Havayolu İşletmeleri Temelinde Hava Taşımacılığı Faaliyetleri
Özet
Bu bölüm, havayolu işletmelerini havacılık ekosisteminin merkezi aktörleri olarak konumlandırmakta ve sektörün tarihsel gelişiminden başlayarak havayolu taşımacılığının ekonomik, sosyal ve teknolojik katkılarını çok boyutlu olarak ele almaktadır. Havayolu faaliyetleri, yolcu ve kargo taşımacılığı ekseninde incelenerek geleneksel, düşük maliyetli, charter, bölgesel ve hibrit iş modelleri temel özellikleri ve birbirinden ayrışan stratejileri karşılaştırmalı olarak tartışılmaktadır. Bölüm aynı zamanda havayolu sektörünün performans ölçütlerini, maliyet yapısını ve ölçek, kapsam ile yoğunluk ekonomilerinden yararlanma biçimlerini sistematik bir çerçevede ortaya koymaktadır. Bölümün ikinci yarısında havayolu ittifakları, insan faktörleri ve Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) ile sürdürülebilirlik ve dijitalleşme konuları ele alınmaktadır. Star Alliance, SkyTeam ve Oneworld gibi küresel ittifaklar, tek bir işletmenin erişemeyeceği pazar ve kaynaklara ulaşmanın stratejik bir aracı olarak değerlendirilmektedir. İnsan faktörleri boyutunda ise teknik yeterliliğin yanı sıra bilişsel, sosyal ve örgütsel becerilerin operasyonel emniyet açısından belirleyici rolü vurgulanmaktadır. Son olarak bölüm havayolu işletmelerinin artan talep ile karbon azaltım zorunluluğu arasındaki ikilemini sürdürülebilir havacılık yakıtları (SAF), elektrikli uçak teknolojileri ve yapay zekâ tabanlı operasyonel optimizasyon gibi gelecek eğilimleri çerçevesinde tartışarak havacılık sektörünün dönüşüm çerçevesini bütüncül bir bakış açısıyla ele almaktadır.
Referanslar
Airbus. (2025). ZEROe: Our hydrogen-powered aircraft. https://www.airbus.com/en/innovation/energy-transition/hydrogen/zeroe-our-hydrogen-powered-aircraft adresinden 20.02.2026 tarihinde alındı.
Belobaba, P., Odoni, A. ve Barnhart, C. (2015). The Global Airline Industry. New Jersey: John Wiley & Sons.
Bieger, T. ve Wittmer, A. (2011). Airline Strategy from Network Management to Business Models. In Aviation Systems, (pp. 77-102).
Boeing. (2024). World air cargo forecast 2024–2043. Boeing Commercial Airplanes. https://www.boeing.com/content/dam/boeing/v2/products/cargo-forecast/pdf/Boeing-WACF-2024.pdf adresinden 15.02.2026 tarihinde alındı.
Boeing. (2025). 2024 Boeing sustainability report. https://www.boeing.com/content/dam/boeing/boeingdotcom/sustainability/pdf/2025-boeing-sustainability-report.pdf adresinden 15.02.2026 tarihinde alındı.
Casadesus-Masanell, R. ve Ricart, J. E. (2010). From strategy to business models and onto tactics. Long range planning, 43(2-3), 195-215.
Cento, A. (2009). The airline industry: challenges in the 21st century. Heidelberg: Physica-Verlag HD.
Crouch, T. D. (2004). Wings: A history of aviation from kites to the space age. W. W. Norton & Company.
de Wit, J. G. ve Zuidberg, J. (2017). The growth limits of the low cost carrier model. Journal of Air Transport Management, 21, 17-23.
Doganis, R. (2006). The Airline business. Routledge.
Doganis, R. (2002). Flying off Course: The economics of international airlines. Routledge.
Eriksson, S. ve Steenhuis, H. (2015). The Global Commercial Aviation Industry. London: Routledge.
European Union Aviation Safety Agency. (2023). EASA Artificial Intelligence Roadmap 2.0: A human-centric approach to AI in aviation.
