Fen Bilimleri Eğitiminde Laboratuvar Kaygısıyla İlgili Araştırmaların İncelenmesi
Özet
İnsanoğlu, yaşamının pek çok aşamasında fen bilimleri dersleriyle karşılaşmaktadır. Yaşadığı çevresini tanıyıp anlamlandırmada, yeteneklerini keşfedip bu yeteneklerini geliştirmede, hayatta karşılaştığı problemleri çözmede onlardan faydalanmaktadır. Bu açıdan fen bilimleri insanoğlunun yaşamında önemli bir yere sahiptir. Fen bilimlerinin en önemli özelliklerden biri fen konularının laboratuvarda gözlem ve deneylerle yapılabilmesidir. Laboratuvarlardaki deneysel etkinlik ve uygulamalar okullarda yaparak ve yaşayarak öğrenmelere imkân tanır. Laboratuvarlar, öğrencilerin fenle ilgili el becerilerini geliştirirken zihinsel becerilerini de kullanmalarını sağlar. Öğrenciler ve öğretmenler için tüm bu faydalarına rağmen; sınıfların aşırı kalabalık olması, laboratuvarda gözetim ve denetiminin zor olması, laboratuvarlardaki malzeme ve donanımın eski olması, malzemelerin hiç olmaması, eksik olması, öğretmenlerin azalan, biten veya zarar gören malzemeleri temin edememe kaygısı taşıması, laboratuvar için programda ayrılan sürenin yetersiz olması, deney ve etkinliklerin zaman alması, öğrencilerin laboratuvarda kaygı duyması gibi nedenlerden dolayı fen öğretiminde laboratuvara yeterince yer verilememektedir. Bu çalışmayla fen bilimleri eğitiminde önemli yere sahip olan laboratuvarlara yeterince yer verilmediğinden yola çıkarak fen bilimlerinde laboratuvar kaygısıyla ilgili ülkemizde yapılan çalışmaların nicelik ve nitelik olarak incelenmesi amaçlanmıştır. Böylece fen eğitimindeki laboratuvar kaygısına dair literatürde yer alan çalışmaların sayısı ve niteliği ülkemizde bu konuya verilen önem hakkında bilgi sahibi olmamızı, gerekli tavsiyeleri sunmamızı sağlayacaktır. Çalışma, nitel yöntemle literatür taraması ve doküman incelemesi metoduyla yapılmıştır. Veri toplamada doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Türkiye’de fen bilimlerinde laboratuvar kaygısıyla ilgili yapılan tezler; Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi veri tabanında, makaleler; Web of Science, SCOPUS ve ERIC, TR-Dizinde ve Dergipark veri tabanlarında taranmıştır. Toplam ulaşılan 43 çalışmaya ait veriler betimsel analiz edilmiştir. Bulgularda; araştırmaların yapıldığı yıllar, araştırma türleri, araştırma yöntemleri, kullanılan ölçme araçlarına ait veriler, çalışma grupları ve incelenen değişkenler tablolarla sunulmuştur. Araştırma sonuçları sınıflandırılarak verilmiştir. Araştırma sonuçlarından öğrenci, öğretmen adayı ve öğretmenlerin laboratuvarla ilgili bilgi eksiklerinin deneyim eksikleriyle birlikte laboratuvarların fiziki imkânlarındaki eksikliklerin laboratuvar kaygısını artırdığı ve laboratuvardan uzaklaşılmasına sebep olduğu sonuçları çıkarılabilir. Bu açıdan, laboratuvarla ilgili laboratuvar kaygılarının düşürülmesi için daha fazla çalışmaya, özellikle nicel çalışmalar kadar nitel çalışmalara da ihtiyaç duyulduğu söylenebilir.
