Fiziksel Yetersizlik, Çoklu Yetersizlik ve Bütünleştirme
Özet
Fiziksel yetersizlik, bireyin kas-iskelet sistemi, sinir sistemi veya hareket işlevlerindeki sınırlılıklar nedeniyle günlük yaşamını ve eğitim süreçlerine katılımını etkileyen bir yetersizlik grubudur. Çoklu yetersizlik ise iki veya daha fazla yetersizliğin bir arada bulunması sonucu bireyin bilişsel, iletişimsel, motor, sosyal ve uyumsal gelişim alanlarında daha karmaşık eğitim gereksinimlerinin ortaya çıktığı bir durumdur. Bu öğrencilerin eğitim gereksinimleri yalnızca yetersizliklerinden değil, aynı zamanda öğrenme ortamlarının erişilebilirlik düzeyinden ve sunulan eğitim hizmetlerinin niteliğinden de etkilenmektedir. Bu nedenle bütünleştirme uygulamalarında öğrencilerin bireysel farklılıklarını dikkate alan, esnek ve erişilebilir öğrenme ortamlarının oluşturulması temel bir gerekliliktir. Fiziksel yetersizliği ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin genel eğitim sınıflarında akranlarıyla birlikte eğitim almaları, yalnızca aynı ortamı paylaşmaları anlamına gelmemekte; akademik, sosyal ve duygusal gelişimlerini destekleyen kapsamlı bir eğitim sürecini ifade etmektedir. Öğretim yöntem ve materyallerinin uyarlanması, yardımcı teknolojilerin etkili kullanımı, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programlarının (BEP) öğrencilerin gereksinimlerine uygun biçimde hazırlanması ve uygulanması, erişilebilir fiziksel düzenlemelerin yapılması ve gerekli destek eğitim hizmetlerinin sağlanması bütünleştirme uygulamalarının temel bileşenlerini oluşturmaktadır. Bunun yanında öğretmenlerin bütünleştirme konusundaki bilgi ve becerilerinin geliştirilmesi, ailelerin eğitim sürecine aktif katılımı ve farklı disiplinlerden uzmanların iş birliği içinde çalışması öğrencilerin eğitim sürecini güçlendiren önemli unsurlardır. Fiziksel yetersizliği olan öğrenciler için uygun çevresel düzenlemeler ve eğitimsel uyarlamalar bağımsız hareket etme, akademik başarı ve sosyal katılım fırsatlarını artırırken; çoklu yetersizliği olan öğrenciler için yoğun ve bireyselleştirilmiş destek hizmetleri iletişim, öz bakım, sosyal etkileşim ve günlük yaşam becerilerinin gelişimine katkı sağlamaktadır. Bu süreçte akran etkileşimleri, bütünleştirici sınıf uygulamaları ve olumlu okul iklimi öğrencilerin aidiyet duygularını güçlendirmekte, önyargıların azalmasına ve tüm öğrenciler için daha kapsayıcı bir öğrenme kültürünün oluşmasına katkıda bulunmaktadır. Sonuç olarak, fiziksel yetersizliği ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin eğitimden en üst düzeyde yararlanabilmeleri; bireysel gereksinimlerini temel alan planlamaların yapılmasına, erişilebilir öğrenme ortamlarının oluşturulmasına, kanıta dayalı öğretim uygulamalarının kullanılmasına ve öğretmen, aile, okul yönetimi ile destek hizmetleri arasında sürdürülebilir bir iş birliğinin kurulmasına bağlıdır. Bu yaklaşım, öğrencilerin yalnızca akademik gelişimlerini değil, bağımsız yaşam becerilerini, toplumsal katılımlarını ve yaşam kalitelerini de destekleyerek kapsayıcı eğitimin temel amaçlarının gerçekleştirilmesine katkı sağlamaktadır.
Referanslar
Al Syifa, W., & Hadi, E. N. (2023). Determinants of quality of life on persons with physical disability: Literature review. Journal of Social Research, 2(6), 1786-1795. https://doi.org/10.55324/josr.v2i6.914
Asola, E. F., & Obiakor, F. E. (2016). Inclusion of students with physical disabilities and other health impairments. General and Special Education Inclusion in an Age of Change: Impact on Students with Disabilities Advances in Special Education, 31(1), 199-212. https://doi.org/10.1108/S0270-401320160000031013
Aydın, S., Güneysu, İ., & Eser, B. (2025). Bedensel engelli bireylerde psikopatolojinin bilişsel ve üstbilişsel belirleyicileri: Sağlıklı kontrol grubuyla karşılaştırmalı bir çalışma. Turk Psikiyatri Dergisi, 36, 460−467. https://doi.org/10.5080/u27562
Aykanat Girgin, B., & Balcı, S. (2015). Fiziksel engelli çocuk ve ailesinin evde bakım gereksinimi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 4(2), 305-317.
