Özel Eğitim ve Bütünleştirmenin Temel Kavramları
Özet
Özel eğitim ve kaynaştırma/bütünleştirme uygulamaları, insan hakları temelinde şekillenen, bireysel farklılıkları birer eksiklik olarak değil insanlığın doğal bir parçası olarak gören çağdaş bir anlayışı temsil etmektedir. Tarihsel süreçte özel gereksinimli bireylere yönelik olumsuz tutumlardan, günümüzde kapsayıcı eğitim ve toplumsal katılım anlayışına doğru önemli bir ilerleme kaydedilmiştir. Ancak bu ilerlemeye rağmen, kaynaştırma/bütünleştirme uygulamalarının önünde hâlâ olumsuz öğretmen tutumları, yetersiz fiziksel çevre koşulları, uzman personel eksikliği ve genel eğitim ile özel eğitim anlayışındaki farklılıklar gibi ciddi engeller bulunmaktadır. Bu engellerin aşılabilmesi için öğretmen yetiştirme programlarının güçlendirilmesi, okulların fiziksel olarak erişilebilir hale getirilmesi, destek eğitim hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve en önemlisi toplumsal farkındalığın artırılması gerekmektedir. Unutulmamalıdır ki, özel gereksinimli bireylerin topluma tam katılımı yalnızca yasal düzenlemelerle değil, eğitim sistemlerinin dönüşümü, öğretmenlerin mesleki yeterliliklerinin artırılması ve toplumun her kesiminde bireysel farklılıklara duyarlı bir bilincin oluşturulmasıyla mümkün olacaktır. Nihai hedef, her bireyin potansiyelini en üst düzeyde gerçekleştirebileceği, ayrımcılığın değil dayanışmanın, dışlamanın değil kapsamanın egemen olduğu, fırsat eşitliğinin sağlandığı bir eğitim anlayışının ve toplumsal yapının inşa edilmesidir. Bu hedefe ulaşmak, yalnızca eğitimcilerin değil, tüm toplumun ortak sorumluluğudur.
Referanslar
Acarlar, F. (2013). Kaynaştırma modeli ve özel gereksinimli çocukların özellikleri. B. Sucuoğlu ve H. Bakkaloğlu (Ed.), Okul öncesinde kaynaştırma içinde (s. 21–75). Kök Yayıncılık.
Ahmetoğlu, E., Burak, Y., Acar, İ. H. (2019). Otizmli öğrencilerin katıldıkları başarılı kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim uygulamalarına ilişkin öğretmenlerin algıları. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 501-514.
Akalın, S., Demir, Ş., Sucuoğlu, B., Bakkaloğlu, H., & İşcen, F. (2014). The needs of inclusive preschool teachers about inclusive practices. Eurasian Journal of Educational Research, 54, 39-60.
Akçamete, G. (2010). Genel eğitim okullarında özel gereksinimli olan öğrenciler ve özel eğitim. G. Akçamete (Ed.), Özel gereksinimli çocuklar içinde (s. 31-75). Kök Yayıncılık.
Akçamete, G., Kış, A. ve Gürgür, H. (2009). Özel gereksinimli öğrenciler için kaynaştırma modeli geliştirme projesi [Yayımlanmamış bilimsel araştırma projesi raporu]. Ankara Üniversitesi.
Altunya, N. (2006). Gazi Eğitim Enstitüsü: Gazi Orta Öğretmen okulu ve Eğitim Ensititüsü (1926-1980). Ankara: Gazi Üniversitesi
Balcı, S. (2013). Osmanlı Devleti’nde engelliler ve engelli eğitimi- sağır dilsiz ve körler mektebi. Libra Kitap Yay.
Battal, Ġ. (2007). Sınıf öğretmenlerinin ve branş öğretmenlerinin kaynaştırma eğitimine ilişkin yeterliliklerinin değerlendirilmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyonkarahisar.
Batu, E. S. (2000). Kaynaştırma, destek hizmetler ve kaynaştırmaya hazırlık etkinlikleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 2(04). 35 - 45
Batu, S. ve Kırcaali-İftar, G. (2005). Kaynaştırma. Kök Yayıncılık.
Baykoç-Dönmez, N. ve Şahin, S. (2010). Özel eğitim uygulamaları ve özel eğitim. N. Baykoç-Dönmez (Ed.), Özel eğitim tarihi içinde (s. 26–41). Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
Berry, R. (2010). Preservice and early career teachers’ attitudes towards inclusion, instructional accommodations, and fairness: Three profiles. Teacher Educator, 45(2), 75-95. https://doi.org/10.1080/08878731003623677
Burak Y, Ahmetoğlu E. (2020). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların kaynaştırılması ve bütünleştirilmesinde öğretmenlerle ilgili değişkenlerin incelenmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi. 19(73):478-503. doi:10.17755/esosder.598005
Burak, A. & Ahmetoğlu, E. (2022). Perceptions of teachers, school counselors and school administrations’ perceptions of factors effecting success of inclusive practices. Educational Academic Research, 44(1), 54-65
Cavkaytar, A., & Diken, I. (2005). Özel eğitime giriş. Kök Yayıncılık.
