Duygu ve Davranış Bozuklukları (DDB), Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ve Bütünleştirme
Özet
Bu bölüm, duygu ve davranış bozukluğu (DDB) ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı bulunan öğrencilerin bütünleştirme ortamlarında desteklenmesini, hak temelli, ekolojik-işlevsel ve güçlü yönler odaklı bir bakışla ele almıştır. DDB; öğrencinin çevresiyle etkileşimi içinde değerlendirilmesi gereken, içe yönelim ve dışa yönelim olmak üzere iki temel boyutta incelenen, özel eğitim sisteminin eğitsel bir destek kategorisidir (CCBD, 1987; Cantrell ve diğ., 1999). DEHB ise farklı bir sınıflandırma düzeyine ait, DSM-5-TR ile tanılanan spesifik bir klinik tanı kategorisidir; DDB'nin alt türü değildir, ancak eğitsel performansı belirgin biçimde etkilediğinde DDB kapsamında eğitsel destek gerekçesi de oluşturabilir. CHADD ve CEC'in vurguladığı gibi DEHB tanısı bulunan öğrencilerin desteklenmesinde odak tanısal etiketten çok çevresel uyarlamalara, yürütücü işlev desteklerine ve güçlü yönlerin (yaratıcılık, hiperodaklanma gibi) ortaya çıkarılmasına kaydırılmalıdır. Yaygınlık verileri, hem uluslararası hem de Türkiye bağlamında bu öğrencilerin azımsanmayacak bir orana karşılık geldiğini; özellikle kız öğrencilerde yetersiz tanılamanın önemli bir sorun olduğunu göstermektedir. Bu öğrenciler, gereksinimlerine göre tam zamanlı kaynaştırmadan özel eğitim ortamlarına uzanan bir eğitim ortamları sürekliliği içinde, en az kısıtlayıcı ortam ilkesi gözetilerek yerleştirilir. Bu öğrencilerin desteklenmesinde tek başına ilaç ya da ceza odaklı yaklaşımlar yetersizdir. Etkili destek; davranışın işlevini anlamaya dayanan İşlevsel Davranış Değerlendirmesi, buna dayalı Davranış Müdahale Planları, üç kademeli OÇ-ODMD çerçevesi, sosyal beceri öğretimi, kendini yönetme stratejileri, öğretimsel uyarlamalar ve güçlü bir okul-aile iş birliğini gerektirir. Tüm bu uygulamaların ortak amacı, öğrenciyi bir tanıdan ibaret görmek yerine, ona kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olmasını sağlayacak beceriler kazandırmak ve katılımını güvence altına almaktır.
Referanslar
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2001). Manual for the ASEBA school-age forms & profiles. University of Vermont, Research Center for Children, Youth, & Families.
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
Barkley, R. A. (2015). Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (4th ed.). Guilford Press.
Bower, E. M. (1960). Early identification of emotionally handicapped children in school. Charles C. Thomas.
Cantrell, M. L., Cantrell, R. P., Valore, T. G., Jones, J. M., & Fecser, F. A. (1999). A revisitation of the ecological perspectives on emotional/behavioral disorders: Underlying assumptions and implications for education and treatment. In L. M. Bullock & R. A. Gable (Eds.), The third mini-library series: What works for children and youth with EBD: Linking yesterday and today with tomorrow. Council for Children with Behavioral Disorders.
CHADD. (2017). Educational rights for children with ADHD in public schools. National Resource Center on ADHD. https://chadd.org/wp-content/uploads/2019/12/Educational-Rights-for-Children-2017.pdf
Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied behavior analysis (3rd ed.). Pearson.
Council for Children with Behavioral Disorders. (1987). Definition and identification of students with behavioral disorders [Position paper]. Behavioral Disorders, 13(1), 9-19.
Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik. (2019, 20 Şubat). Resmî Gazete (Sayı: 30692).
DuPaul, G. J., & Stoner, G. (2014). ADHD in the schools: Assessment and intervention strategies (3rd ed.). Guilford Press.
Erdoğan, F. K., & Karasu, N. (2024). Duygu ve davranış bozukluğu olan bireyler için özgüven becerileri. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 58-69.
Erol, N., & Şimşek, Z. (1998). Çocuk ve gençlerde ruh sağlığı: Yeterlik alanları, davranış ve duygusal sorunların dağılımı. Türkiye Ruh Sağlığı Profili Raporu. T.C. Sağlık Bakanlığı.
Erşan, E. E., Doğan, O., Doğan, S., & Sümer, H. (2004). The distribution of symptoms of attention-deficit/hyperactivity disorder and oppositional defiant disorder in school age children in Turkey. European Child & Adolescent Psychiatry, 13(6), 354-361. https://doi.org/10.1007/s00787-004-0410-y
Forness, S. R., Freeman, S. F. N., Paparella, T., Kauffman, J. M., & Walker, H. M. (2012). Special education implications of point and cumulative prevalence for children with emotional or behavioral disorders. Journal of Emotional and Behavioral Disorders, 20(1), 4-18. https://doi.org/10.1177/1063426611401624
Gresham, F. M., & Elliott, S. N. (2008). Social skills improvement system: Rating scales. Pearson.
Kauffman, J. M., & Landrum, T. J. (2018). Characteristics of emotional and behavioral disorders of children and youth (11th ed.). Pearson.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2018, 7 Temmuz). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete (Sayı: 30471).
O'Neill, R. E., Albin, R. W., Storey, K., Horner, R. H., & Sprague, J. R. (2015). Functional assessment and program development for problem behavior (3rd ed.). Cengage Learning.
Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (573 Sayılı KHK). (1997, 6 Haziran). Resmî Gazete (Sayı: 23011).
Polanczyk, G., de Lima, M. S., Horta, B. L., Biederman, J., & Rohde, L. A. (2007). The worldwide prevalence of ADHD: A systematic review and metaregression analysis. American Journal of Psychiatry, 164(6), 942-948. https://doi.org/10.1176/ajp.2007.164.6.942
Salari, N., Ghasemi, H., Abdoli, N., Rahmani, A., Shiri, M. H., Hashemian, A. H., Akbari, H., & Mohammadi, M. (2023). The global prevalence of ADHD in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Italian Journal of Pediatrics, 49, 48. https://doi.org/10.1186/s13052-023-01456-1
Sucuoğlu, B., & Kargın, T. (2010). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları: Yaklaşımlar, yöntemler, teknikler. Kök Yayıncılık.
Sugai, G., & Horner, R. H. (2009). Responsiveness-to-intervention and school-wide positive behavior supports: Integration of multi-tiered system approaches. Exceptionality, 17(4), 223-237. https://doi.org/10.1080/09362830903235375
Thomas, R., Sanders, S., Doust, J., Beller, E., & Glasziou, P. (2015). Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder: A systematic review and meta-analysis. Pediatrics, 135(4), e994-e1001. https://doi.org/10.1542/peds.2014-3482
Vaughn, S., Bos, C. S., & Schumm, J. S. (2018). Teaching students who are exceptional, diverse, and at risk in the general education classroom (7th ed.). Pearson.
Wehmeyer, M. L., & Field, S. L. (2007). Self-determination: Instructional and assessment strategies. Corwin Press.
Yell, M. L. (2019). The law and special education (5th ed.). Pearson.
