Sağlık Okuryazarlığı
Özet
Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlıkla ilgili bilgiye erişim, bu bilgiyi anlama, değerlendirme ve sağlıkla ilgili karar verme süreçlerine etkin biçimde katılım sağlama yetkinliklerini kapsayan çok boyutlu bir kavramdır. Kavramın tarihsel gelişim sürecine bakıldığında, sağlık okuryazarlığının, bireyin sağlığını destekleme ve sağlık sistemlerinin etkin işleyişindeki rolü her geçen gün artmaktadır. Ulusal ve uluslararası düzeyde yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkan kanıtlar, sağlık okuryazarlığı düzeylerinin bireylerin sağlık hizmetlerine erişimi, tedaviye uyumu ve genel sağlık durumu üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır. Sağlık okuryazarlığı, fonksiyonel, etkileşimli ve eleştirel olmak üzere üç düzeyde ele alınmaktadır. Bireyin sağlıkla ilgili bilgiye dair işlem yapabilme kapasitesini açıklamak için, sağlık okuryazarlığının hangi düzeyde olduğunu belirlemek önemli olacaktır. Sağlık okuryazarlığı düzeyinin artırılması, yalnızca bireysel sağlık çıktıları açısından değil, aynı zamanda sağlık bakım sistemlerinin maliyet etkinliği ve toplumsal sağlık eşitliğini sağlamak açısından da kritiktir. Sağlık okuryazarlığının geliştirilmesine katkı sağlayan bireysel, kurumsal ve çevresel faktörlerin iyi analiz edilmesi; gerekli bilişsel, sosyal ve iletişimsel becerilerin geliştirilmesinde etkili olacaktır. Mevcut sağlık eşitsizliklerine ek olarak, sağlık okuryazarlığı düzeyinin de düşük olmasıyla birlikte toplumda sağlıkta eşitsizliklerin daha da arttığı vurgulanmaktadır. Sağlık okuryazarlığının artırılmasına yönelik çok düzeyli müdahale stratejilerinin uygulanması gerekmektedir. Sağlık okuryazarlığı düzeyinin artırılması, dijital teknolojiler aracılığıyla sürdürülebilir ve kapsayıcı sağlık hizmetlerine erişimi de güçlendirebilir. Sağlık okuryazarlığının iyileştirilmesinin birey, toplum ve sağlık sistemi düzeyinde çok yönlü olumlu etkileri olduğu unutulmamalıdır.
Referanslar
Acar, E., & Doğan, N. (2024). Stigma and health literacy in individuals with COPD–a cross-sectional research. Eur J Clin Exp Med, 22(3), 605–612. https://doi.org/10.15584/ejcem.2024.3.27
Akbal, E., & Gökler, M. E. (2020). Covid-19 Salgini Sürecinde Eksikliği Ortaya Çikan Bir Gerçek: Sağlik Okuryazarliği. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 5, 148-155. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.763717
Akran, S. K. (2021). Sağlık okuryazarlığı üzerine sistematik derleme. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7(15), 143-168. https://doi.org/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1685005
Aktaş, H. (2018). Sağlık ve eğitimi değerlendirmede bir ölçme aracı; sağlık okuryazarlığı. Sağlık Bilimlerinde Eğitim Dergisi, 1(1), 12-16.
Baker, D. W. (2006). The meaning and the measure of health literacy. Journal of general internal medicine, 21, 878-883. https://doi.org/I0. i i I I/j. 1525-1497.2006.00540.x
Bocean, C. G., & Vărzaru, A. A. (2025). Health status in the era of digital transformation and sustainable economic development. BMC Health Services Research, 25(1), 1-15. https://doi.org/10.1186/s12913-025-12498-y
Çam, H. H., Güleç, H. Y., Karasu, F., & Öztürk, E. (2021). Sağlık okuryazarlığı ve diabetes mellitus. Türkiye Diyabet ve Obezite Dergisi, 5(1), 68-74. https://doi.org/10.25048/tudod.794597
Çopurlar, C. K., & Kartal, M. (2016). Sağlık okuryazarlığı nedir? Nasıl değerlendirilir? Neden önemli? Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1). https://doi.org/https://doi.org/10.5455/tjfmpc.193796
Değerli, H., & Tüfekçi, N. (2018). Toplumun sağlık okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 467-488. https://doi.org/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/621797
Demir, R., & Kocakaya, M. (2024). Hastaların sağlık okuryazarlığı ile hasta katılımı arasındaki ilişkide algılanan iletişim engellerinin aracı rolü: Kesitsel bir çalışma. Turkiye Klinikleri Journal of Health Sciences/Türkiye Klinikleri Sağlık Bilimleri Dergisi, 9(4), 867-874. https://doi.org/10.5336/healthsci.2024-103752
Kılıçer, E., & Peker, İ. (2024). Sağlık Hizmetlerinde Dijital Dönüşüm ve Kamu Politikaları. In A. Gün, O. Akgül, & (Eds.), Dijitalleşme Sürecinde Sosyal Politikada Güncel Gelişmeler (pp. 127-152). Ada Matbaacılık.