Cook, L., & Friend, M. (2010). The State of the Art of Collaboration on Behalf of Students With Disabilities. Journal of Educational and Psychological Consultation, 20(1), 1–8. https://doi.org/10.1080/10474410903535398
Crockett, J. B., Filippi, E. A. and Morgan, C. L. (2013). Included, but underserved. (Editör Bernice Wong and Deborah Butler). In Learning about learning disabilities. (s. 405-436). Elsevier Academic Press.
Çakıroğlu, O. (2023). Özel eğitim. V. Aksoy (Ed.), Özel eğitimde temel kavramlar içinde (s. 2–20). Pegem Akademi.
Çavkaytar, A. (2008). Özel eğitime gereksinimi duyan çocuklar ve özel eğitim. İ. H. Diken (Ed.), Özel gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim içinde (s. 3–28). Pegem Akademi.
Çitil, M. (2017). Türkiye’de özel eğitim tarihsel, politik ve yasal gelişmeler. Vize Yayıncılık.
Çuhadar, S. (2013). Özel eğitim süreci. S. Vuran (Ed.), Özel eğitim içinde (s. 3–30). Maya Akademi.
Dede, Ş. (1996). Özel eğitim hakkında Salamanca bildirisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 2(2), 91–94. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000035
Demir, G. (2016). Okul öncesi kaynaştırma sınıflarındaki öğretmenlerin, özel gereksinimli ve risk grubu çocukların sınıf içi davranışlarının incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(2), 141-159. doi:10.21565/ozelegitimdergisi.246292
Eripek, S. (2000). Özel eğitim. S. Eripek (Ed.), Özel eğitimin temel kavramları içinde (s. 1-18). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
Eripek, S. (2007). Özel eğitim. Anadolu Üniversitesi Yayınları
Fırat, E. (2021). Sosyal bilgiler dersinde kapsayıcı eğitim: Fenomenolojik bir araştırma [Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi]. Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Gönül Kırcaali-İftar, G. (1998). Özel eğitim S. Eripek (Ed.), Kaynaştırma ve destek özel eğitim hizmetleri. (s. 17-22). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını.
Gulya, N., & Fehérvári, A. (2023). Addressing Disability representation in EFL textbooks used in Hungarian public education. Language Teaching Research Quarterly, 33, 15–31. https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2023.100226
Hammeken, P. A. (2000). Özel Eğitimde Bütünleştirme Başarı için 450 Strateji. (çev. ed. Ümit Şahbaz) Anı Yayıncılık
İmamoğlu, M. (2022). Türkiye'de Özel Eğitim Hizmetlerinin Tarihsel Gelişimi. International Journal of Barrier Free Life and Society, 6(1), 21-31.
Kandemir, M. A., Kurt, K., ve Apaydın, Z. (2021). Farklı branşlardaki öğretmenlerin kaynaştırma eğitimine yönelik tutumlarının incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(7), 15-34.
Kauffman, M., & Hallahan, D. P. (1997). A diversity of restrictive environments: Placement as a problem of social ecology. In J. W. Lloyd, E. J. Kameenui, & D. Chard (Eds.).In Issues in educating students with disabilities (pp. 325-342). Mahway, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers
Kırcaalı İftar, G (1998) Özel gereksinmli bireyler ve özel eğitim. ilköğretim Öğretmenliği Lisans Tamamlama Programı Anadolu Üniversitesi Yayınları Eskişehir
Komarudin, K., & Kaeni, N. F. (2022). The obstacles of inclusive education implementation in Indonesia (A systematic review approach). GUIDENA: Jurnal Ilmu Pendidikan, Psikologi, Bimbingan dan Konseling, 12(3), 382–401. http://dx.doi.org/10.24127/gdn.v12i3.6537
Mark P. Mostert & Jean B. Crockett (2000) Reclaiming the history of specialeducation for more effective practice, exceptionality: A Special Education Journal, 8:2, 133-143, http://dx.doi.org/10.1207/S15327035EX0802_4
McMillan, N. M. (2008). Inclusive education: The benefits and the obstacles. [Master's thesis, State University of New York College at Brockport].
Nal, A. ve Tüzün, I. (2011). Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimde dünyadan ve Türkiye'den iyi örnekler. Tohum Türkiye Otizm Erken Tanı ve Eğitim Vakfı & Eğitim Reformu Girişimi.
Nazik, A. (2025). Özel eğitim. A. E. Kızılkaya & H. Kızılkaya (Eds.), Özel eğitim içinde (s. 1-20). Eğiten Kitap.