Humans encounter science courses at many stages of their lives. They benefit from these courses in recognizing and making sense of their environment, discovering and developing their talents, and solving problems they face in life. In this respect, science holds an important place in human life. One of the most important characteristics of science is that science topics can be conducted through observations and experiments in the laboratory. Experimental activities and applications in laboratories allow for learning by doing and experiencing in schools. Laboratories enable students to use their mental skills while developing their science-related manual skills. Despite all these benefits for students and teachers, laboratories cannot be given enough space in science teaching due to reasons such as overcrowded classrooms, difficulty of supervision and control in the laboratory, old laboratory equipment and materials, lack or deficiency of materials, teachers' anxiety about not being able to provide depleted or damaged materials, insufficient time allocated for the laboratory in the curriculum, the time-consuming nature of experiments and activities, and students' anxiety in the laboratory. Starting from the fact that laboratories, which have an important place in science education, are not given enough space, this study aims to examine the studies conducted in our country regarding laboratory anxiety in science in terms of quantity and quality. Thus, the number and quality of studies in the literature on laboratory anxiety in science education will provide information about the importance given to this subject in our country and allow us to offer necessary recommendations. The study was conducted using the qualitative method of literature review and document analysis. The document analysis technique was used for data collection. Theses on laboratory anxiety in science in Turkey were searched in the Council of Higher Education National Thesis Center database, and articles were searched in Web of Science, SCOPUS and ERIC, TR-Dizini, and DergiPark databases. Data belonging to a total of 43 studies reached were analyzed descriptively. In the findings, data regarding the years the research was conducted, types of research, research methods, measurement tools used, study groups, and variables examined are presented in tables. The research results are provided categorically. From the research results, it can be concluded that students', pre-service teachers', and teachers' lack of knowledge about the laboratory, combined with their lack of experience and the deficiencies in the physical facilities of laboratories, increase laboratory anxiety and lead to avoidance of the laboratory. In this regard, it can be said that more studies, especially qualitative studies as well as quantitative ones, are needed to reduce laboratory-related anxieties.
Referanslar
Acar Sesen, B., & Mutlu, A. (2014). An action research to overcome undergraduates’ laboratory anxiety. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 152, 546-550. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.09.241
Akkış, T. (2024). Laboratuvar uygulamalarının fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvar öz yeterlik ve kaygılarına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Akpullukçu, S. (2017). Fen bilimleri öğretmenlerine uygulanan laboratuvar güvenliği mesleki gelişim seminerlerinin etkileri: Laboratuvar güvenliği bilgi düzeyleri. (Doktora Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Alkan, F. (2012). Kendi kendine öğrenmenin kimya laboratuvarında öğrenci başarısına, öğrenme hazırbulunuşluğuna, laboratuvar becerilerine yönelik tutumuna ve endişesine etkisi. (Doktora Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Alkan, F., & Erdem, E. (2013). The effect of self-directed learning on the success, readiness, attitudes towards laboratory skills and anxiety in laboratory. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi-Hacettepe Unıversıty Journal Of Education, 44, 15-26.
Alkan, F., & Koçak, C. (2015). Chemistry laboratory applications supported with simulation. International Educational Technology Conference IETC, 176, 970-976.
Alkan, F. (2021). Examining the high school students’ chemistry motivation, chemistry laboratory anxiety and chemistry laboratory self-efficacy beliefs towards different variables. Journal for Educators Teachers and Trainers, 12(3), 30-40.
Alkan, F., Koyuncu, N. (2017). Analyzıng The Relatıonshıp Between Chemıstry Motıvatıon Wıth Chemıstry Laboratory Anxıety Through Structural Equatıon Modelıng. The Eurasia Proceedings of Science, Technology, Engineering & Mathematics (EPSTEM) 1, 83-89.
Arslan, A. (2024). Sınıf öğretmeni adaylarının fen laboratuvarı girişimcilik becerilerinin yordayıcısı olarak fen laboratuvarı kaygıları ve öz yeterlikleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 25,(1), 593-644.
Atabek-Yigit, E. & Senoz, A. B. (2023) What does students’ recognition of procedural mistakes in the chemistry laboratory tell us? Pedagogies: An International Journal, 18(2), 182-197. https://doi.org/10.1080/1554480X.2021.1975544
Aydın, S., Diken, E. H., Yel, M. & Yılmaz, M. (2011). Fen ve teknoloji ile biyoloji öğretmen adaylarının laboratuvar güvenliği hakkındaki bilgi düzeylerinin belirlenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(2), 583-604.
Aydoğdu, C. (1999). Kimya laboratuvar uygulamalarında karşılaşılan güçlüklerin saptanması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15, 30-35.