Li, Y., Lv, X., Liang, J., Dong, H., & Chen, C. (2022). The development and progress of health literacy in China. Frontiers in public health, 10, 1034907. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.1034907
Nutbeam, D. (2008). The evolving concept of health literacy. Social science & medicine, 67(12), 2072-2078. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2008.09.050
Nutbeam, D., & Kickbusch, I. (1998). Health promotion glossary. Health promotion international, 13(4), 349-364. https://doi.org/http://www.jstor.org/stable/45152457
Nutbeam, D., & Kickbusch, I. (2000). Advancing health literacy: a global challenge for the 21st century. In (Vol. 15, pp. 183-184): Oxford University Press.
Nutbeam, D., & Lloyd, J. E. (2021). Understanding and responding to health literacy as a social determinant of health. Annual review of public health, 42(2021), 159-173. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-090419-102529
Nutbeam, D., & Wise, M. (1993). Australia: planning for better health: opportunities for health promotion through the development of national health goals and targets. Promotion & education, 1(4), 19-24. https://doi.org/https://doi.org/10.1177/175797599300100408
Rask, M., Uusiautti, S., & Määttä, K. (2014). The fourth level of health literacy. Int Q Community Health Educ, 34(1), 51-71. https://doi.org/10.2190/IQ.34.1.e.
Simonds, S. K. (1974). Health education as social policy. Health education monographs, 2(1_suppl), 1-10. https://doi.org/https://doi.org/10.1177/10901981740020S102
T.C. Sağlık Bakanlığı & T.S.H.G. Müdürlüğü. (2011). Sağlığın teşviki ve geliştirilmesi sözlüğü. Bakanlık yayın, 814(1), 23.
T.C. Sağlık Bakanlığı, S. G. G. M. (2018). Ankara ili Sincan ilçesi birinci basamak sağlık personelinde sağlık okuryazarlığı ile ilgili eğitim
programı geliştirilmesi. S. B. Y. N. 1085. _Ekutuphane_kitaplar_SOYA%20SİNCAN%20RAPORU.pdf
Tanrıöver, M. D., Yıldırım, H. H., Ready, F. N. D., Çakır, B., & Akalın, H. E. (2014). Sağlık okuryazarlığı araştırması. Sağlık-Sen Yayınları, 6, 42-47.
UNESCO. (2025). Literacy. UNESCO. https://www.unesco.org/en/literacy
WHO. (2025). Health literacy. W. H. Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-literacy
Yılmaz, M., & Tiraki, Z. (2016). Sağlık okuryazarlığı nedir? Nasıl ölçülür? Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(4), 142-147.
Zheng, M., Jin, H., Shi, N., Duan, C., Wang, D., Yu, X., & Li, X. (2018). The relationship between health literacy and quality of life: a systematic review and meta-analysis. Health and quality of life outcomes, 16(1), 201. https://doi.org/10.1186/s12955-018-1031-7
Referanslar
Acar, E., & Doğan, N. (2024). Stigma and health literacy in individuals with COPD–a cross-sectional research. Eur J Clin Exp Med, 22(3), 605–612. https://doi.org/10.15584/ejcem.2024.3.27
Akbal, E., & Gökler, M. E. (2020). Covid-19 Salgini Sürecinde Eksikliği Ortaya Çikan Bir Gerçek: Sağlik Okuryazarliği. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 5, 148-155. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.763717
Akran, S. K. (2021). Sağlık okuryazarlığı üzerine sistematik derleme. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 7(15), 143-168. https://doi.org/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1685005
Aktaş, H. (2018). Sağlık ve eğitimi değerlendirmede bir ölçme aracı; sağlık okuryazarlığı. Sağlık Bilimlerinde Eğitim Dergisi, 1(1), 12-16.