Flouris, T. and Oswald, S. (2016). Designing and Executing Strategy in Aviation Management. London: Routledge.
IATA, (2024). Understanding Air Traffic Metrics. https://www.iata.org/en/publications/newsletters/iata-knowledge-hub/understanding-air-traffic-metrics/#:~:text=Passenger%20Traffic%20Metrics,of%20traffic%20volume%20by%20passenger adresinden 03.02.2026 tarihinde alındı.
Iatrou, K., & Oretti, M. (2016). Airline choices for the future: From alliances to mergers. Ashgate.
International Air Transport Association. (2025). Net zero roadmaps. https://www.iata.org/en/programs/sustainability/flynetzero/roadmaps/ adresinden 03.02.2026 tarihinde alındı.
International Civil Aviation Organization. (2019). Aviation benefits report. https://www.icao.int/sustainability/Documents/AVIATION-BENEFITS-2019-web.pdf adresinden 18.04.2026 tarihinde alındı.
International Civil Aviation Organization. (2021). Manual on human performance (HP) for regulators (Doc 10151). https://www.icao.int/operational-safety/HP adresinden 12.03.2026 tarihinde alındı.
International Civil Aviation Organization. (2024). ICAO strategic plan 2026–2050. https://www.icao.int/about-icao/Council/strategic-plan-2026-2050 adresinden 09.03.2026 tarihinde alındı.
International Civil Aviation Organization. (2025). New aviation ecosystem (Working Paper A42-WP/355). https://www.icao.int/sites/default/files/Meetings/a42/Documents/WP/wp_355_en.pdf adresinden 05.03.2026 tarihinde alındı.
International Civil Aviation Organization. (2025). Strategic plan 2026–2050: Safe skies, sustainable future. https://www.icao.int/about-icao/Council/strategic-plan-2026-2050 05.05.2026 tarihinde alındı.
Karanki, F. ve Yu, C. (2026). Airline industry transformation: Does cost efficiency reflect business model convergence?. Journal of Air Transport Management, 133, 102974.
Kupfer, F., Meersman, H., Onghena, E. ve Van de Voorde, E. (2011). World air cargo and merchandise trade. Critical Issues in Air Transport Economics and Business, 98-111.
Merkert, R., Van de Voorde, E. ve de Wit, J. (2017). Making or breaking-Key success factors in the air cargo market. Journal of Air Transport Management, 61, 1-5.
Osterwalder, A., Pigneur, Y. ve Tucci, C. L. (2005). Clarifying business models: Origins, present, and future of the concept. Communications of the association for Information Systems, 16(1): 1.
Pereira, B. A. ve Caetano, M. (2015). A conceptual business model framework applied to air transport. Journal of Air Transport Management, 44, 70 76.
Pfeffer, J., & Salancik, G. (2015). External control of organizations-Resource dependence perspective. In Organizational behavior 2 (pp. 355-370). Routledge.
Shaw, S. (2016). Airline Marketing and Management. London: Ashgate Publishing.
Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2025). Havacılıkta iki yeni işletmeye ön izin, bir işletmeye tarifeli sefer ruhsatı. https://web.shgm.gov.tr/tr/s/1222-havacilikta-iki-yeni-isletmeye-on-izin-bir-isletmeye-tarifeli-sefer-ruhsatı adresinden 20.02.2026 tarihinde alındı.
Şengür, F. K., & Şengür, Y. (2017). Havayolu iş modelleri: Kavramsal bir analiz. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi, İzmir.
Teece, D. J. (2010). Business models, business strategy and innovation. Long range planning, 43(2-3), 172-194.
Vasigh, B., Fleming, K. ve Tacker, T. (2018). Introduction to Air Transport Economics: From Theory to Applications. London: Routledge.
Vidović, A., Štimac, I. ve Vince, D. (2013). Development of business models of low-cost airlines. International Journal for Traffic and Transport Engineering, 3(1): 69-81.