Aydoğdu, C. (2017). The effect of chemistry laboratory activities on students’ chemistry perception and laboratory anxiety levels. International Journal of Progressive Education, 13(2), 85-94.
Aydoğdu, C., & Şener, F. (2016). Fen eğitiminde laboratuvar kullanım tekniğinin ve güvenliğin önemi ve CLP tüzüğünün getirileri üzerine bir araştırma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Eğitim Dergisi, 1(1), 39-54.
Aydoğdu, C., & Yardımcı, E. (2013). İlköğretim fen laboratuvarlarında meydana gelen kazalar ve öğretmenlerin geliştirebilecekleri davranış tarzları. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(44), 52-60.
Azizoğlu, N., Uzuntiryaki, E. (2006). Kimya Laboratuvarı Endişe Ölçeği Chemıstry Laboratory Anxıety Scale. H.Ü. Eğitim Fakültesi Dergisi, 30, 55-62.
Azizoğlu, N., Yılmaz, E., & Avcı, Ş. N. (2018). Üniversite Öğrencilerinin Laboratuar Güvenliği İle İlgili Algıları. Uluslararası Necatibey Eğitim ve Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi, Türkiye Bildiri Tam Metin Kitabı Cilt IV/ 257-265.
Barut, D. B. & Sert Çıbık, A. (2022). The effect of poe activities supported by concept networks on laboratory attitudes, anxieties and scientific process skills of pre-service science teachers. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37(4), 1303-1316. https://doi.org/10.16986/HUJE.2022.453
Barut, D. B. (2020). Kavram ağlarıyla desteklenmiş TGA etkinliklerinin fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvar tutumlarına, kaygılarına ve bilimsel süreç becerilerine etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Başal, S. C. (2019). Artırılmış gerçeklik ve karekod teknolojileri kullanılarak geliştirilen mekanik laboratuvarı deneylerinin bazı değişkenler üzerindeki etkisinin araştırılması. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Başaran Uğur, A. R. (2023). Fen bilimleri öğretmen adaylarının fen bilimleri derslerine ve ders konularını öğrenmeye ilişkin duygularının incelenmesi: bir karma araştırma çalışması. (Doktora Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Batı, K. (2018). Türkiye’de fen eğitimi ve kimya eğitimi laboratuvar uygulamalarına genel bir bakış. Doğu Anadolu Sosyal Bilimlerde Eğilimler Dergisi, 2(1), 45-55.
Berber, N. C. (2013). Developing a physics laboratory anxiety scale. Asia-Pacific Forum on Science Learning and Teaching, 14(1), 1-18.
Berber, N. C. (2013). Anxieties, preferences, expectations and opinions of pre-service teachers related to physics laboratory. Educational Research and Reviews, 8(15), 1220-1230.
Bowen, C., W. (1999). Development and Score Valıdatıon Of A Chemıstry Laboratory Anxıety Instrument (CLAI) For College Chemıstry Students. Educational and Psychological Measurement, 59(1), 171-185. https://doi.org/10.1177/0013164499591012
Ceğer, B. & Aydoğdu, C. (2017). Beşinci sınıf fen bilimleri kitabının laboratuvar güvenliği, kazanımlar ve bilimsel süreç becerileri açısından incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Eğitim Dergisi, 2(2), 12-34.
Çiltaş, A., Güler, G., & Sözbilir, M. (2012). Türkiye’de matematik eğitimi araştırmaları: Bir içerik analizi çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(1), 565-580.
Çoşkun, M. (2017). Fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvar güvenliği hakkındaki bilgi düzeyleri. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Demir, E. (2016). Fen laboratuvarlarının fiziki şartlarının ve fen bilimleri öğretmenlerinin laboratuvar güvenliği konusundaki bilgi düzeylerinin araştırılması. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Erökten, S. (2010). Fen bilgisi öğrencilerinde kimya laboratuvar uygulamalarının öğrenci endişeleri üzerine etkisinin değerlendirilmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38, 107-114.
