Klasik Türk Edebiyatında Gıjgır- ve Gajgaj Sözcüklerinin Ejderha İmgesiyle İlgisi
Özet
Klasik edebiyatta ejderha; aha, dumana, şeytana, şairin kalemine, âb-ı hayâta, arife ve sevgilinin saçına benzetilir. Bazen de beyitlerde ejder; asa, ateş, tecelli ve Tur Dağı gibi imgelerle birlikte kullanılır. Şiirlerde yedi başlı, zehirli, timsah şekilli, başı ejder vücudu aslan ve yılankavi olarak tasvir edilen ejderha bazen ayaklı ve kanatlı bazen yılan gibi, kanatsız olarak hayal edilirken şekli ve yaradılışına ilişkin bazı beyitlerde ise onun sesini ifade etmekte gıjgır- ve ejderha sözcüğü yerine de bu sözcükten türediği anlaşılan gajgaj sözcüğü kullanılır. Makalede gıjgır- ve gajgaj sözcüklerinin anlamları üzerinde duruldu. Eski Anadolu Türkçesi dönemi metinlerinde sözcüklerin izleri aranırken gıjgır- sözcüğünün Tarama Sözlüğü ve Derleme Sözlüğü’nün yanı sıra Türkçenin şivelerinde “Haykırmak, bağırmak, yaygara koparmak, gürlemek, fışıltılı ses çıkarmak, haykırarak saldırmak.” gibi anlamlara geldiği görüldü. Sonrasında klasik Türk edebiyatı metinlerinde yer alan gıjgır- ve gajgaj sözcükleri tespit edildi. Hem beyitlerde hem de bazı mensur eserlerde sözcüklerin ejderha imgesi ile bağlantılı olduğu, ejderhanın haykırışını ifade etmek için gıjgır- sözcüğünün kullanıldığı anlaşıldı. Tüm bu verilerden yola çıkarak gij ses taklidi sözcükten gır- genişlemesiyle ortaya çıkan ve ses taklidi bir fiil olan gıjgır- / kıjgır- sözcüğünün Klasik Türk Edebiyatı metinlerinde, daha ziyade ejderha sesi ile ilişkilendirildiği sonucuna varıldı. Herhangi bir sözlükte yer almamakla birlikte “gıj-”dan türediği düşünülen gajgaj sözcüğünün de tespit edilebilen tek beyitte ejderha anlamında kullanıldığına karar verildi.
Referanslar
Abiha, B. Ç. (2014). Anadolu Türk kültür geleneğinde Şahmaran. Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
Akalın, Ş. H. (1988). Ebü’l-Hayr-ı Rûmî, Saltuk-nâme, C. II. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Arslan, M. (2023). Süleymân-nâme’nin 60. cildinde yer alan ‘iñrenü, gümrenü ve ġıjġırmaḳ’ sözcüklerinin arkaik incelemesi. Dinçay Köksal & ark. (Ed.), Ulead 2023 Annual Congress 17th International Congress on Research in Education içinde (s. 179-187). Ankara: Uluslararası Eğitim Araştırmacıları Derneği.
Boşnak, S. (2022). Muhyî Çelebi-Selimnâme (giriş-metin-dizin-tıpkıbasım). Yüksek lisans tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
Bozdağ, S. (1999). Eski Anadolu Türkçesinde fiillerin tasnifi. Yüksek lisans tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
Bulut, S. & Yavuz, S. (2018). 18. yüzyılda Anadolu’da müstensih Derviş Mustafa tarafından istinsah edilen Şehnâme çevirisi ve bu çeviride yer alan Türkiye Türkçesi ağızlarına ait sözcükler. Turkish Studies, 13 (5), 571-602. Doi: 10.7827/TurkishStudies.13175
Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
Doğan, T. (2013). Tikantepe ağzının söz varlığından derlemeler. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 10 (1), 105-132. Doi: 10.1501/MTAD.10.2013.1.6
Ercan, Ö. (2014). Sâfî Divanı. Bursa: Gaye Kitabevi.
Ercan, Ö. (2021). Sâfî Divanı’nda ejderha. Gülnaz Kurt & Mehmet Galip Zorba (Ed.), Filoloji alanında araştırma ve değerlendirmeler içinde (s. 85-108). Ankara: Gece Kitaplığı.
Erdem, S. (2011). Derleme ve tarama sözlüklerindeki ortak maddelerin karşılaştırılması (fiil). Yüksek lisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
Erdemir, A. (2018). Sultan II. Osman (Fârisî) ve Divançesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 21, 161-234.
Hirik, E. (2019). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin grameri: fiil. Kayseri: Kimlik Yayınları.
Kubbealtı Lugati (2025). (08.09.2025, https://lugatim.com/s/evren)
Isparta, S. (2006). 17. yüzyılda yazılmış mensur Şehnâme tercümesi (291a-320b). Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
Karakaya, T. (2019). Başkurt Türkçesinde fiil türeten ekler ve fonksiyonları. Yüksek lisans tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar.
Kavaklıyazı, A. (2019). Kastamonulu Yûsuf’un Muhammediye’si (inceleme-metin). Konya: Palet Yayınları.
Köksal, M. F. (2018). Uzun Firdevsî manzum Vilâyet-nâme, Vilâyet-nâme-i Hâcî Bektaş Velî-i Horasanî (tenkitli metin). Ankara: Alevilik Araştırmaları Dergisi Yayınları.