Bahçıvancıoğlu-Yazıcı, A., & Akçin, N. (2014). Çoklu yetersizliği olan çocukların annelerinin çocuklarının gelişimlerine ilişkin görüşlerinin betimlenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(2), 335-356. https://izlik.org/JA98WW69AJ
Birleşmiş Milletler. (1948). İnsan hakları evrensel bildirgesi. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
Birleşmiş Milletler. (1989). Çocuk haklarına dair sözleşme. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child
Birleşmiş Milletler. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities. https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html
Blencowe, H., Lee, A. C. C., Cousens, S., Bahalim, A., Narwal, R., Zhong, N., Chou, D., Say, L., Modi, N., Katz, J., Vos, T., Marlow, N., & Lawn, J. E. (2013). Preterm birth-associated neurodevelopmental impairment estimates at regional and global levels for 2010. Pediatric Research, 74(S1), 17–34. https://doi.org/10.1038/pr.2013.204
Brown, F. E., Donnell, J. M., & Snell, M. E. (2020). Instruction of students with severe disabilities (9. baskı). Pearson.
Browning, N. (2002). Literacy of children with physical disabilities: A literature review. Canadian Journal of Occupational Therapy, 69(3), 176-182. https://doi.org/10.1177/000841740206900308
Carter, E. W., Asmus, J., Moss, C. K., Amirault, K., Biggs, E., Bolt, D., ... & Weir, K. (2016). Randomized evaluation of peer support arrangements to support the inclusion of high school students with severe disabilities. Exceptional Children, 82(2), 209–233.
CAST. (2024). CAST evrensel öğrenme tasarımı yönergeleri sürüm 3.0. https://udlguidelines.cast.org
Centers for Disease Control and Prevention. (2025). Preventing birth defects. https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html
Dillon, S., Armstrong, E., Goudy, L., Reynolds, H., & Scurry, S. (2021). Improving special education service delivery through interdisciplinary collaboration. Teaching Exceptional Children, 54(1), 36–43.
Florian, L., & Black‐Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy. British Educational Research Journal, 37(5), 813–828. https://doi.org/10.1080/01411926.2010.501096
Friend, M. (2011). Special education: Contemporary perspective for school professionals (3. baskı). Pearson Education, Inc.
Gargiulo, R. M. (2010). Special education in contemporary society: An introduction to exceptionality (4. baskı). SAGE Publications.
Güngördü, N., & Şen, R. (2025). Bedensel yetersizlik. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
Haakma, I., de Boer, A. A., van Esch, S., Minnaert, A. E. M. G., & van der Putten, A. A. J. (2021). Inclusion moments for students with profound intellectual and multiple disabilities in mainstream schools: The teacher assistant's role in supporting peer interactions. European Journal of Special Needs Education, 36(2), 231–247. https://doi.org/10.1080/08856257.2021.1901374
Hallahan, D. P., Kauffman, J. M., & Pullen, P. C. (2022). Exceptional learners: An introduction to special education (15. baskı). Pearson.
Heward, W. L. (2009). Exceptional children: An introduction to special education (International ed.). Pearson Education.
Heward, W. L., Alber-Morgan, S. R., & Konrad, M. (2022). Exceptional children: An introduction to special education (12. baskı). Pearson.
Holland, K., Haegele, J. A., Zhu, X., & Bobzien, J. (2023). “Everybody wants to be included”: Experiences with ‘inclusive’ strategies in physical education. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 35(2), 273–293. https://doi.org/10.1007/s10882-022-09852-x
Işıtan Kılıç, D., & Şafak, P. (2023). Determining the evaluation methods used by special education teachers working with individuals with multiple disabilities. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(3), 1340-1360. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-1194520
İnce, M., Kılıç, Y., & Şafak, P. (2023). Özel eğitim öğretmenlerinin alternatif destekleyici iletişim sistemlerine (ADİS) ilişkin görüş ve önerileri. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 6(2), 654-673. http://doi.org/10.33400/kuje.1340217
Janney, R. E., & Snell, M. E. (2006). Modifying schoolwork in inclusive classrooms. Theory Into Practice, 45(3), 215–223. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4503_3
Kaşoturacak, E., & Pek, H. (2024). Fiziksel engelli adolesanların depresyon, anksiyete ve stres durumu ile yaşam kalitesi algıları arasındaki ilişki. Haliç Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 47-66. https://doi.org/10.48124/husagbilder.1535899
Kauffman, J. M., & Hallahan, D. P. (2005). Special education: What it is and why we need it. Allyn & Bacon.
