Aşı ve Aşılamanın Tarihçesi
Özet
Bulaşıcı hastalıklar ve sebep oldukları salgınlar eski çağlardan beri tüm toplumlarda yüksek ölüm oranları ve sakatlıklar ile sonuçlanabilen; sosyal, ekonomik ve kültürel olarak olumsuz etkileri olan önemli bir halk sağlığı sorunudur. Bu sorunlar koruyucu sağlık hizmetlerinin bir bileşeni olarak tarihsel süreçte görüldüğü gibi aşılamanın katettiği gelişmeler ile çözülmüştür. Aşı ve aşılamanın tarihi 15.yy a kadar uzanmaktadır. Tarihte enfeksiyon hastalıkları ile mücadele için yüzyılar boyunca araştırmalar devam etmiştir ve DSÖ tarafından tüm ülkelere genişletilmiş aşılama programları önerilmektedir. Ülkemizde TÜBİTAK ve TÜSEB(Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı) destekli aşı geliştirme çabaları son yıllarda nem kazanmıştır. 2020 yılında COVID-19 pandemisi aşının önemini tüm dünya ya bir kez daha göstermiştir. Aşılama hedeflerinin başarıya ulaşabilmesi ve bütün bu çalışmalardan verimli sonuçlar alınabilmesi için dünya çapında geçerli ideal aşı özellikleri ortaya konmuş ve bu alanda çalışmalar devam etmektedir..
Referanslar
https://asi.saglik.gov.tr/genel-bilgiler/49-a%c5%9F%c4%b1-nedir,-nas%c4%b1l-etki-eder.html date of access 28.11.2021.
Akdeniz, M, Kavukcu E. Aşılama ve aşıların tarihçesi. Klinik Tıp Aile Hekimliği. 2016; 8(2): 11-28.
Plotkin S. History of vaccination. PNAS, 2014;111(34):12283–12287
Leungh AKC. “Variolation” and Vaccination in Late Imperial China, Ca 1570–1911 in History of Vaccine Development ed. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP. 3-12.
Plotkin sa. History of vaccine development. Science and business media: springer new york; 2011.
Unat y. Türklerde çiçek aşisi. Kastamonu üniversitesi felsefe bölümü. 2019. [https://bilimveutopya.com.tr/turklerde-cicek-asisi] (erişim tarihi: 19 nisan 2021).
Boylston a. The origins of inoculation. J r soc med. 2012;105(7):309-13.
Chris J. Hong An Historical Examination of Smallpox Vaccinations: Past and Present Immunization Challenges
Plotkin SA, Orenstein WA, Offit PA, Edwards KM. Plotkin’ s Vaccines. Elsevier Inc: Health Sciences Elsevier; 2018.
Riedel S. Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Bayl Univ Med Cent. 2005;18(1):21-25.
Boylston A. The origins of inoculation. J R Soc Med. 2012;105(7):309-13.
Unat Y. Türklerde çiçek aşısı. Kastamonu Üniversitesi Felsefe Bölümü. 2019. [https://bilimveutopya.com.tr/turklerde-cicek-asisi] (Erişim tarihi: 19 Nisan 2021).
Erdoğan Y, Köker AH. Razi ve Çiçek Hastalığı. Köker AH (Ed.). Ebubekir Razi Kongresi Tebliğleri kitabında. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası; 1988:17-26.
Baxby d. Edward Jenner’s role in the ıntroduction of smallpox vaccine İn history of vaccine development ed. Plotkin sa. Springer science Business media, llc 2011, london pp. 13-20
Karabay, oğuz. “aşilama tarihçesi”. Koruyucu hekimlikte aşi. Ed. Hasan solmaz. S. 1-17. Karabük: karabük üniversitesi yayinlari, 2021
Riedel S. Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Bumc Proceedings 2005;18:21–25
Demirden SF, Alptekin K, Geboloğlu IK, Öncel SŞ. Dünden Bugüne Türkiye’de Aşılama ve Aşı Üretiminin Tarihçesi. Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti Dergisi 2022;52(4):247-264.
