Biyoloji Öğretmen Adaylarının Gıda Etiketi Okuma Alışkanlıklarının İncelenmesi
Özet
Bireylerin sağlıklı yaşam sürdürmeleri ve yaşam kalitelerini artırmaları, bilinçli beslenme alışkanlıkları geliştirmeleriyle yakından ilişkilidir. Bu süreçte gıda etiketlerinin doğru okunması, tüketicilerin ürünleri içerik ve sağlık açısından değerlendirmelerine katkı sağlamaktadır. Bu araştırmada, biyoloji öğretmen adaylarının gıda etiketi okuma alışkanlıklarının ve bu alışkanlıklarını etkileyen faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda gerçekleştirilmiş olup çalışma grubunu 2024-2025 eğitim-öğretim yılı bahar döneminde bir devlet üniversitesinde öğrenim gören 30 biyoloji öğretmen adayı oluşturmaktadır. Veriler, altı açık uçlu sorudan oluşan görüşme formu aracılığıyla toplanmış ve içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular, öğretmen adaylarının büyük çoğunluğunun gıda alışverişi sırasında ürün etiketlerini okuduğunu göstermiştir. Etiketlerde en fazla son kullanma tarihi, ürün içeriği ve besin değerlerinin incelendiği belirlenmiştir. Etiket okuma alışkanlığında sağlık, fiyat ve zaman faktörlerinin öne çıktığı; adayların özellikle gıda katkı maddeleri, trans yağ ve şeker içeren ürünlerden kaçındıkları görülmüştür. Etiket okumanın temel avantajları sağlık, kilo kontrolü ve alerjik durumların önlenmesi olarak ifade edilmiştir. Adaylar ayrıca biyoloji lisans eğitimlerinin gıda etiketlerini bilinçli değerlendirmelerine katkı sağladığını belirtmiştir. Sonuç olarak, biyoloji öğretmen adaylarında gıda etiketi okuma alışkanlığının yaygın olduğu ve bu alışkanlığın sağlıklı beslenme bilinciyle ilişkili olduğu belirlenmiştir.
Referanslar
Akgüngör, S., Trijp, H. V., Herpen, E. V., Gülcan, Y., & Kuştepeli, Y. (2011). Gıda etiketlerine yönelik dikkat ve algı: Dokuz Eylül Üniversitesi'nde uygulanan göz hareketleri izleme deneyi sonuçları. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(3), 7-18.
Aybek Z., & Şahin S. (2025). Gıda etiket okuryazarlığı ve tüketici bilinci. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 8(5), 2635-2648.
Aygen, F. G. (2012). Tüketicilerin besin etiketi incelenmesi konusundaki tutum ve davranışları. İşletme Araştırmaları Dergisi, 4(3), 28-54.
Bener, A., & Gül, A. (2019). Gıda etiket okuma alışkanlıkları ve etkileri. Beslenme Bilimleri Dergisi, 5(1), 45-51.
Besler, H. T., Büyüktuncer, Z., & Uyar, M. F., (2012). Consumer understanding and use of food and nutrition labeling in Turkey. J. Nutr. Edu. and Behav., 44, 584-91. 10.1016/j.jneb.2012.01.005
Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 231-274.
Campos, S., Doxey, J., & Hammond, D. (2011). Nutrition labels on pre-packaged foods: A systematic review. Public Health Nutrition, 14, 1496-1506.
Cebeci, A., & Güneş, F. E. (2017). Türkiye ve Avrupa'daki tüketicilerin gıda etiketi okuma tutumlarını etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi. GÜSBD, 6(4), 261-267.
Çeliksoy, M. H., Yılmaz, K., Uçar, O. T., Turan, I., Yıldırım, I., Sert, A., & Yirgin, K. (2025). Food label reading habits of mothers of children with IgE-mediated food allergy before and after training. Allergologia et Immunopathol, 53(5), 126-134. https://doi.org/10.15586/aei.v53i5.1456
Esin, E., & Kılınç, İ. (2025). Üniversite öğrencilerinin gıda etiketi okuryazarlık ve bilgi düzeylerinin incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 12(27), 478-497.
FAO. (2018). Food and Agriculture Organization. Good Practice Guidelines (GPG) On National Seafood Traceability Systems (ISSN 2070-6065).