Kennedy, C. H., & Horn, E. M. (2004). Including students with severe disabilities. Pearson.
Kirk, S. A., Gallagher, J. J., Anastasiow, N. J., & Coleman, M. R. (2006). Educating exceptional children (11. baskı). Houghton Mifflin Company.
Kleinert, J. O., Kearns, J. F., Page, J. L., & Kleinert, H. L. (2023). Promising strategies for teaching augmentative and alternative communication in inclusive educational settings: A systematic review. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 54(4), 1333–1357. https://doi.org/10.1044/2023_LSHSS-22-00178
Konar, N., & Şanal, A. (2019). Bedensel engellilik, egzersiz, fiziksel aktivite, hareketlilik, oyun ve sporla ilgili lisansüstü çalışmaların anabilim dallarına göre çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. 3. Uluslararası Sosyoloji ve Ekonomi Kongresi Tam Metin Kitabı içinde.
Korolek, K., Ward, K., Lamb, H., McBride, C. B., Bailey, K., & Pelletier, C. (2025). Inclusion as a facilitator of social and physical activity for people with physical disabilities. Disabilities, 5, 78. https://doi.org/10.3390/disabilities5030078
Koster, M., Nakken, H., Pijl, S. J., van Houten, E., & van Houten-van den Bosch, E. J. (2009). Being part of the peer group: A literature study focusing on the social dimension of inclusion in education. International Journal of Inclusive Education, 13(2), 117–140. https://doi.org/10.1080/13603110701284680
Lin, J., Xu, X., Li, C., Kendrick, T., & He, W.-Q. (2024). Multiple developmental disabilities among American children: Prevalence and secular trends 2016–2022. Public Health, 237, 22–29. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2024.08.027
London School of Economics and Political Science. (2018). Good practice guide: Inclusive teaching for students with physical & mobility impairments. https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/academic-registrars-division/student-services/assets/documents/Good-Practice-Guide-Inclusive-Teaching-for-Students-with-Physical-and-Mobility-Impairments.pdf
Mednick, M. (2007). Supporting children with multiple disabilities. Continuum International Publishing Group.
Millî Eğitim Bakanlığı. (1973). 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1739&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete (Sayı: 30471). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180707-8.htm
Mohamad Salleh, N., & Mohd. Ali, M. (2010). Students with visual impairments and additional disabilities. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 7(C), 714–719. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.10.097
Mu, K., Siegel, E. B., & Allinder, R. M. (2000). Peer interactions and sociometric status of high school students with moderate or severe disabilities in general education classrooms. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 25(3), 142–152. https://doi.org/10.2511/rpsd.25.3.142
Novak, I., Morgan, C., Adde, L., Blackman, J., Boyd, R. N., Brunstrom-Hernandez, J., ... & Badawi, N. (2017). Early, accurate diagnosis and early intervention in cerebral palsy: Advances in diagnosis and treatment. JAMA Pediatrics, 171(9), 897–907. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2017.1689
Olson, A. J., Leko, M. M., & Roberts, C. A. (2016). Providing students with severe disabilities access to the general education curriculum. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(3), 143–157. https://doi.org/10.1177/1540796916651975
Orelove, F. P., Sobsey, D., & Silberman, R. K. (2020). Educating children with multiple disabilities: A collaborative approach (5. baskı). Paul H. Brookes Publishing.
Petitpierre, G., Wolf, D., Dietrich, A., Benz, M., & Adler, J. (2007). Integration of education and care given to children with profound multiple disabilities in Switzerland. Journal of Policy and Practice in Intellectual Disabilities, 4(2), 141–151.
Petry, K., & Maes, B. (2007). Description of the support needs of people with profound multiple disabilities using the 2002 AAMR system: An overview of literature. Education and Training in Developmental Disabilities, 42(2), 130–143.
