Planlama Kuramları Öncesi Dönemde Kentler ve Kent Planlama Anlayışları
Özet
Kent planlama, insanlık tarihi boyunca toplumsal, ekonomik, siyasal ve çevresel gereksinimlere bağlı olarak gelişen dinamik bir mekânsal örgütlenme sürecidir. Bu bölümde, planlama kuramlarının ortaya çıkışından önceki dönemde gelişen kent planlama anlayışları tarihsel, kuramsal ve karşılaştırmalı bir bakış açısıyla incelenmektedir. Çalışmada, Antik Dönem, Erken Orta Çağ ve İslam Dünyası, Yüksek ve Geç Orta Çağ, Rönesans ile Kolonyal Öncesi Amerika ve Afrika olmak üzere beş temel tarihsel ve coğrafi bağlam ele alınmıştır. Farklı uygarlıkların kent planlama yaklaşımları mekânsal organizasyon, savunma sistemleri, dini ve idari merkezler, altyapı uygulamaları, çevre yönetimi ve toplumsal örgütlenme açısından değerlendirilmiştir. Analitik çerçeve olarak Lewis Mumford’un organik kent yaklaşımı, Michel Foucault’nun mekânsal iktidar kavramı, Henri Lefebvre’nin mekânın üretimi kuramı ve Spiro Kostof’un kent formları yaklaşımından yararlanılmıştır. İnceleme sonucunda, kuram öncesi dönemde planlamanın bağımsız bir disiplin olarak kurumsallaşmamış olmasına karşın, farklı uygarlıkların geliştirdiği planlama uygulamalarının modern kent planlamasının tarihsel ve düşünsel temellerini oluşturduğu ortaya konulmuştur. Antik Dönem’in ızgara planlama anlayışı ve altyapı uygulamaları, Orta Çağ’ın savunma odaklı yerleşim düzenleri, Rönesans’ın simetri ve ideal kent yaklaşımı ile Kolonyal Öncesi Amerika ve Afrika’daki çevresel koşullara uyumlu planlama deneyimleri, modern planlama düşüncesine önemli katkılar sağlamıştır. Ayrıca Sanayi Devrimi öncesinde geliştirilen ütopyacı kent modellerinin planlama disiplininin kurumsallaşmasına ve 20. yüzyılda gelişen modern kent planlama yaklaşımlarına düşünsel bir zemin hazırladığı değerlendirilmiştir. Bu yönüyle çalışma, kent planlama tarihinin sürekliliğini ortaya koyarak modern planlama kuramlarının tarihsel arka planının anlaşılmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Referanslar
Ackerman, J. S. (1991). Distance points: Essays in theory and Renaissance art and architecture. MIT Press.
Aldred, C. (1988). Akhenaten: King of Egypt. Thames & Hudson.
Altunbeğ Turgut, C. (2019). Roma Dönemi Şehircilik Anlayışı. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 17(26), 273-302. https://doi.org/10.17518/canakkalearastirmalari.585372
Baykara, A. B. (2024). The amphitheatre of Pergamon: Cultural identity and urban physiognomy [Doctoral dissertation, Middle East Technical University].
Benevolo, L. (1980). The History of the City. MIT Press.
Blockmans, W. (2011). Urbanisation in the European Middle Ages: Phases of openness and occlusion. L. Lucassen & W. Willems (Ed.), Living in the city: Urban institutions in the Low Countries, 1200–2010 içinde (s. 16–27). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203137253-5
Bozpinar, C. (2022). Orta Çağ Avrupası’nda Şehirlerin Doğuşu Meselesi. Anadolu Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(2), 1-26. https://doi.org/10.53443/anadoluibfd.1020147
Burger, R. L., & Salazar, L. C. (Eds.). (2004). Machu Picchu: Unveiling the mystery of the Incas. Yale University Press.
Burnham, D. H., & Bennett, E. H. (1909). Plan of Chicago. Commercial Club of Chicago.
Caro-Serrano, D. (2025). Recuperar la ciudad lineal: La transición y una nueva conciencia urbana social (1960–1980). Ciudad y Territorio Estudios Territoriales, 57(226), 912–939. https://doi.org/10.37230/CyTET.2025.226.18
Clark, P. (2009). Urban Trends 400-1500. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199562732.003.0002
Colivicchi, F. (2015). The Mundus of Caere and Early Etruscan Urbanization. A. Kemezis (Ed.), Urban Dreams and Realities in Antiquity: Remains and Representations of the Ancient City İçinde (Mnemosyne Supplements, Vol. 375, s. 46–68). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004283893_004
Connah, G. (1987). African Civilizations: An Archaeological Perspective. Cambridge University Press.
De Caprariis, F. (2022). Public buildings and urban landscape: A view from the riverfront. M. Balbo & F. Santangelo (Eds.), A community in transition: Rome between Hannibal and the Gracchi içinde (s. 118-145). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197655245.003.0005
Duman Yüksel, Ü. (2012). Antikçağdan günümüze kent ütopyaları. İdealkent, 3(5), 8-37. https://izlik.org/JA29WA96NG
Dobbins, J. J. (1994). Problems of chronology, decoration, and urban design in the Forum at Pompeii. American Journal of Archaeology, 98(4), 629–694. https://doi.org/10.2307/506550
Erol, İ., & Özcan, U. (2021). Examination of the modernist city-nature relationship as a strategy for determining social behaviors: Similarities and differences. International Journal of Social and Humanities Sciences, 5(3), 209-226. https://izlik.org/JA37SF94TH
Foucault, M. (1975). Discipline and punish: The birth of the prison. Pantheon Books.
Garlake, P. S. (1973). Great Zimbabwe. Thames & Hudson.
Genç, Ö. (2010). Kara ölüm: 1348 veba salgını ve Ortaçağ Avrupa’sına etkileri. Tarih okulu dergisi, 2011(X). https://izlik.org/JA24SE35CN
Gülcan Ünal, S., & Erol, D. (2020). Sürdürülebilir mahalle planlamasının değişimi, planlamada yeni eğilim “ekoyer” yaklaşımı ve Türkiye’de uygulanabilirliği. Planlama, 30(1), 15-35. https://doi.org/10.14744/planlama.2019.27676
Gündoğdu, H. M., & Özkök, M. K. (2017). Antik kentlerde fonksiyonel yapılanma özellikleri ile mekânın biçimlenme özellikleri arasındaki ilişki: Pompeii kenti örneği. Art-Sanat, 8, 51-72. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/issue/47866/603964
Hall, P. (2014). Cities of Tomorrow: An Intellectual History of Urban Planning and Design since 1880. Wiley-Blackwell.
Hodder, I. (2006). The Leopard’s Tale: Revealing the Mysteries of Çatalhöyük. Thames & Hudson.
Hodges, R. (1982). Dark age economics: The origins of towns and trade A.D. 600-1000. Duckworth.
Hourani, A. (1991). A History of the Arab Peoples. Harvard University Press.
Işıklı, S. (2021). Antik dönemde kent ve doğa etkileşimi: Priene Antik Kenti örneği. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(18), 35-47. https://izlik.org/JA44ED59SY
Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. New York: Random House.
Kaya, E. (2023). Bir ideal kent modeli olarak 20 yy. kent ütopyası özellikleri ile geleceğin kentlerini hayal etme. Peyzaj, 5(2), 95–112. https://doi.org/10.53784/peyzaj.1391072
Kemp, B. J. (2006). Ancient Egypt: Anatomy of a civilization. Routledge.
Kennedy, H. (2007). The great Arab conquests: How the spread of Islam changed the world we live in. Da Capo Press.
Kostof, S. (1991). The city shaped: Urban patterns and meanings through history. Bulfinch Press.
Kuban, D. (1995). Türk ve İslam sanatı üzerine denemeler. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Kulözü, N. (2015). The place of issues on natural environment in the curriculums of city and regional planning departments of Turkish universities. R. Efe, M. Ayışığı, Ö. Düzbakar, & M. Arslan (Eds.), Turkey at the beginning of the 21st century: Past and present içinde (s. 438–455). St. Kliment Ohridski University Press.
Kulözü, N. & Açmaz, M. (2006). Transformation of house-typology in the ancient priene city. S. Andolsun, A. Temizsoy ve M. Uçar (Ed.), 1st international CIB endorsed METU postgraduate conference proceedings içinde (s. 643-653). Ankara: METU
Kulözü Uzunboy, N. (2020). Modernite Projesinin Sosyo-Mekânsal Süreçlerinin Temsili İçin Bir Öneri: Mekânın İlişkisel Temsili. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(75), 452-460.
Kulözü Uzunboy, N., & Kocabaş, A. (2021). Aydınlanma Ekseninde İnsan-Çevre İlişkisinde Yaşanan Değişime Odaklanılarak Modernitenin Çevresel Sonuçlarının Kentleşme ve Planlama ile Birlikte İrdelenmesi. Sürdürülebilir Çevre Dergisi, 1(2), 13-24.
Le Corbusier. (1933). The radiant city: Elements of a doctrine of urbanism to be used as the basis of our machine-age civilization. Faber and Faber.
Le Corbusier. (1943). Charte d’Athènes. Paris: Plon.
Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell.
Lehner, M. (1997). The Complete Pyramids. Thames & Hudson.
Loewe, M. (2006). The government of the Qin and Han empires: 221 BCE–220 CE. Hackett Publishing.
Memiş, E. (2024). “Antik Çağ” ne demek? Near East Historical Review, 14(1), 1-22. http://dx.doi.org/10.29228/nehrreview.75441
Monclús, J. & Díez Medina, C. (2018). Garden cities and garden suburbs (1898–1930). C. Díez Medina ve J. Monclús (Ed.), Urban visions: From planning culture to landscape urbanism içinde (s. 13–22). Springer International Publishing. https://doi:10.1007/978-3-319-59047-9_2.
Morris, A. E. J. (1994). History of urban form: Before the industrial revolutions. Longman.
Mumford, L. (1961). The City in History. Harcourt.
Muñiz, J. (2000). La tipología urbanística alejandrina en la ciudad helenística. Espacio, Tiempo y Forma. Serie II, Historia Antigua, 13. https://doi.org/10.5944/ETFII.13.2000.4373
Nevett, L. C. (2023). Ancient Greek Housing. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9780511979262
Nicholas, D. (1997). The later medieval city, 1300-1500. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315846774
Niewöhner, P. (Ed.). (2016). Miletos/Balat: Urbanism and monuments from the Archaic to Ottoman periods: A guide book. Ege Yayınları.
Özdoğan, M., & Başgelen, N. (Ed.). (2007). Türkiye'de Neolitik Dönem 1: Anadolu'da uygarlığın doğuşu ve Avrupa'ya yayılımı: Yeni kazılar, yeni bulgular. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Özgüç, T. (1988). İnandıktepe: Eski Hitit çağında önemli bir kült merkezi. Türk Tarih Kurumu.
Rao, S. R. (1965). Shipping and maritime trade of the Indus people. Expedition, 7(3), 30–37.
Paga, J. (2021). Building democracy in late archaic Athens. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190083571.001.0001
Paszkowska-Kaczmarek, N. E. (2021). The Line – The Saudi-Arabian linear city concept as the prototype of future cities. Architecturae et Artibus, 13(2), 33–46. https://doi.org/10.24427/aea-2021-vol13-no2-03
Peterson, J. A. (1976). The City Beautiful Movement: Forgotten origins and lost meanings. Journal of Urban History, 2(4), 415–434. https://doi.org/10.1177/009614427600200402
Pirenne, H. (1925). Medieval cities: Their origins and the revival of trade. Princeton University Press.
Pirenne, H. (1939). Mohammed and Charlemagne. Princeton University Press.
Postgate, J. N. (1992). Early Mesopotamia: Society and economy at the dawn of history. Routledge.
Rykwert, J. (1976). The idea of a town: The anthropology of urban form in Rome, Italy, and the ancient world. Princeton University Press.
Scott, M. (1969). American city planning since 1890: A history commemorating the fiftieth anniversary of the American Institute of Planners. University of California Press.
Scullard, H. H. (1967). The Etruscan cities and Rome. Thames & Hudson.
Sevin, V. (2001). Anadolu’nun tarihi coğrafyası. Türk Tarih Kurumu.
Shady, R. (2004). Caral-Supe: The oldest civilization in the Americas. Proyecto Especial Arqueológico Caral.
Soria y Mata, A. (10 Nisan 1882). La Ciudad Lineal. El Progreso.
Steinhardt, N. S. (1999). Chinese imperial city planning. University of Hawaii Press,
Tandoğan, O., & Özdamar, E. G. (2022). Kentsel tarımın tarihsel süreç içinde değişimi. İdealkent, 13(35), 221-251. https://doi.org/10.31198/idealkent.952387
Taş, S., & Günay, E. (2015). Antik Çağ toplumlarının özellikleri, geleneksel statüleri ve iktisadi yapıyı belirleyen kurumları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 141-166. https://izlik.org/JA97JT97WT
Tekeli, İ. (1994). The development of the Istanbul metropolitan area: Urban administration and planning. İletişim Yayınları.
Tekeli, İ. (1999). Bursa’nın tarihinde üç ayrı dönüşüm dönemi. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunun 700. Yıldönümünde Bursa ve Yöresi XI. Uluslararası Yapı ve Yaşam Kongresi Bildirileri içinde (s. 7–30). TMMOB Mimarlar Odası Bursa Şubesi
Tekeli, İ. (2009). Modernizm, modernite ve Türkiye’nin kent planlama tarihi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2011). Türkiye’nin kent planlama ve kent araştırmaları tarihi yazıları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tuzlu Erol, Y. (2025). Kent düş(ünür)leri: Wright, Howard ve Le Corbusier'nin kent modelleri üzerine kavramsal bir analiz. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 15(4), 1567–1584. https://doi.org/10.7456/tojdac.1754856
Van De Mieroop, M. (1997). The ancient Mesopotamian city. Clarendon Press.
Wheatley, P. (1971). The pivot of the four quarters: A preliminary enquiry into the origins and character of the ancient Chinese city. Aldine Publishing.
Wheeler, M. (1968). The Indus civilization. Cambridge University Press.
Wickham, C. (2005). Framing the early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400–800. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199264490.001.0001
Willey, G. R. (1966). An introduction to American archaeology: Vol. 1. North and Middle America. Prentice-Hall.
Wilson, W. H. (1989). The City Beautiful Movement. Johns Hopkins University Press.
Wiryomartono, B. (2020). Lesson learned from the ancient Greek polis. B. Wiryomartono (Ed.), Livability and sustainability of urbanism: An interdisciplinary study on history and theory of urban settlement içinde (s. 55–80). Palgrave Macmillan Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-13-8972-6_3
Wright, G. (1991). The politics of design in French colonial urbanism. University of Chicago Press.
Yegül, F. K. & Favro, D. (2019). Urban design and architecture in Rome and Italy during the Republic and the Early Empire. Roman Architecture and Urbanism: From the Origins to Late Antiquity içinde (s. 4–80). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9780511979743.002
