Sosyal Bilimlerde Paradigma Değişimi ve Planlama Kuramlarına Etkileri
Özet
Bu çalışma, kent planlama düşüncesinin tarihsel gelişimini Thomas S. Kuhn’un (1962) paradigma kuramı çerçevesinde yeniden değerlendirmektedir. Kuhn’un (1962) yaklaşımı, planlama tarihine doğrudan aktarılan bir bilimsel gelişim modeli olarak değil, planlama düşüncesindeki kuramsal dönüşümleri ve baskın planlama rasyonalitelerinin değişimini yorumlamaya yönelik analitik bir çerçeve olarak ele alınmıştır. Çalışmada yapılan tarihsel ve kuramsal değerlendirme sonucunda, 1900–1950 dönemi paradigma öncesi evre; 1950–1960 dönemi akılcı kapsamlı planlamanın kurumsallaştığı paradigma gelişimi; 1960–1970 dönemi paradigmanın olgunlaşması ve içsel gerilimler; 1970–1980 dönemi paradigma anomalisi; 1980–2000 dönemi ise iletişimsel, savunucu ve eleştirel yaklaşımların güç kazandığı paradigma krizi olarak değerlendirilmiştir. 2000 sonrası dönemde planlama düşüncesinin stratejik mekânsal planlama, sürdürülebilirlik, dirençlilik ve yönetişim ekseninde çoğulcu bir yapıya evrildiği görülmüştür. Bulgular, planlama kuramındaki dönüşümün doğrusal bir paradigma değişiminden ziyade, farklı kuramsal yönelimlerin tarihsel ve toplumsal bağlama göre örtüştüğü, etkileştiği ve yeniden yorumlandığı çok katmanlı bir süreç olduğunu göstermektedir. Çalışma, metodolojik çoğulculuk, aktörler arası müzakere ve öğrenme temelli yaklaşımların çağdaş planlama kuramının temel bileşenleri olduğunu ve 21. yüzyıl planlamasının adaptif, esnek ve çok aktörlü yönetişime dayanan çoğulcu bir epistemolojik zemine ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır.
Referanslar
Alexander, E. R. (2000). Rationality revisited: Planning paradigms in a post-postmodernist perspective. Journal of Planning Education and Research, 19(3), 242–256. https://doi.or- g/10.1177/0739456X0001900303
Altanlar, A. (2016). Planlamayı pozitivist paradigmalar yerine dinamik ilişkilere odaklanarak dü- şünmek. İçinde Peyzaj Mimarlığı Kongresi “Söylem ve Eylem” (8–11 Aralık 2016, ss. 257–273). TMMOB Peyzaj Mimarları Odası.
Carrier, M. (2012). Tarihsel yaklaşımlar: Kuhn, Lakatos ve Feyerabend. İçinde J. R. Brown (Ed.),
Bilim felsefesi (ss. 124–161). Fol Kitap.
Chapin, F. S., Jr. (1957). Urban land use planning. Harper & Brothers.
Cherry, G. E. (1974). The evolution of British town planning: A history of town planning in the United Kingdom during the 20th century and of the Royal Town Planning Institute. Leonard Hill.
Davidoff, P. (1965). Advocacy and pluralism in planning. Journal of the American Institute of Plan- ners, 31(4), 331–338. https://doi.org/10.1080/01944366508978187
Davoudi, S. (2012). The legacy of positivism and the emergence of interpretive tradition in spatial planning. Regional Studies, 46(4), 429–441. https://doi.org/10.1080/00343404.2011.618120
Ersoy, M. (2016a). Kapsamlı planlama yaklaşımına karşı sağdan bir eleştiri: Adım adım (aşamalı) planlama. İçinde M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (ss. 171–196). İmge Kitabevi.
Ersoy, M. (2016b). Planlama kavramı üzerine. İçinde M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (3. bs., ss. 9–34). İmge Kitabevi.
Ersoy, M. (2016c). Kapsamlı planlama yaklaşımına karşı liberal eleştiri: Savunmacı planlama an- layışı ve çoğulculuk. İçinde M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (ss. 205–236). İmge Kitabevi.
Faludi, A. (1973). The “systems view” and planning theory. Socio-Economic Planning Sciences, 7(1), 67–77.
Flyvbjerg, B. (2001). Making social science matter: Why social inquiry fails and how it can succeed again. Cambridge University Press.
Flyvbjerg, B. (2002). Bringing power to planning research: One researcher’s praxis story. Journal of Planning Educationand Research, 21(4), 353–366. https://doi.org/10.1177/0739456X0202100401
Forester, J. (1989). Planning in the face of power. University of California Press.
Freestone, R. (2007). The internationalization of the City Beautiful. International Planning Studies, 12(1), 21–34. https://doi.org/10.1080/13563470701346527
Galloway, T. D., & Mahayni, R. G. (1977). Planning theory in retrospect: The process of pa- radigm change. Journal of the American Institute of Planners, 43(1), 62–71. https://doi. org/10.1080/01944367708977761
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press. Güneş, B. (2003). Paradigma kavramı ışığında bilimsel devrimlerin yapısı ve bilim savaşları cephe-
lerindeki fizikçilerden Thomas S. Kuhn ve Alan D. Sokal. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1).
Hall, P. (2014). Cities of tomorrow: An intellectual history of urban planning and design since 1880
(4th ed.). Wiley-Blackwell.
Harvey, D. (2010). Postmodernliğin durumu (S. Savran, Çev.). Metis Yayınları.