Rudelic, A. A. (2012). An analysis of teaching methods for children who are deaf with multiple disabilities (Yayımlanmamış bitirme projesi). Washington University School of Medicine. https://digitalcommons.wustl.edu/pacs_capstones/654/
Sardohan, E. (2011). İlköğretimde birden fazla yetersizliğe sahip öğrencilerin etkili kaynaştırılmalarında destek hizmetleriyle ilgili öğretmen görüşlerinin değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
Sardohan Yıldırım, A. E., & Akçamete, A. G. (2019). Çoklu engelli çocuğu olan ebeveynlerin ihtiyaçlarını karşılamak için aile merkezli bir eğitim modeli önerisi. Uluslararası Erken Çocukluk Özel Eğitim Dergisi, 11(2), 168-182. https://doi.org/10.20489/intjecse.670476
Schalock, R. L., Luckasson, R., & Tassé, M. J. (2021). Intellectual disability: Definition, diagnosis, classification, and systems of supports (12. baskı). American Association on Intellectual and Developmental Disabilities.
Scott, S. S., McGuire, J. M., & Foley, T. E. (2003). Universal design for instruction: A framework for anticipating and responding to disability and other diverse learning needs in the college classroom. Equity & Excellence in Education, 36(1), 40–49. https://doi.org/10.1080/10665680303502
Sedláčková, D., Kantor, J., Belkin, L., Marečková, J., Smrčková, A., Du, J., Li, J., Svobodová, Z., & Munn, Z. (2025). The experiences of students with physical disabilities in inclusive education: A qualitative systematic review. Educational Research Review, 49, 100715. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2025.100715
Sharma, U. (2019). Teaching students with disabilities in inclusive classrooms: From policy to practice in Australian schools. Professional Voice, 12(3), 18–25.
Şafak, P. (2018). Ağır ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin eğitimleri ve bağımsızlığa ulaşmaları için desteklenmesi. Vize Akademik Yayıncılık.
Şafak, P., & Yürekli, M. (2020). Ağır ve çoklu yetersizliğin kavramsal çerçevesi. P. Şafak (Ed.), Ağır ve çoklu yetersizliği olan öğrencilerin eğitiminde stratejiler içinde (ss. 1–29). Vize Akademik Yayıncılık.
T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2023). Engelli ve yaşlı istatistik bülteni 2023. Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf
Tripp, A., Rizzo, T. L., & Webbert, L. (2007). Inclusion in physical education: Changing the culture. Journal of Physical Education, Recreation & Dance, 78(2), 32–36, 48. https://doi.org/10.1080/07303084.2007.10597971
Turhan, C. (2026). Fiziksel yetersizlikleri ve süreğen hastalıkları olan öğrenciler. İçinde V. Aksoy (Ed.), Özel eğitim (ss. 50–76). Pegem Akademi.
Türkiye Cumhuriyeti. (1982). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Türkiye Cumhuriyeti. (1997). 573 sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname.
Türkiye Cumhuriyeti. (2005). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5378&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Türkiye sağlık araştırması, 2022. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/49747
UNESCO. (1994). The Salamanca statement and framework for action on special needs education.
UNESCO. (2020). Global education monitoring report 2020: Inclusion and education: All means all. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373724
United Nations Statistics Division. (2025). Disability statistics. https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/disability/statistics/
U.S. Department of Education. (2024). 46th annual report to Congress on the implementation of the Individuals with Disabilities Education Act. https://sites.ed.gov/idea/2024-annual-report-to-congress-on-the-individuals-with-disabilities-education-act-idea/
Wehmeyer, M. L. (2006). Beyond access: Ensuring progress in the general education curriculum for students with severe disabilities. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 31(4), 322–326. https://doi.org/10.1177/154079690603100405
World Health Organization. (2001). International classification of functioning, disability and health (ICF).
World Health Organization. (2011). World report on disability.
World Health Organization. (2024). Disability: Model disability survey. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/model-disability-survey
Xu, Y. (2020). Engaging families of young children with disabilities through family-school-community partnerships. Early Child Development and Care, 190(12), 1959–1968. https://doi.org/10.1080/03004430.2018.1552950
Yeo, L. S., & Tan, S.-L. (2018). Educational inclusion in Singapore for children with physical disabilities. Asia Pacific Journal of Education, 38(2), 175–186. https://doi.org/10.1080/02188791.2018.1460253
Yıldırım Sarı, H., Yenal, K., & Yılmaz, M. (2014). Gelişimsel yetersizliğin perinatal dönemde önlenmesi. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2(1), 72-83. https://izlik.org/JA73XR24UK
