Kent ve Kentsel Planlama Kuramlarına Giriş
Özet
Kent, insanlık tarihinin önemli toplumsal değişim süreçlerinden biri olan Tarım Devrimi’nden sonra MÖ 3000’lerde yaşanan Kentsel Devrim ile insanlığın temel olgularından biri haline gelmiştir. Yaklaşık 5000 yıllık süreçte kente ilişkin anlayış gelişmiş; sürekli yeniden üretilen sosyo-mekânsal bir sistem olarak tanımlanmaya başlanmıştır. Günümüzde ise kent mekânsal örgütlenmenin toplumsal ilişkiler ve ekonomik süreçlerle birlikte ürettiği karmaşık bir yapı olarak kavramsallaştırılmaktadır. Tarihsel süreçte kentlerin gelişiminde ikinci önemli kırılma Aydınlanma düşüncesi ve Bilimsel Devrim’in ardından gerçekleşen Sanayi Devrimi ile yaşanmıştır. Sanayi Devrimi’ni izleyen süreçte yaşanan hızlı kentleşme deneyimi kent olgusunun niteliğini köklü biçimde değiştirmiştir. Bu dönemde yaşanan göç dalgasına hazırlıksız yakalanan sanayi kentleri demiryolu, fabrika ve çöküntü mahalleleri ile betimlenen kentsel çevrelere dönüşmüştür (Mumford, 2013; Kulözü & Kocabaş, 2021). Tarihsel süreç içerisinde giderek karmaşıklaşan kent olgusunun açıklanmasına yönelik kuramsal yaklaşımlara duyulan ihtiyaç artmış ve klasik kent kuramları geliştirilmeye başlanmıştır. 19. yüzyılda fiziksel müdahalenin zorunlu hale geldiği sanayi kentlerinin gelişim süreci ütopyalar ve sağlık yasalarıyla yönlendirilmeye çalışılmıştır. Böyle bir kentsel çevre içerisinde planlamaya duyulan ihtiyaç artmış; 20. yüzyılın başında kent planlama disiplini kurumsallaşmaya ve planlama kuramları gelişmeye başlamıştır. Aydınlanmanın insan aklına güven anlayışı araçsal akılcılığa meşruiyet kazandırmış; kent planlama faaliyetlerini yönlendiren de bu temelde gelişen akılcı kapsamlı planlama kuramı olmuştur. 20. yüzyılın ortasından günümüze dek, dünyada ve bilim alanında yaşanan gelişmelerin de etkisiyle farklı planlama kuramları veya yaklaşımları geliştirilmiştir. Tarihsel süreç içerisinde planlama kuramları büyük ölçüde birbirlerini eleştiren birbirlerine alternatif oluşturan yaklaşımlar olarak geliştirilmiştir. Ancak bugün her birinin planlama düşüncesinin birikimli gelişimine önemli katkılar yaptığı görülmektedir. Buradan hareketle, Kent ve Kentsel Planlama Kuramları kitabının bu bölümünde kent kuramları, kentsel planlama kuramları ile dünyada ve bilim alanında yaşanan ve planlama alanını etkileyen gelişmelerin anlaşılabilmesine yardımcı olacak temel kavramsal çerçeve ortaya konulacaktır. Bunun için öncelikle kent kuramları ile kentsel planlama kuramları arasındaki ilişkiyi ortaya koymak gerekmektedir. Kent kuramları, kentsel gerçekliğin anlaşılmasına yönelik açıklayıcı bir çerçeve; planlama kuramları ise bu bilgiyi normatif ilkeler, stratejiler ve müdahale araçları yoluyla uygulamaya aktaran yönlendirici bir çerçeve sunmaktadır. Bu doğrultuda, bölümde öncelikle kent ve kent planlama olguları ile kentin tanımında ve kent planlama alanında zaman içinde yaşanan değişimler ele alınmaktadır. Ardından kuram kavramına açıklık getirilecek ve kitabın sonraki bölümlerinde detaylı olarak ortaya konulacak olan klasik ve çağdaş kent kuramlarına giriş yapılacaktır. İzleyen bölümde kentsel planlama kuramları temelleri, tarihsel süreçte gelişimi ve planlama kuramlarının gelişiminde yönlendirici olan bilgi, etik ve değerler üzerinden ele alınacaktır. Son olarak Kent ve Kentsel Planlama Kuramları kitabının amacı, kapsamı ve yapısı açıklanacak ve bu yolla okuyucuya kitabın bölümleri arasındaki kuramsal bütünlük sunulacaktır.
Referanslar
Albrechts, L. (2004). Strategic (spatial) planning re-examined. Environment and Planning B: Planning and Design, 31(5), 743–758.
Alexander, E. R. (2000). Rationality revisited: planning paradigms in a post-postmodernist perspective. Journal of Planning Education and Research, 19(3), 242-256.
Allmendinger, P. (2001). Planning in postmodern times. Routledge.
Allmendinger, P. (2017). Planning theory (3. baskı). Bloomsbury.
Ataöv, A. (2007). Planlamada sosyal bilimcinin değişen rolü: Toplumdan biri olmak. METU Journal of the Faculty of Architecture, 24(1), 139–152.
