Havalimanı İşletmeleri Temelinde Hava Taşımacılığı Faaliyetleri
Özet
Hava taşımacılığı, uluslararası ticaretin gelişmesi, turizm hareketliliğinin artması ve ülkeler arası etkileşimin güçlenmesinde önemli rol oynayan küresel ekonomik sistemin temel bileşenlerinden biridir. Bu sistemin sürdürülebilir ve etkin biçimde işlemesi, havalimanı işletmelerinin organizasyonel kapasitesi ile operasyonel etkinliğine bağlıdır.Havalimanları; terminal hizmetleri, apron operasyonları, hava trafik yönetimi ile emniyet ve güvenlik uygulamalarının eş zamanlı yürütüldüğü karmaşık yapılardır. Aynı zamanda havayolu işletmeleri, yer hizmetleri kuruluşları, kamu otoriteleri ve yolcular gibi çok sayıda paydaşın etkileşimde bulunduğu çok paydaşlı sistemlerdir. Bu nedenle operasyonel etkinlik kadar paydaşlar arasındaki koordinasyon da havalimanı yönetiminin temel başarı unsurlarından biridir. Artan rekabet, değişen yolcu beklentileri ve teknolojik gelişmeler, havalimanı işletmelerini performans ve verimlilik odaklı bir yönetim anlayışına yöneltmektedir. Yapay zekâ, büyük veri analitiği ve otomasyon sistemleri ise operasyonların dijital dönüşümünü destekleyerek akıllı havalimanı uygulamalarını yaygınlaştırmaktadır.Bu bölümde havalimanı işletmeleri temelinde hava taşımacılığı faaliyetleri bütüncül bir bakış açısıyla ele alınmakta; kavramsal çerçeve, temel operasyonlar, paydaş yapısı, performans ve verimlilik, dijital dönüşüm ile dünyadan ve Türkiye'den havalimanı örnekleri incelenmektedir.
Air transportation is one of the fundamental components of the global economic system, playing a significant role in the development of international trade, the growth of tourism, and the strengthening of interactions among countries. The sustainability and efficiency of this system largely depend on the organizational capacity and operational effectiveness of airport management. Airports are complex systems where terminal services, apron operations, air traffic management, safety, and security activities are carried out simultaneously. They also operate as multi-stakeholder environments involving airlines, ground handling service providers, public authorities, and passengers. Therefore, effective stakeholder coordination is as critical as operational efficiency in airport management. Increasing competition, evolving passenger expectations, and rapid technological advancements have encouraged airport operators to adopt performance- and efficiency-oriented management approaches. Furthermore, artificial intelligence, big data analytics, and automation technologies have accelerated the digital transformation of airport operations, facilitating the emergence of smart airports. This chapter provides a comprehensive overview of air transportation activities from the perspective of airport management. It examines the conceptual framework of airport management, core operational processes, stakeholder structure, performance and efficiency, digital transformation, and selected airport practices from Türkiye and around the world.
Referanslar
Aerophoto-Schiphol Aerial Photography. (2018). Schiphol Airport, piers and gates seen from the D-pier [Fotoğraf]. Aerostockphoto. https://www.aerostockphoto.com/media/bd830cbb-a894-4365-b215-78b8bb08f27d-schiphol-airport-piers-and-gates-seen-from-the-d-pier-in-the adresinden 11.04.2026 tarihinde alındı.
Alghadeir, A., & Sakran, H. A. (2016). Smart airport architecture using internet of things. International Journal of Innovative Research in Computer Science & Technology (IJIRCST) ISSN, 2347-5552.
Ashford, N. J., Mumayiz, S., & Wright, P. H. (2011). Airport engineering: planning, design, and development of 21st century airports. John Wiley & Sons.
Bazargan, M. (2016). Airline operations and scheduling. Routledge.
Changi Airport Group. (2023). About Changi Airport. https://www.changiairport.com adresinden 09.04.2026 tarihinde alındı.
Coelli, T. J., Prasada Rao, D. S., O’donnell, C. J., & Battese, G. E. (2005). An introduction to efficiency and productivity analysis. Boston, MA: Springer US.
Daft, R. L. (2015). Organization theory and design. Cengage Learning Canada Inc.
De Neufville, R. (2016). Airport systems planning and design. In Air Transport Management (pp. 89-106). Routledge.
De Neufville, R. (2020). Airport systems planning, design, and management. In Air transport management (pp. 79-96). Routledge.
Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ). (2025). Faaliyet raporu https://dhmi.gov.tr/Sayfalar/FaaliyetRaporlari.aspx adresinden 11.04.2026 tarihinde alındı.
DHMİ, (2026). Türkiye’de DHMİ tarafından işletilen havalimanları, https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/HavalimaniListesi.aspx adresinden 29.03.2026 tarihinde alındı.
Dubai Airports. (2023). Dubai International (DXB) overview. https://www.dubaiairports.ae adresinden 05.04.2026 tarihinde alındı.