Güneş, İ., & Özsoy Güneş, İ. (2016). The Examination of the laboratory anxiety, state and trait anxiety of university students in high voltage laboratory. Journal of Human Sciences, 13(2), 3439-3445. https://doi.org/10.14687/jhs.v13i2.3922
Güngör Seyhan, H. (2008). Kimya eğitiminde sorgulamaya dayalı öğrenci deneylerinin geliştirilmesi ve sonuçlarının tartışılması. (Doktora Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Güven, G., Çam, A. ve Sülün, Y. (2015). Effectiveness Of Case-Based Laboratory Activities On Chemistry Laboratory Anxiety Of Pre-Service Science Teachers. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 6(18), 211-228.
İnce Aka, E. (2017). Examination of Expection and Anxiety States in the Science Laboratory in Science Education. World Journal of Educational Research, 4(4), 537-550.
https://doi.org/10.22158/wjer.v4n4p537
Kahraman, M. & Polat, D. (2017). Anxiety scale for science teachers’ laboratory work and teaching: validity and reliability analyses. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 30(2), 757-780. https://doi.org/10.19171/uefad.369240
Karataş, F. Ö. & Yılmaz, P. (2016). Probleme dayalı senaryoların 9. sınıf öğrencilerinin kimya dersine olan tutumlarına, laboratuvar kaygılarına ve problem çözme algılarına etkisi. Türkiye Kimya Derneği Dergisi Kısım C: Kimya Eğitimi, 1,(2) 39- 66.
Kaya, V., & Kaltakçı Gürel, D. D. (2024). Türkiye’de fen eğitimi alanında bağlam (yaşam) temelli yaklaşım ile ilgili yapılmış lisansüstü tez ve makalelerin içerik analizi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (59), 532-570. https://doi.org/10.53444/deubefd.1389306
Kazan, M. (2021). Fen bilimleri öğretmenlerinin laboratuvar ve öğretim sürecine ilişkin kaygı düzeylerinin belirlenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Kılıç, S. (2024). Fen bilgisi öğretmen adaylarının fen laboratuvar kaygısı ile tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Kırbaşlar, F. G., Veyisoğlu, A. & Özsoy Güneş, Z. (2015). Investigating the relationships between pre-service science teachers’ self- efficacy in laboratory and anxiety towards chemistry laboratory. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 174, 43-50. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.01.624
Kırbaşlar, F. G., Özsoy Güneş, Z.., & Derelioğlu, Y. (2010). Fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvar güvenliği konusuna yönelik düşünce ve bilgi düzeylerinin araştırılması. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(3), 801-818.
Kolil VK, Parvathy SU and Achuthan K (2023) Confirmatory and validation studies on experimental self-efficacy scale with applications to multiple scientific disciplines. Front. Psychol. 14:1154310. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1154310
Kurbanoğlu, N. I. & Akin, A. (2010). The relationships between university students’ chemistry laboratory anxiety, attitudes, and self-efficacy beliefs. Australian Journal of Teacher Education, 35(8), 48-59.
Kurbanoğlu, N. İ. (2014). Development and evaluation of an instrument measuring anxiety toward biology laboratory classes among university students. Journal of Baltic Science Education, 13(6), 802-808. https://doi.org/10.33225/jbse/14.13.802
Kurbanoğlu, N. İ. (2014). Investigation of the relationships between high school students' chemistry laboratory anxiety and chemistry attitudes in terms of gender and types of school. Education and Science, 39(171), 199-210.
Kurbanoğlu, N. İ. & Takunyacı, M. (2017). Development and evaluation of an instrument measuring anxiety toward physıcs laboratory classes among university students. Journal of Baltic Science Education, 16(4), 592-598. https://doi.org/10.33225/jbse/17.16.592
Kurbanoğlu, N. İ., Takunyacı, M. (2021). A Structural Equation Modeling on Relationship between Self-Efficacy, Physics Laboratory Anxiety and Attitudes. Journal of Family, Counseling and Education, 6(1), 47-56. https://doi.org/10.32568/jfce.866649
MEB. (2018). İlköğretim kurumları (ilkokullar ve ortaokullar) fen bilimleri (3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar) öğretim programı. Ankara: MEB.
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook 2nd ed. Sage Publications, Inc.
Morgil, I., Güngör Seyhan, H. & Seçken, N. (2009). Investigating the effects of project-oriented chemistry experiments on some affective and cognitive field components. Journal of Turkish Science Education, 6(1), 89-107.