Köprülü, F. (1993). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
Omuralieva, A. (2020). Türkçede ses yansımalı fiiller türeten +Kır- eki üzerine. Folklor Akademi Dergisi, 3 (1), 99-130.
Tepeli, Y. (1994). Yeminî’nin Fazîletnâmesi (inceleme-metin-gramatikal indeks). C. I. Doktora tezi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. C. III. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
Toparlı, R. (2000). Ahmet Vefik Paşa, Lehçe-i Osmânî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yekbaş, H. (2011). Sebzî Divanı (inceleme-tenkitli metin). Doktora tezi. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
Yıldırım, Ü. & Yıldırım, A. (2018). Emrî’nin şiirlerinde arkaik / eskicil kelimeler ve unsurlar. Bülent Kırmızı & Bahar İşigüzel (Ed.), (ss. 769-786). Karaman Uluslararası 1. Dil ve Edebiyat Kongresi Bildiri Kitabı içinde (s. 769-786). Konya: Aybil Yayınları.
Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler. Ankara: TDK Yayınları.
Referanslar
Abiha, B. Ç. (2014). Anadolu Türk kültür geleneğinde Şahmaran. Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
Akalın, Ş. H. (1988). Ebü’l-Hayr-ı Rûmî, Saltuk-nâme, C. II. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Arslan, M. (2023). Süleymân-nâme’nin 60. cildinde yer alan ‘iñrenü, gümrenü ve ġıjġırmaḳ’ sözcüklerinin arkaik incelemesi. Dinçay Köksal & ark. (Ed.), Ulead 2023 Annual Congress 17th International Congress on Research in Education içinde (s. 179-187). Ankara: Uluslararası Eğitim Araştırmacıları Derneği.
Boşnak, S. (2022). Muhyî Çelebi-Selimnâme (giriş-metin-dizin-tıpkıbasım). Yüksek lisans tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
Bozdağ, S. (1999). Eski Anadolu Türkçesinde fiillerin tasnifi. Yüksek lisans tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
Bulut, S. & Yavuz, S. (2018). 18. yüzyılda Anadolu’da müstensih Derviş Mustafa tarafından istinsah edilen Şehnâme çevirisi ve bu çeviride yer alan Türkiye Türkçesi ağızlarına ait sözcükler. Turkish Studies, 13 (5), 571-602. Doi: 10.7827/TurkishStudies.13175
Dilçin, C. (1983). Yeni tarama sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
Doğan, T. (2013). Tikantepe ağzının söz varlığından derlemeler. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 10 (1), 105-132. Doi: 10.1501/MTAD.10.2013.1.6
Ercan, Ö. (2014). Sâfî Divanı. Bursa: Gaye Kitabevi.
Ercan, Ö. (2021). Sâfî Divanı’nda ejderha. Gülnaz Kurt & Mehmet Galip Zorba (Ed.), Filoloji alanında araştırma ve değerlendirmeler içinde (s. 85-108). Ankara: Gece Kitaplığı.
Erdem, S. (2011). Derleme ve tarama sözlüklerindeki ortak maddelerin karşılaştırılması (fiil). Yüksek lisans tezi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
Erdemir, A. (2018). Sultan II. Osman (Fârisî) ve Divançesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 21, 161-234.
Hirik, E. (2019). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin grameri: fiil. Kayseri: Kimlik Yayınları.
Kubbealtı Lugati (2025). (08.09.2025, https://lugatim.com/s/evren)
Isparta, S. (2006). 17. yüzyılda yazılmış mensur Şehnâme tercümesi (291a-320b). Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
Karakaya, T. (2019). Başkurt Türkçesinde fiil türeten ekler ve fonksiyonları. Yüksek lisans tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar.
Kavaklıyazı, A. (2019). Kastamonulu Yûsuf’un Muhammediye’si (inceleme-metin). Konya: Palet Yayınları.
Köksal, M. F. (2018). Uzun Firdevsî manzum Vilâyet-nâme, Vilâyet-nâme-i Hâcî Bektaş Velî-i Horasanî (tenkitli metin). Ankara: Alevilik Araştırmaları Dergisi Yayınları.
Köprülü, F. (1993). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
Omuralieva, A. (2020). Türkçede ses yansımalı fiiller türeten +Kır- eki üzerine. Folklor Akademi Dergisi, 3 (1), 99-130.
Tepeli, Y. (1994). Yeminî’nin Fazîletnâmesi (inceleme-metin-gramatikal indeks). C. I. Doktora tezi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugati. C. III. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
Toparlı, R. (2000). Ahmet Vefik Paşa, Lehçe-i Osmânî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yekbaş, H. (2011). Sebzî Divanı (inceleme-tenkitli metin). Doktora tezi. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
Yıldırım, Ü. & Yıldırım, A. (2018). Emrî’nin şiirlerinde arkaik / eskicil kelimeler ve unsurlar. Bülent Kırmızı & Bahar İşigüzel (Ed.), (ss. 769-786). Karaman Uluslararası 1. Dil ve Edebiyat Kongresi Bildiri Kitabı içinde (s. 769-786). Konya: Aybil Yayınları.
Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler. Ankara: TDK Yayınları.