Dubai Airports. (t.y.). Media library. https://media.dubaiairports.ae/media-library/ adresinden 11.04.2026 tarihinde alındı.
Fodness, D., & Murray, B. (2007). Passengers' expectations of airport service quality. Journal of Services Marketing, 21(7), 492-506.
Gerede, E. (2006). Havacılık emniyeti ve havacılık güvenliği kavramları arasındaki ilişki ve farkların belirlenmesine yönelik bir araştırma. Yönetim, 17(54), 26–37.
Gerede, E. (2018). Havacılıkta emniyet yönetimi: Teoriden uygulamaya geleneksel ve yeni nesil yaklaşımlar. Pegem Akademi.
Graham, A. (2023). Managing airports: An international perspective. Routledge.
Halpern, N., & Graham, A. (2021). Airport marketing. Routledge.
Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport. (t.y.). Maps and transportation system. https://www.atl.com/maps/ adresinden 11.04.2026 tarihinde alındı.
Heathrow Airport Limited. (2023). Heathrow annual report. https://www.heathrow.com adresinden 04.04.2026 tarihinde alındı.
Heathrow Airport Limited. (t.y.). Image library. Heathrow Media Centre. https://mediacentre.heathrow.com/imagelibrary adresinden 11.04.2026 tarihinde alındı.
Henriette, E., Feki, M., Boughzala, I. (2015). The Shape of Digital Transformation: A Systematic Literature Review.
ICAO. (2018). Annex 14 to the Convention on International Civil Aviation: Aerodromes.
International Air Transport Association (IATA). (2023). Worldwide slot guidelines. IATA. https://www.iata.org/en/programs/ops-infra/slots/slot-guidelines/ adresinden 08.04.2026 tarihinde alındı.
International Airport Review. (2021). Istanbul Airport infrastructure and capacity overview. https://www.internationalairportreview.com/iga-istanbul-airport/249296.subject adresinden 30.03.2026 tarihinde alındı.
İGA (İstanbul Grand Airport). (2023). İstanbul Havalimanı hakkında. https://www.istairport.com adresinden 30.03.2026 tarihinde alındı.
İstanbul Grand Airport (IGA). (t.y.). Media gallery. https://www.igairport.aero/en/corporate/media-center/press-room/media-gallery/ adresinden 12.04.2026 tarihinde alındı.
Jayasuriya, N. (2020). Smart airport: A review on future of the airport operation. Global Journal of Management and Business Research.
Jewel Changi Airport. (t.y.). Media Centre. https://www.jewelchangiairport.com/en/media-center.html adresinden 10.04.2026 tarihinde alındı.
Karakulle, İ. (2025). Paydaş teorisi çerçevesinde kurumsal sürdürülebilirlik ve iletişim. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 809–825.
Kazda, A., & Caves, R. E. (Eds.). (2015). Airport design and operation. Emerald Group Publishing Limited.
Koçel, T. (2020). İşletme Yöneticiliği (17. Baskı). Beta Yayınları.
Kuyucak Şengür, F. (2021). 21. yüzyılda havaalanı işletmeciliği (Gözden geçirilmiş 2. basım). Nobel Akademik Yayıncılık.
Ribeiro, N. A., Tay, J., Ng, W., & Birolini, S. (2025). Delay predictive analytics for airport capacity management. Transportation Research Part C: Emerging Technologies, 171, 104947.
Schiphol Group. (2023). Royal Schiphol Group annual report. https://www.schiphol.nl adresinden 25.03.2026 tarihinde alındı.
SITA (2022). 2022 Air Transport IT Insights. Société Internationale de Télécommunications Aéronautiques. https://www.sita.aero/resources/surveys-reports/air-transport-it-insights-2023/ adresinden 23.03.2026 tarihinde alındı.
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2014). Ramp hizmetleri (Yayın No: HAD/T-21). T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı.
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2018). Emniyet yönetimi el kitabı (Doc 9859). SHGM.
Tan E. (2018, Ekim 31). Donanım Haber, İstanbul Havalimanı Hakkında Bilmeniz Gereken Her Şey. https://www.donanimhaber.com/istanbul-Havalimani-hakkinda-bilmeniz-gereken-her-sey--104660 adresinden 15.03.2026 tarihinde alındı.
Uslu, S. (Ed.). (2018). Hava trafik kontrol hizmetleri. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Üzel, E. & Atalık, Ö. (2026). Havalimanı deneyiminin VOSviewer ile bibliyometrik analizi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 18(1), 838-853.
Vial, G. (2021). Understanding digital transformation: A review and a research agenda. Managing Digital Transformation.
Wald, A., Fay, C., & Gleich, R. (Eds.). (2010). Introduction to aviation management (Vol. 3). LIT Verlag Münster.
Yu, C. (2023). Airport performance: A multifarious review of literature. Journal of the Air Transport Research Society, 1(1), 22–39.
Zografos, K. G., & Madas, M. A. (2006). Development and demonstration of an integrated decision support system for airport performance analysis. Transportation Research Part C: Emerging Technologies, 14(1), 1-17.