Ocak, G. (2025). Çok kültürlü projelere katilan fen bilimleri öğretmenlerinin dijital okuryazarlik öğretim sürecindeki kaygi ve tutumlarinin çeşitli değişkenler açisindan incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Öner Sünkür, M. (2015). An investigation into the relationship between academic risk taking and chemistry laboratory anxiety in Turkey. Educational Research and Reviews. 10(2), 153-160.
Sakar, D. & Uluçınar Sağır Ş. (2018). Fen bilgisi eğitimi öğrencilerinin biliş ötesi öğrenme stratejileri, kimya laboratuvar endişeleri ve kimya motivasyon düzeylerinin farklı değişkenler açısından incelemesi. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(1), 0-0.
Sahin, M., Caliskan, S., & Dilek, U. (2015). Development and validation of the physics anxiety rating scale. International J. Sci. Env. Ed., 10(2), 183-200. https://doi.org/10.12973/ijese.2015.240a
Seçkin, M. & Yılmaz, S. (2014). Örnek olay yönteminin öğretmen adaylarının kimya laboratuvarı dersine karşı endişelerine etkisi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29(2), 215-227.
Sert Çıbık, A., & İnce Aka, E. (2022). Öğrencilerin Kimya Laboratuvarı Endişelerine Yönelik Görüşleri. Anadolu Öğretmen Dergisi, 6(1), 100-120. https://doi.org/10.35346/aod.1063085
Sert Çıbık, A., İnce Aka, E. (2021). Investigation of Pre-service Science Teachers’ Attitudes towards Laboratory Skills and Chemistry Laboratory Anxieties According to Selected Variables. International Journal of Progressive Education,17(5), 60-76.
https://doi.org/10.29329/ijpe.2021.375.5
Sütçü K. & Kırgın, Ö. (2024). Öğretmen adaylarının fizik kaygılarını yordayan değişkenlerin C5.0 karar ağacı algoritması ile incelenmesi. Yaşadıkça Eğitim Dergisi, 38(1) 70-87.
TDK. (2024). Türk Dil Kurumu Türkçe sözlük: https://sozluk.gov.tr/ sayfasından erişilmiştir.
Toprak, F. (2011). Fen bilgisi öğretmenliği genel kimya laboratuvarında 3E ve 5E öğretim modellerinin uygulanmasının öğrencilerin akademik başarısı, bilimsel süreç becerileri ve derse karşı tutumlarına etkisi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Tüm, Ö. (2023). Atama bekleyen fen bilimleri öğretmenlerinin kaygı düzeyleri. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Ural, E. (2016). The effect of guided-inquiry laboratory experiments on science education students’ chemistry laboratory attitudesi anxiety and achievement. Journal of Education and Training Studies, 4(4), 217-227. https://doi.org/10.11114/jets.v4i4.1395
Usta Gezer, S. (2014). Yansıtıcı Sorgulamaya Dayalı Genel Biyoloji Laboratuvarı Etkinliklerinin Fen Bilgisi Öğretmen Adaylarının Laboratuvar Kullanımı Özyeterlik Algıları, Eleştirel Düşünme Eğilimleri ve Bilimsel Süreç Becerileri Üzerine Etkisi. Doktora Tezi. https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
Uşaklı, H., & Akpınar, E. (2015). Fen Laboratuvarı Kaygı Ölçeğinin (FLKÖ) Geliştirilmesi Improving Science Laboratory Anxiety Scale (SLAS). K. Ü. Kastamonu Eğitim Dergisi, 23(3), 1241-1250.
Ünal, A. & Kılıç, M. S. (2016). Fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvara yönelik kaygı durumlarının incelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(14), 21-32.
Yalçınkaya, I. (2023). Türkiye’de özel yeteneklilerin fen bilimleri eğitimi ile ilgili lisansüstü çalışmaların incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (56), 326-345. https://doi.org/10.53444/deubefd.1111554
Yücel, E. (2014). Fen bilgisi öğretmen adaylarının laboratuvar derslerine yönelik öz-yeterlik, tutum ve kaygı puanlarının bazı değişkenlere göre incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