Baker, D. W. (2006). The meaning and the measure of health literacy. Journal of general internal medicine, 21, 878-883. https://doi.org/I0. i i I I/j. 1525-1497.2006.00540.x
Bocean, C. G., & Vărzaru, A. A. (2025). Health status in the era of digital transformation and sustainable economic development. BMC Health Services Research, 25(1), 1-15. https://doi.org/10.1186/s12913-025-12498-y
Çam, H. H., Güleç, H. Y., Karasu, F., & Öztürk, E. (2021). Sağlık okuryazarlığı ve diabetes mellitus. Türkiye Diyabet ve Obezite Dergisi, 5(1), 68-74. https://doi.org/10.25048/tudod.794597
Çopurlar, C. K., & Kartal, M. (2016). Sağlık okuryazarlığı nedir? Nasıl değerlendirilir? Neden önemli? Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1). https://doi.org/https://doi.org/10.5455/tjfmpc.193796
Değerli, H., & Tüfekçi, N. (2018). Toplumun sağlık okuryazarlık düzeyinin belirlenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 467-488. https://doi.org/https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/621797
Demir, R., & Kocakaya, M. (2024). Hastaların sağlık okuryazarlığı ile hasta katılımı arasındaki ilişkide algılanan iletişim engellerinin aracı rolü: Kesitsel bir çalışma. Turkiye Klinikleri Journal of Health Sciences/Türkiye Klinikleri Sağlık Bilimleri Dergisi, 9(4), 867-874. https://doi.org/10.5336/healthsci.2024-103752
Kılıçer, E., & Peker, İ. (2024). Sağlık Hizmetlerinde Dijital Dönüşüm ve Kamu Politikaları. In A. Gün, O. Akgül, & (Eds.), Dijitalleşme Sürecinde Sosyal Politikada Güncel Gelişmeler (pp. 127-152). Ada Matbaacılık.
Li, Y., Lv, X., Liang, J., Dong, H., & Chen, C. (2022). The development and progress of health literacy in China. Frontiers in public health, 10, 1034907. https://doi.org/10.3389/fpubh.2022.1034907
Nutbeam, D. (2008). The evolving concept of health literacy. Social science & medicine, 67(12), 2072-2078. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2008.09.050
Nutbeam, D., & Kickbusch, I. (1998). Health promotion glossary. Health promotion international, 13(4), 349-364. https://doi.org/http://www.jstor.org/stable/45152457
Nutbeam, D., & Kickbusch, I. (2000). Advancing health literacy: a global challenge for the 21st century. In (Vol. 15, pp. 183-184): Oxford University Press.
Nutbeam, D., & Lloyd, J. E. (2021). Understanding and responding to health literacy as a social determinant of health. Annual review of public health, 42(2021), 159-173. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-090419-102529
Nutbeam, D., & Wise, M. (1993). Australia: planning for better health: opportunities for health promotion through the development of national health goals and targets. Promotion & education, 1(4), 19-24. https://doi.org/https://doi.org/10.1177/175797599300100408
Rask, M., Uusiautti, S., & Määttä, K. (2014). The fourth level of health literacy. Int Q Community Health Educ, 34(1), 51-71. https://doi.org/10.2190/IQ.34.1.e.
Simonds, S. K. (1974). Health education as social policy. Health education monographs, 2(1_suppl), 1-10. https://doi.org/https://doi.org/10.1177/10901981740020S102
T.C. Sağlık Bakanlığı & T.S.H.G. Müdürlüğü. (2011). Sağlığın teşviki ve geliştirilmesi sözlüğü. Bakanlık yayın, 814(1), 23.
T.C. Sağlık Bakanlığı, S. G. G. M. (2018). Ankara ili Sincan ilçesi birinci basamak sağlık personelinde sağlık okuryazarlığı ile ilgili eğitim
programı geliştirilmesi. S. B. Y. N. 1085. _Ekutuphane_kitaplar_SOYA%20SİNCAN%20RAPORU.pdf
Tanrıöver, M. D., Yıldırım, H. H., Ready, F. N. D., Çakır, B., & Akalın, H. E. (2014). Sağlık okuryazarlığı araştırması. Sağlık-Sen Yayınları, 6, 42-47.
UNESCO. (2025). Literacy. UNESCO. https://www.unesco.org/en/literacy
WHO. (2025). Health literacy. W. H. Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-literacy
Yılmaz, M., & Tiraki, Z. (2016). Sağlık okuryazarlığı nedir? Nasıl ölçülür? Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(4), 142-147.
Zheng, M., Jin, H., Shi, N., Duan, C., Wang, D., Yu, X., & Li, X. (2018). The relationship between health literacy and quality of life: a systematic review and meta-analysis. Health and quality of life outcomes, 16(1), 201. https://doi.org/10.1186/s12955-018-1031-7