Levine MM. “IDEAL” Vaccines for Resource Poor Settings. Vaccines 2011;29:116– 125.
Jenner F. Smallpox Eradication: The Vindication of Jenner’s Prophesy in History of Vaccine Development ed. Plotkin SA. Springer Science+ Business Media, LLC 2011, London PP. 27-32
Hacaloğlu H. Türkiye’de aşının tarihi. 2021. [https://www.nationalgeographic.com.tr/turkiyede-asinin-tarihi/] (Erişim tarihi:19 Nisan 2021).
Cassidy C. Who discovered the first vaccine? 2020. [https://www.wired.com/story/who-discovered-first-vaccine/] (Erişim tarihi: 19 Nisan 2021).
Stern AM, Markel H. The History Of Vaccines And Immunization: Familiar Patterns, New Challenges. Health Affairs, 2005;24(3):611-621.
Bazin H. Pasteur and the Birth of Vaccines Made in the Laboratory. in History of Vaccine Development ed. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP. 33-46.
Reliveld EH. History of Toksoid. in History of Vaccine Developmented. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP 57-62
Baker RP, Katz SI. Childhood Vaccine Development: An Overview. Pediatric Research 2004;55(2):347-359
Kaufmann SH, Gengenbacher M. Recombinant live vaccine candidates against tuberculosis. Curr Opin Biotechnol. 2012;23(6):900-7.
Shapiro-Shapin CG. Pearl Kendrick, Grace Eldering, and the Pertussis Vaccine. Emerging Infectious Diseases. 2010;16(8):1273-1279
Geier D, Geier M. The True Story of Pertussis Vaccination. A sordid Legacy. Journal of History Medicine. 2002;57:249-285.
Granström M. The History of pertussis Vaccination: From Whole –Cell to subunit Vaccines. in History of Vaccine Development ed. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP 73-82
Kayserili Orhan, Figen. "Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi'nde sağlık hizmetleri ve Erzurum'da ilk tifüs aşısı uygulamaları." Turkish Bulletin of Hygiene & Experimental Biology/Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji 78.3 (2021).
Luca S, Mihaescu T, History of BCG Vaccine. MAEDICA, 2013; 8(1):53-58.
Locht C. The Art & Science of Tuberculosis Vaccine Development Chapter 5.1 The history of BCG.
Gheorgiu M. Antituberculosis BCG Vaccine: Lessons from the Past. in History of Vaccine Development ed. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP 47-55.
McShane H. Tuberculosis vaccines: beyond bacille Calmette–Gueerin.Phil. Trans. R. Soc. B (2011) 366, 2782–2789.
Baker JP. The first Measles Vaccine. Pediatrics 2011;128(5):435-437
Katz SL. The History of Measles Virus and the Development and Utilization of Measles Virus Vaccines. in History of Vaccine Developmented. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London PP 199-205.
Hilleman MR. The Development of Live Attenuated Mumps Virus Vaccine in Historic Perspective and Its Role in the Evolution of Combined Measles–Mumps–Rubella in in History of Vaccine Developmented. Plotkin SA. Springer Science+Business Media, LLC 2011, London.
Baicus A. History of polio vaccination. World J Virol. 2012;1(4):108-114
Austrian R. Bacterial polysaccharide vaccines. in History of Vaccine Developmented. Plotkin SA. Springer Science+Business Media,LLC 2011, London PP 83-90
Gomez PL, Robinson JM. Vaccine Manufacturing. In:Plotkin’s Vaccines, 7th, Plotkin S, Orenstein W, Offit P,Edwards K (Eds), Elsevier, 2018. p.51.
Dayan S. COVID-19 ve Aşı. Dicle Tıp Dergisi. 2021;48:98-113.
World Health Organization. Draft landscape of COVID-19 candidate vaccines. https://www.who.int/publications/m/item/draft-landscape-of-covid-19-candidate-vaccines (Accessed on October 20, 2020).