Gökçen, M., & Seylam Küşümler, A. (2021). Yetişkinlerde Gıda Etiketi Okuma Bilgi Düzeyi ile Davranışa Geçirme Arasındaki İlişki. Online Türk Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(1), 82-91. doi: 10.26453/otjhs.794408
Gültekin, B. (2019). Adölesanlarda sağlık algısının besin etiketi okuma alışkanlıkları üzerine etkisi. Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya. Erişim: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Güneş, F. E., Aktaç, S., & Korkmaz, B. İ. O. (2014). Tüketicilerin gıda etiketlerine yönelik tutum ve davranışları. Akademik Gıda, 12(3), 30-37.
Güner, M., & Yaman, M. (2016). Ortaöğretim öğrencilerinin gıda etiketi okuma durumları üzerine bir araştırma. Gıda ve Yem Bilimi - Teknolojisi Dergisi, 36, 71-82.
Icer, M. A., & Gezmen Karadag, M. (2023). Evaluation of nutrition label reading habits and knowledge levels among Turkish consumers: Implications for healthier food choices. European Journal of Environment and Public Health, 7(4), em0144. https://doi.org/10.29333/ejeph/13392
Kaleli, S. (2014). Sağlıklı beslenme ve besin etiketi okuma eğitimlerinin ortaokul öğrencilerinin besin tercihlerine etkisinin değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Erişim: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Karademir, E., Bayrak, E., & Cebirbay, M. A. (2022). Gıda ve beslenme okuryazarlığının besin etiket bilgilerinin anlaşılması açısından önemi. Edit. Aktaş, N., Gıda ve Beslenme Okuryazarlığı. sf. 48-52, Ankara: Türkiye Klinikleri.
Kılıç, O., & Aydın Eryılmaz, G. (2021). Gıda ambalajlarındaki etiket bilgilerine ve logolara yönelik tüketici duyarlılığı: Samsun İli örneği, Türkiye. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 295-300.
Kızgın, Y., & Tuncer, B. (2020). Türk Gıda Kodeksine göre gıda etiketi okuryazarlığının belirlenmesi: Genç tüketiciler üzerinde bir araştırma. Business & Management Studies: An International Journal, 8(2), 1849-1865. http://dx.doi.org/10.15295/bmij.v8i2.1471
Koyun, H. (2024). Sağlık bilimleri alanında eğitim gören üniversite öğrencilerinin probiyotik gıda tüketim tercihlerinin belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Sivas. Erişim: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. C.A: Sage press.
Miles, M. B., Huberman, A. M. & Saldaña, J. (2020). Qualitative data analysis: A methods sourcebook. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications Inc.
Özgül, E., & Aksulu, İ. (2006). Ambalajlı gıda ürünlerinde tüketicilerin etiket duyarlılığındaki değişimler. Ege Academic Review, 6(1), 1-9.
Peker Y., & Caner C. (2006). Gıdaların etiketlenmesi ve çizgi kod sistemi BARKOD. Akademik Gıda, 4(3), 37-41.
Ronto, R., Ball, L., Pendergast, D., & Harris, N. (2016). Adolescents' perspectives on food literacy and its impact on their dietary behaviours. Appetite, 107, 549-557.
Sarıtaş, A. (2018). Yeşil satın alma davranışının algılanan tüketici etkinliğine etkisinde çevresel kaygının aracılık rolü. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 4(5), 47-71.
Taylor, C. L., & Wilkening, V. L. (2008). how the nutrition food label was developed, part 1: The nutrition facts panel. Journal of the American Dietetic Association, 108(3), 437-42.
TGK. (2017). Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği. 29960 (Mükerrer) sayılı ve 26 Ocak 2017 tarihli Resmî Gazete, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170126M1-6.htm, Erişim: 20.05.2025.
Tüyben, E. E. (2018). Tüketicilerin gıda güvenilirliği yönünden etiket okuma alışkanlığı ve algısının değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Erişim: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
WHO. (2020). Healthy diet. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet
Yeşiltaş, Ö. (2022). Yetişkin bireylerin gıda etiketi okuma alışkanlıkları ve bu alışkanlıklarının, besin seçimi ve diyet kalitesi üzerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi, Lisansüstü Programlar Enstitüsü, İstanbul. Erişim: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Yıldırım, G., & Çakır, M. A. (2025). Evaluation of consumers’ ability to use and understand food labels. Istanbul Gelisim University Journal of Health Sciences, 25, 140-152.
Yılmaz, E., Oraman, Y., & İnan, İ. (2009). Gıda ürünlerine ilişkin tüketici davranışı dinamiklerinin belirlenmesi: Trakya Örneği. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 6(1), 1-10.
