Türkiye’de Biyoloji ve Fen Bilimleri Ders Kitaplarındaki Biyoloji Konularının Okunabilirliğine Yönelik Araştırmaların Eğilimleri (2000– 2026)
Özet
Bu çalışma, 2000–2026 yılları arasında Türkiye’de biyoloji ders kitapları ile fen bilimleri ders kitaplarındaki biyoloji konularının okunabilirliğine yönelik araştırmaların genel eğilimlerini ve zaman içindeki gelişimini incelemeyi amaçlamaktadır. Doküman incelemesi yöntemiyle yürütülen çalışmada, DergiPark, TR Dizin ve YÖK Ulusal Tez Merkezi ile Google Akademik taranmıştır. Belirlenen ölçütleri karşılayan 11 çalışma (8 makale ve 3 yüksek lisans tezi) betimsel analizle incelenmiştir. Bulgular, okunabilirlik araştırmalarının 2019 sonrasında ivme kazandığını ve incelemelerin ağırlıklı olarak 9. sınıf biyoloji ders kitaplarına odaklandığını (%54,5) göstermektedir. En sık kullanılan okunabilirlik formülleri Ateşman (%30,7) ve Sönmez (%26,9) formülleridir. İncelenen çalışmalar, fen bilimleri ve biyoloji ders kitaplarındaki metinlerin çoğunlukla “zor” okunabilirlik düzeyinde olduğunu ve hedeflenen öğrencilerin okuma düzeyini aştığını ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, ders kitabı metinleri hazırlanırken öğrenci düzeyine uygun okunabilirliğin gözetilmesi ve farklı sınıf düzeylerine yönelik araştırmaların artırılması gerektiğine işaret etmektedir.
Referanslar
Adelberg, A. H., & Razek, J. R. (1984). The cloze procedure: A methodology for determining the understandability of accounting textbooks. Accounting Review, 59(1), 109–122.
Ağyürek, M., & Özay Köse, E. (2022). 11. sınıf biyoloji ders kitaplarındaki sinir sistemi konusunun okunabilirlik düzeylerinin incelenmesi. Uluslararası Beşerî Bilimler ve Eğitim Dergisi, 8(18), 354–370.
Akgümüş, H. (2012). Yeni programa göre hazırlanan 11. Sınıf biyoloji ders kitabının içerik açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Asker Dağdeviren, M. (2024). Güncellenen ortaokul matematik dersi öğretim programına 21. Yüzyıl becerileri perspektifi ile bütünsel bir bakış [Yüksek lisans tezi, Balıkesir Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Ateşman, E. (1997). Türkçede okunabilirliğin ölçülmesi. Dil Dergisi, (58), 71–74.
Atıcı, T., Keskin Samancı, N., & Özel, Ç. A. (2007). İlköğretim fen bilgisi ders kitaplarının biyoloji konuları yönünden eleştirel olarak incelenmesi ve öğretmen görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 115–131.
Aydoğan, H. S. (2022). Fen lisesi biyoloji ders kitaplarındaki "enerji" kavramının incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Baran, E. (2006). Lise 1 biyoloji ders kitapları arasındaki iletişim stratejilerinin karşılaştırılması üzerine bir araştırma. [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Bayır, E., & Kahveci, S. (2021). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının okunabilirlik açısından analizi. Trakya Eğitim Dergisi, 11(3), 1561–1572. https://izlik.org/JA27LB68HY
Bean, T. W., Searles, D., Singer, H., & Cowen, S. (1990). Learning concepts from biology text through pictorial analogies and an analogical study guide. The Journal of Educational Research, 83(4), 233–237.
Bezirci, B., & Yılmaz, A. E. (2010). Metinlerin okunabilirliğinin ölçülmesi üzerine bir yazılım kütüphanesi ve Türkçe için yeni bir okunabilirlik ölçütü. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi, 12(3), 49–62.
Caniklioğlu, A. G. (2022). İlkokul 3. sınıf fen bilgisi kitabında yer alan canlılar ve yaşam konu alanı için hazırlanmış etkinliklerin okunabilirliklerinin değerlendirilmesi. ISPEC International Journal of Social Sciences & Humanities, 6(2), 365–377.
Chen, B., Chen, S., Liu, H., & Meng, X. (2024). Examining the changes in representations of nature of science in Chinese senior high school chemistry textbooks. Science & Education, 33(2), 327–346.
Clifton, C., Jr., Staub, A., & Rayner, K. (2007). Eye movements in reading words and sentences. In R. P. G. van Gompel, M. H. Fischer, W. S. Murray, & R. L. Hill (Eds.), Eye movements: A window on mind and brain (pp. 341–371). Elsevier.
Çakmak, G., & Çil, E. (2014). 4. sınıf Fen ve Teknoloji ders kitabının okunabilirlik formülleriyle değerlendirilmesi: Canlılar dünyasını gezelim, tanıyalım ünite örneği. Turkish Journal of Educational Studies, 1(3), 1–26.
Erten, F. (2017). Ortaöğretim 9. sınıf biyoloji ders kitaplarının MEB Talim Terbiye Kurulu’nun belirlediği kriterlere göre incelenmesi (Tez No. 461345) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Fatoba, J. O. (2015). Readability of biology textbooks and students’ academic performance in senior secondary schools in Ekiti State, Nigeria. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 3(3), 79–84.
Gibson, C. C. (1999). Politicians and poachers: The political economy of wildlife policy in Africa. Cambridge University Press.
Göçer, A. (2008). İlköğretim Türkçe ders kitaplarının ölçme ve değerlendirme açısından incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 197–210.