Healey, P. (1997). Collaborative planning: Shaping places in fragmented societies. Macmillan Press. https://doi.org/10.1007/978-1-349-25538-2
Healey, P. (2003). Collaborative planning in perspective. Planning Theory, 2(2), 101–123. https://doi. org/10.1177/14730952030022002
Howard, E. (2019). Yarının bahçe kentleri (V. Atmaca, Çev.). Daimon Yayınları. (Orijinal eser 1902’de yayımlanmıştır)
Innes, J. E., & Booher, D. E. (2010). Planning with complexity: An introduction to collaborative ratio- nality for public policy. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203864302
Klove, R. C. (1948). City planning in Chicago: A review. Geographical Review, 38(1), 127–131. htt- ps://www.jstor.org/stable/210744
Kuhn, T. S. (1962). The structure of scientific revolutions. University of Chicago Press.
Kulözü-Uzunboy, N., Çetin, G., & Demiroğlu, O. C. (2020). Katılımlı yaklaşımla ortaya çıkarılan ör- tük bilginin kodlanmış bilgiden farkının ortaya konulması. İdealkent, 11(29), 290–315. https:// doi.org/10.31198/idealkent.682542
Kulözü, N. (2015). The place of issues on natural environment in the curriculums of city and re- gional planning departments of Turkish universities. İçinde E. M. Ayışığı, Ö. Düzbakar, & M. Arslan (Eds.), Turkey at the beginning of the 21st century: Past and present (ss. 438–455). St. Kliment Ohridski University Press.
Kulözü, N., & Tekeli, İ. (2014). Socio-psychological factors affecting participatory planning processes at the interactional level. Megaron, 9(1), 1–13. https://doi.org/10.5505/MEGARON.2014.54264 Kulözü-Uzunboy, N., & Kocabaş, A. (2021). Aydınlanma ekseninde insan-çevre ilişkisinde yaşanan değişime odaklanılarak modernitenin çevresel sonuçlarının kentleşme ve planlama ile birlikte
irdelenmesi. Sürdürülebilir Çevre Dergisi, 1(2), 13–24.
Lindblom, C. E. (1959). The science of “muddling through.” Public Administration Review, 19(2), 79–88. https://www.jstor.org/stable/973677
Ludwig, C., Sykes, O. J., & Ludwig, G. (2024). Mind the widening ‘theory–practice gap’? The ret- reat to positivism in planning practice. Town Planning Review, 95(2), 127–149. https://doi. org/10.3828/tpr.2023.32
McLoughlin, J. B. (1969). Urban and regional planning: A systems approach. Faber and Faber. Motlaq, A. (2019). From rationalism toward humanity: Review of notions evolution in urban plan-
ning. Space Ontology International Journal, 8(4), 27–36.
Næss, P. (2015). Critical realism, urban planning and urban research. European Planning Studies, 23(6), 1228–1244. https://doi.org/10.1080/09654313.2014.994091
Olsen, O. E. (1990). Planning theory in a paradigm perspective. Scandinavian Housing and Planning Research, 7(2), 83–91. https://doi.org/10.1080/02815739008730220
Sağlam Arı, G., Armutlu, C., Güneri Tosunoğlu, N., & Yücel Toy, B. (2009). Pozitivist ve postpozi- tivist paradigmalar çerçevesinde metodoloji tartışmalarının yönetim ve pazarlama alanlarına yansımaları. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(1), 113–141.
Simon, H. A. (1957). Administrative behavior: A study of decision-making processes in administrative organization (2nd ed.). Macmillan.
Szczygiel, B. (2003). “City Beautiful” revisited: An analysis of nineteenth-century civic improvement effort. Journal of Urban History, 29(2), 107–132. https://doi.org/10.1177/0096144202238870
Şengül, T. (2016). Planlama paradigmalarının dönüşümü üzerine eleştirel bir değerlendirme. İçinde
M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (ss. 59–114). İmge Kitabevi.
Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması. İçinde Y. Sey (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık (ss. 1–24). Tarih Vakfı Yayınları.
Tekeli, İ. (1999). Bir modernleşme projesi olarak Türkiye’de kent planlaması. İçinde S. Bozdoğan & R. Kasaba (Eds.), Türkiye’de modernleşme ve ulusal kimlik (ss. 136–152). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2009a). Akılcı planlamadan bir demokrasi projesi olarak planlamaya. Tarih Vakfı Yurt Ya- yınları.
Tekeli, İ. (2009b). Modernizm, modernite ve Türkiye’nin kent planlama tarihi. Tarih Vakfı Yurt Ya- yınları.
Tekeli, İ. (2010). Mekânsal ve toplumsal olanın bilgibilimi yazıları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
van Dijk, T. (2021). What collaborative planning practices lack and the design cycle can offer: Back to the drawing table. Planning Theory, 20(1), 6–27. https://doi.org/10.1177/1473095220913073 Waite, D. (2022). Critical realist perspectives on the urban growth system. Environment and Plan-
ning A: Economy and Space, 56(4), 1219–1235. https://doi.org/10.1177/0308518X221102958 Westin, M. (2022). The framing of power in communicative planning theory: Analysing the work
of John Forester, Patsy Healey and Judith Innes. Planning Theory, 21(2), 132–154. https://doi. org/10.1177/14730952211043219
Wilson, W. H. (1981). J. Horace McFarland and the City Beautiful movement. Journal of Urban History, 7(3), 315–334. https://doi.org/10.1177/009614428100700302
Xue, J. (2022). A critical realist theory of ideology: Promoting planning as a vanguard of societal transformation. Planning Theory, 21(2), 109–131. https://doi.org/10.1177/14730952211073