Odom, S. L., & McEvoy, M. A. (1990). Mainstreaming at the preschool level: Potential barriers and tasks for the field. Topics in Early Childhood Special Education, 10(2), 48-61. https://doi.org/10.1177/0271121490010002
Okumuş, Z. (2025). Kaynaştırma/bütünleştirme ortamlarında otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin sergiledikleri problem davranışlar, öğretmenlerinin kullandıkları önleyici stratejiler [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Ozturk, A. (2026). Exploring the impact of measurement approaches on disability prevalence: findings from a comprehensive child survey. BMC Public Health. 1471-2458. https://doi.org/10.1186/s12889-026-27918-9
Özkan Yaşaran, Ö., Batu, E. S., ve Özen, A. (2014). Özel Gereksinimli Bireylerin Sosyal Kabullerini Sağlamada Normal Gelişim Gösteren Öğrencilere Sunulan Kaynaştırmaya Hazırlık Etkinliklerinin Etkisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 167-180. https://doi.org/10.18037/ausbd.92732
Özokçu, O. (2013). Özel eğitim. S. Vuran (Ed.), Kaynaştırma uygulamaları içinde (s. 81–108). Maya Akademi
Özsoy, Y. Özyürek, M. ve Eripek, S. (1989). Özel eğitime muhtaç çocuklar. Karatepe Yayınları
Pivik, J., McComas, J., & Laflamme, M. (2002). Barriers and facilitators to inclusive education. Exceptional Children, 69(1), 97–107. https://doi.org/10.1177/001440290206900107
Pivik, J., McComas, J., MaCfarlane, I., & Laflamme, M. (2002). Using virtual reality to teach disability awareness. Journal of Educational Computing Research, 26(2), 203-218. https://doi.org/10.2190/WACX-1VR9-HCMJ-RTKB
Rowley-Kelly, F. (1993). Social acceptance and disability awareness. In F. Rowley-Kelly & D. H. Reigel (Eds.), Teaching the student with spina bifida (pp. 245–250). Paul H. Brookes.
Salend, S. J. (2000). Creating inclusion ve classrooms: Effective and reflective Practices (Fourth Edition). Merrill Prentice-Hall.
Schoger, K. D., (2006). Reverse inclusion: Providing peer social interaction opportunities to students placed in self‐contained special eduvation classrooms. Teaching Exceptional Children Plus, 2(6) 1‐ 10.
Sharma, U. ve Sokal, L. (2016) ‘Can teachers’ selfreported efficacy, concerns, and attitudes toward inclusion scores predict their actual inclusive classroom practices?’ Australasian Journal of Special Education, 40(1), 21–38. http://dx.doi.org/10.1017/jse.2015.14
Singer-Dudek, J. Ve Pistoljevic, N. (2004). Exceptional students. Encyclopedia of Applied Psychology, 845-852 https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809324-5.05558-9
Sucuoglu, B. & Kargın, T. (2006). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları yaklaşımlar yöntemler teknikler. Morpa Yayıncılık.
Şahbaz, Ü., Atılgan, H. ve Aydemir, D. (2018). Bütünleştirmenin özel gereksinimli çocuklar üzerindeki etkisini belirlemeye yönelik ölçek uyarlama çalışması. Kastamonu Education Journal, 26(6), 1843-1850.doi: 10.24106/kefdergi.2202
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022). Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim uygulamaları ulusal eylem planı (2022-2026). Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü.
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2026). Kapsayıcı eğitim öğretmen eğitimi modülü projesi: “Okul yöneticilerinin eğitimi” modülü kitapçığı. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Erciyes Üniversitesi & UNICEF.
Taylor, S., & Sidhu, R. K. (2012). Supporting refugee students in schools: what constitutes inclusive education? International Journal of Inclusive Education, 16(1), 39–56. https://doi.org/10.1080/13603110903560085
Uçuş, Ş. (2016). Dezavantajlı çocukların velilerine uygun olarak hazırlanan aile katılım etkinliklerinin (AKE) değerlendirilmesi: Nallıhan Örneği. E-International Journal ofEducational Research, 7(1), 1-20.
UNESCO. (2001). Open file on inclusive education: Support materials for managers and administrators. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000125237
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2009). Defining an inclusive education agenda: Reflections around the 48th session of the international conference on education. Geneva: UNESCO International Bureau of Education.
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2017). A guide for ensuring inclusion and equity in education. https://doi.org/10.54675/MHHZ2237
Ünlü, E. (2021). Özel gereksinimli çocuklar ve özel eğitim. H. İ. Diken (Ed.), Özel gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim içinde (s. 1-19). Pegem Akademi.
Vildanovich, G. S. (2025). History of education for people with disabilities in the World. AMERICAN Journal of Science on Integration and Human Development, 3(3). 2993-2750
Wang, M. C., Reynolds, M. C., & Walberg, H. J. (1997). What works and what doesn't work: The case for an inclusive system. In M. C. Wang & K. Wong (Eds.), Rethinking federal categorical programs for at-risk students (pp. 1–19). McCutchan Publishing Corp. https://eric.ed.gov/?id=ED399316
Yurtçu, B. S. (2019). Kaynaştırma ortamlarında uygulamalar. Sema Batu. (Edit). Kaynaştırma ortamlarında destek özel eğitim hizmetleri içinde. (s.169-188). Vize Akademik
Yücel, İ. (2011). Bir misyonerlik uygulamasının teorisi ve pratiği: Urfa Amerikan Körler Okulu (1902-1914). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(14), 65-86.
Коменский, Я. А. (1955). Избранные педагогические сочинения. Рипол Классик.
Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği 2018
573 Sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, 1997.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Destek eğitim odası işleyiş usul ve esasları kitapçığı. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı
