Kavram Haritaları Yoluyla İlkokul Öğrencilerinin Fen Bilgisi Algılarının Belirlenmesi
Özet
Bu araştırmada, ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin fen bilimleri dersine ilişkin algıları ve bilişsel yapıları, kendi oluşturdukları kavram haritaları aracılığıyla incelenmiştir. Çalışma, temel nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde desenlenmiş; veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmıştır. Çalışma grubu, ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenen ve Erzurum ilindeki bir devlet ilkokulunda öğrenim gören 20 dördüncü sınıf öğrencisinden (11 erkek, 9 kız) oluşmaktadır. Öğrencilere iki ders saati süren ve kavram haritası oluşturma tekniğiyle sınırlı bir bilgilendirme yapıldıktan sonra, “Dünya ve Evren / Fen ve Mühendislik” konusuna yönelik kavram haritaları çizmeleri istenmiştir. Elde edilen haritalar MAXQDA yazılımı kullanılarak tümevarımcı içerik analizine tabi tutulmuş; kodlama iki araştırmacı tarafından bağımsız biçimde yürütülmüş ve kodlayıcılar arası güvenirlik %70’in üzerinde bulunmuştur. Analiz sonucunda 43 kod, 9 kategori ve 5 ana tema belirlenmiştir. Bulgular, öğrencilerin kavram haritalarında “Yer Bilimleri ve Doğal Kaynaklar” (f=63) ile “Kuvvet, Hareket ve Fiziksel Olgular” (f=53) temalarının daha yoğun temsil edildiğini; buna karşılık “Evren ve Dünyamız” (f=8) temasının ve kütle/hacim, ses teknolojisi ve sürdürülebilirlik gibi kavramların daha sınırlı düzeyde yer aldığını göstermektedir. Bu bulgular, öğrencilerin fen bilimlerine ilişkin kavramsal ifadelerinin daha çok yakın çevrelerinde gözlemleyebildikleri ve günlük yaşamla ilişkilendirebildikleri olgular çevresinde yoğunlaştığına işaret etmektedir. Araştırma, kavram haritalarının öğrencilerin kavramsal yapılarını ortaya koymada alternatif bir ölçme ve değerlendirme aracı olarak kullanılabileceğini göstermektedir. Soyut fen kavramlarının öğretiminde somutlaştırıcı materyallerden, teknoloji destekli uygulamalardan ve okul dışı öğrenme ortamlarından yararlanılması önerilmektedir.
Referanslar
Anastasiou, D., Wirngo, C.N., & Bagos, P. (2024). The Effectiveness of Concept Maps on Students’ Achievement in Science: A Meta-Analysis. Educational Psychology Review, 36, 39. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09877-y
Arabacı, S., & Dönel Akgül, G. (2020). Okul dışı öğrenme ortamlarına yönelik fen bilgisi öğretmenlerinin görüşleri. ınternational Journal of Scholars in Education, 3(2), 276-291. https://doi.org/10.24315/tred.1258622
Aras, S., & Kaya, H. İ. (2026). Sınıf Öğretmenlerinin Mesleki Öz-Yeterlik Algıları, Dijital Yeterlik Algıları ve 21. Yüzyıl Becerilerinin İncelenmesi. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 10(23), 69-88. https://doi.org/10.57135/jier.1860845
Bakker, A., & Telli, S. (2023). Primary school student’s scientist perception and their attitudes towards science: A case study. International Journal of Research in Education and Science, 9(2), 473-511. https://doi.org/10.46328/ijres.3087
Balkan Kıyıcı, F., & Yavuz Topaloğlu, M. (2016). A scale development study for the teachers on out of school learning environments. Malaysian Online Journal of Educational Sciences (MOJES), 4(4), 1-13. Retrieved from https://eric.ed.gov/?id=EJ1116317
Bostan Sarıoğlan, A., & Küçüközer, H. (2017). Fen bilgisi öğretmen adaylarının okul dışı öğrenme ortamları ile ilgili görüşlerinin araştırılması. İnformal Ortamlarda Araştırmalar Dergisi, 2(1), 1-15. Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/328186
Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
Bozdoğan, A. E. (2008). Planning and evaluation of field trips to informal learning environments: case of the ‘energy park’. Journal of Theory and Practice in Education, 4(2), 282-290. Retrieved from https://research.ebsco.com/c/xz6ufx/search/details/qgskablyan?ampSessionId=1783068542368&DeviceId=6423a855-bdb7-4921-866e-9729a5d73e84&request-context=plink&db=obo
Braund, M., & Reiss, M. (2006). Towards a more authentic science curriculum: the contribution of out‐of‐school learning. International Journal of Science Education, 28(12), 1373-1388. https://doi.org/10.1080/09500690500498419
Buyruk, B., & Korkmaz, Ö. (2016). Öğrencilerin fen bilimleri dersine dönük kavramları günlük hayatla ilişkilendirme durumları. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35(1), 159-172. https://doi.org/10.7822/omuefd.35.1.12
Cermik, H., & Fenli-Aktan, A. (2020). Primary school students’ attitudes towards science. International Journal of Educational Methodology, 6(2), 355-365. https://doi.org/10.12973/ijem.6.2.355
Ceylan, İ., & Çakır, R. (2025). Yapay zekâ destekli araçların ilkokul öğrencilerinin fen bilimleri dersine yönelik yeterlilik inançları, tutumları ve başarısına etkisi. Turkish Journal of Primary Education, 10(2), 71-90. https://doi.org/10.52797/tujped.1797585
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (1998). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions. Sage Publications.
Çakabay, S., & Mete, P. (2025). Özel gereksinimli çocukların fen bilgisi algılarının resimlerle ifade edilmesi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 15(3), 829-862. https://doi.org/10.18039/ajesi.1519718
Çakmak, N., & Baysen, E. (2013). Kavram haritalarının bilgi arama süreçlerinde kullanılması. Bilgi Dünyası, 14(2), 358-372. https://doi.org/10.15612/BD.2013.126
Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of advanced nursing, 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
Emircan, H. (2015). Kavram haritası [Slayt sunumu]. Prezi. Retrieved from https://prezi.com/gb3je-z5w3yq/kavram-haritasi/
Ertürk, R. (2017). İlkokul öğrencilerinin “öğretmen” kavramına ilişkin metaforik algıları. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(3), 1-15. https://doi.org/10.19160/ijer.285232
Eshach, H. (2007). Bridging in-school and out-of-school learning: formal, non-formal, and informal education. Journal of Science Education and Technology, 16(2), 171-190. https://doi.org/10.1007/s10956-006-9027-1
Esen, S., Türkyılmaz, S., & Küçükaydın, M. A. (2022). Dijital öyküleme yöntemiyle hazırlanan bilim insanı biyografilerinin ilkokul öğrencilerinin bilim insanı imajına etkisi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 55, 155-179. https://doi.org/10.9779.pauefd.1003461
George, D., Rikhye, R.V., Gothoskar, N. et al. (2021). Clone-structured graph representations enable flexible learning and vicarious evaluation of cognitive maps. Nat Commun, 12, 2392 https://doi.org/10.1038/s41467-021-22559-5
Hastürk, H. G., & Uluçay, E. (2023). İlkokul öğrencilerinin öğrenme stilleri ve fen bilimleri dersine ilişkin tutumlarının incelenmesi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 8(2), 260-274. Retrieved from https://izlik.org/JA34JZ96HB
Kandil İngeç, Ş. (2008). Kavram haritalarının değerlendirme aracı olarak fizik eğitiminde kullanılması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35(35), 195-206. https://izlik.org/JA89CE44XK
Kırıkkaya, E. B. (2011). Grade 4 to 8 primary school students' attitudes towards science: Science enthusiasm. Educational Research and Reviews, 6(4), 374–382. Retrieved from https://www.researchgate.net/profile/Esma-Bulus-Kirikkaya/publication/265211842_Grade_4_to_8_primary_school_students'_attitudes_towards_science_Science_enthusiasm/links/55e58e2b08aebdc0f589e53b/Grade-4-to-8-primary-school-students-attitudes-towards-science-Science-enthusiasm.pdf
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1988, 5-9 Nisan). Criteria for assessing naturalistic inquiries as reports (ERIC No. ED297007) [Konferans sunumu]. American Educational Research Association Yıllık Toplantısı, New Orleans, LA, Amerika Birleşik Devletleri. Retrieved from https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED297007.pdf
Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation (2. baskı). Jossey-Bass.
Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3. baskı). SAGE Publications.
Novak, J. D. , & Cañas, A. J. (2008). The theory underlying concept maps and how to construct and use them (Technical Report IHMC CmapTools 2006-01 Rev 01-2008). Florida Institute for Human and Machine Cognition. Retrieved from https://cmap.ihmc.us/docs/theory-underlying-concept-maps.php
Novak, J. D., & Gowin, D. B. (1984). Learning how to learn. Cambridge University Press.
Nyimbili, F., & Nyimbili, L. (2024). Types of Purposive Sampling Techniques with Their Examples and Application in Qualitative Research Studies. British Journal of Multidisciplinary and Advanced Studies. https://doi.org/10.37745/bjmas.2022.0419
Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4. baskı). SAGE Publications.
Ruiz‐Primo, M. A., & Shavelson, R. J. (1996). Problems and issues in the use of concept maps in science assessment. Journal of Research in Science Teaching: The Official Journal of the National Association for Research in Science Teaching, 33(6), 569-600. https://doi.org/10.1002/(SICI)10982736(199608)33:6<569::AID-TEA1>3.0.CO;2-M
Strauss, A. L., & Corbin, J. M. (1990). Basics of qualitative research: Grounded theory procedures and techniques. Sage Publications.
Şahin, F. (2002). Kavram haritalarının değerlendirme aracı olarak kullanılması ile ilgili bir araştırma. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(11), 17-32. Retrieved from https://izlik.org/JA55FA46FD
Uyanık, G. (2017). İlkokul öğrencilerinin fen bilimleri dersine yönelik tutumları ile akademik başarıları arasındaki ilişki. TÜBAV Bilim Dergisi, 10(1), 86-93.
Yaman, S., Cansüngü Koray, Ö., & Altunçekiç, A. (2004). Fen bilgisi öğretmen adaylarının öz-yeterlik inanç düzeylerinin incelenmesi üzerine bir araştırma. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(3), 355-366. Retrieved from https://izlik.org/JA37GC32CY
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