Graham, W. (1978). Readability and science textbooks. School Science and Mathematics, 78(1), 31–37.
Gül, Ş. (2019). Ortaöğretim 10. Sınıf biyoloji ders kitabındaki metinlerin okunabilirliğinin incelenmesi. Asian Journal of Instruction, 7(2), 22–37.
Gül, Ş., Özay Köse, E., & Diken, E. H. (2020). The examination of the readability levels of texts in a 9th-grade biology textbook. Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 49(1), 1–27.
Gündüz, E., Yılmaz, M., Gül, Ş., Çimen, O., Karakaya, F., & Adıgüzel Ulutaş, M. (2026). Biyoloji öğretiminde yeni dönem: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında yayımlanan biyoloji 9. sınıf ders kitabının bilimsel değerlendirmesi. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (67), 303–338.
Güneş, F. (1997). Okuma-yazma öğretimi ve beyin teknolojisi. Ocak Yayınları.
Güneş, F. (2022). Ders kitaplarının özellikleri ve incelenmesi. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Derneği Yayınları.
Guth, L., & Murphy, L. (1998). People first language in middle and high schools: Usability and readability. The Clearing House: A Journal of Educational Strategies, Issues and Ideas, 72(2), 115–118.
Harris, C. J., Penuel, W. R., D’Angelo, C. M., Debarger, A. H., Gallagher, L. P., & Kennedy, C. A. (2015). Impact of project-based curriculum materials on student learning in science: Results of a randomized controlled trial. Journal of Research in Science Teaching, 52(10), 1362–1385.
Hollmann, H. (2003). Rahmenplan biologie bildungsplan integrierte gesamtschule jahrgangsstufen 7 bis 10.
Hutchinson, T., & Torres, E. (1994). The textbook as agent of change. ELT Journal, 48(4), 315–328.
Karataş, İ. H. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli hakkında. Alanyazın: Eğitim Bilimleri Eleştirel İnceleme Dergisi, 5(1), 6–11.
Kasmaienezhadfard, S., Pourrajab, M., & Rabbani, M. (2015). Effects of pictures in textbooks on students’ creativity. Multi Disciplinary Edu Global Quest (Quarterly), 4(2), 83–96.
Kavun, M., & Maden, A. (2024). Türkiye'de okunabilirlik konusunda hazırlanan tezlerin araştırma eğilimi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(2), 824–837.
Kete, R., & Acar, N. (2007). Lise 2 biyoloji ders kitapları üzerine öğrenci tutumlarının analizi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 15(1), 221–230.
Killerman, W. (1989). Didaktik der biologie an der universitat München in lehre und forschung. Fen ve Yabancı Dil Öğretmenlerinin Yetiştirilmesi Sempozyumu içinde (ss. 51-56). Hacettepe Üniversitesi.
Konu Kadirhanoğulları, M., & Özay Köse, E. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeline göre hazırlanan dokuzuncu sınıf biyoloji ders kitabının okunabilirlik düzeyi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 1401–1421.
Küçükahmet, L. (Ed.). (2011). Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu. Nobel Yayın Dağıtım.
Li, F., & Wang, L. (2024). A study on textbook use and its effects on students’ academic performance. Disciplinary and Interdisciplinary Science Education Research, 6(4), 1–20. https://doi.org/10.1186/s43031-023-00094-1
McLaughlin, G. H. (1969). SMOG grading-a new readability formula. Journal of Reading, 12(8), 639–646.
Miles, M.B., & Huberman, A.M. (1994). Qualitative data analysis, Thousand Oaks, CA: Sage.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Ortaöğretim biyoloji dersi (9., 10, 11 ve 12. sınıflar) öğretim programı. MEB Yayınevi.
Özay Köse, E. (2009). Biyoloji 9 ders kitabında hücre ile ilgili metinlerin okunabilirlik düzeyleri. Çankaya University Journal of Arts and Sciences, 12(2), 141–150.
Taş, A. M. (2007). Yeni sosyal bilgiler ders kitaplarına ilişkin öğretmen görüşlerinin belirlenmesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (17), 509–517.
Temur, T. (2003). Okunabilirlik (readability) kavramı. Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), (13), 169–181.
Üzümcü, M., & Abanoz, S. (2024). Program tasarımı yaklaşımları bağlamından Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli din kültürü ve ahlak bilgisi dersi öğretim programı. Mevzu–Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 795–826.
Yetkin, Y. (2000). Biyoloji eğitimi, öğretimi ve öğretmen yetiştirilmesinde yeni yaklaşımlar: Biyoloji felsefe ve mantığının anlaşılması. IV. Fen Bilimleri Eğitimi Kongresi Bildirileri içinde (ss. 51-56). MEB.
Yılar, M. B. (2020). 9. sınıf coğrafya ders kitabında yer alan metinlerin okunabilirlik düzeyinin incelenmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2), 1126–1146.
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
Yokuş, Y. (2024). Türkçe ders kitapları (3 ve 4. sınıf) ile Türkçe ve Türk kültürü ders kitaplarında (3 ve 4. seviye) yer alan metinlerin okunabilirlik açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Yurt, G., & Arslan, M. (2014). 7. sınıf Türkçe ders kitaplarının şekil-içerik-metin yönünden incelenmesi: Zambak ve Pasifik yayınları örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (31), 317–327.
Yürümez, B. (2010). Ortaöğretim 9. sınıf biyoloji ders kitabının okunabilirliği ve hedef yaş düzeyine uygunluğu [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Zorbaz, K. (2007). Türkçe ders kitaplarındaki masalların kelime-cümle uzunlukları ve okunabilirlik düzeyleri üzerine bir değerlendirme. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 3(1), 87–101.