Beck, U. (2014). Risk toplumu: Başka bir modernliğe doğru (K. Özdoğan & B. Doğan, Çev.) (2. baskı). İthaki Yayınları.
Benevolo, L. (1967). The origins of modern town planning (J. Landry, Çev.). The MIT Press.
Bryson, J. M., & George, B. (2024). Strategic planning for public and nonprofit organizations: A Guide to Strengthening and Sustaining Organizational Achievement (6. baskı). Wiley.
Bryson J.M. ve Roering W.D. (1987). Applying private-sector strategic planning in the public sector. Journal of American Planning Association, 53(1), 9-22.
Campbell, S. (1996). Green cities, growing cities, just cities? Journal of the American Planning Association, 62(3), 296–312.
Castells, M. (1977). The urban question: A Marxist approach (A. Sheridan, Çev.). Edward Arnold.
Castells, M. (2010). Globalisation, networking, urbanisation: Reflections on the spatial dynamics of the information age. Urban Studies, 47(13), 2737–2745.
Chadwick, G. (2013). A systems view of planning: Towards a theory of the Urban And Regional Planning Process (2. baskı). Elsevier.
Childe, V. G. (1950). The Urban Revolution. Town Planning Review, 21 (1), 3-17.
Davidoff, P. (1965). Advocacy and pluralism in planning. Journal of the American Institute of Planners, 31(4), 331–338.
Davidoff, P., & Reiner, T. A. (1962). A choice theory of planning. Journal of the American Institute of Planners, 28(2), 103–115.
Davoudi, S. (2012). The legacy of positivism and the emergence of interpretive tradition in spatial planning. Regional Studies, 46(4), 429–441.
Encyclopaedia Britannica. (2026a). City. https://www.britannica.com/topic/city, Erişim tarihi: 9 Şubat 2026.
Encyclopaedia Britannica. (2026b). Planning. https://www.britannica.com/dictionary/planning, Erişim tarihi: 22 Şubat 2026.
Encyclopaedia Britannica. (2026c). Urban planning. https://www.britannica.com/topic/urban-planning, Erişim tarihi: 22 Şubat 2026.
Eraydın, A. (2020). Planlamanın krizini aşmak: Planlama kuramları ve planlamanın kurumsallaşmasına yönelik öneriler. Içinde A. C. Yoloğlu, Z. S. Belge & N. Aydın (Eds.), KBAM 7. Sempozyumu Bildiri Kitabı (s.1-21). KBAM.
Ersoy, M. (2012). Planlama kuramına giriş. İçinde M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama kuramları (s. 9–34). İmge Kitabevi Yayınları.
Fainstein, S. S. (2010). The just city. Cornell University Press.
Faludi, A. (1973). Planning theory. Pergamon Press.
Flyvbjerg, B. (1998). Rationality and power: Democracy in practice (S. Sampson, Trans.). University of Chicago Press.
Flyvbjerg, B. (2001). Making social science matter (S. Sampson, Trans.). Cambridge University Press.
Forester, J. (1982). Planning in the face of power. Journal of the American Planning Association, 48(1), 67-80.
Foucault, M. (1999). Bilginin arkeolojisi (V. Urhan, Çev.) (2. baskı). Birey Yayıncılık.
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1995). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Vintage Books.
Friedmann, J. (1959). The study and practice of planning. International Social Science Journal, 11(3), 327–339.
Friedmann, J. (1987). Planning in the public domain: from knowledge to action. Princeton University Press.
Gébert, J., Bajmócy, Z., Málovics, G., Juhász, J., & Méreiné Berki, B. (2023). The role of moral values in urban planning: Can the capability approach make a contribution? Regional Science Policy & Practice, 15(2), 357-370.
Gedikli, B. (2012). Stratejik mekânsal planlama. In M. Ersoy (Ed.), Kentsel Planlama Kuramları (s. 237–290) (2. baskı). İmge Kitabevi Yayınları.
Giddens, A. (2006). Sociology (5. baskı). Polity Press.
Gottdiener, M. (1994). The social production of urban space (2. baskı). University of Texas Press.
Güllüpınar, F. (2013). Kent kuramları. In F. Güneş (Ed.), Kent Sosyolojisi (s.50-78). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Habermas, J. (1984). The theory of communicative action (Vol. 1: Reason and the rationalization of society). Beacon Press.
Hall, P. (2014). Cities of tomorrow: An intellectual history of urban planning and design since 1880. (4. baskı).Wiley-Blackwell.
Hall, T. (2006). Urban geography (3. baskı). Routledge.
Harvey, D. (1973). Social justice and the city. Johns Hopkins University Press.
Harvey, D. (1985). The urbanization of capital: Studies in the history and theory of capitalist urbanization. Blackwell.
Harvey, D. (2012). Postmodernliğin durumu: Kültürel değişimin kökenleri (6. baskı) (S. Savran, Çev.). Metis Yayınları.
Healey, P. (1997). Collaborative planning: Shaping places in fragmented Societies. Macmillan Press.
Healey, P. (2003). Collaborative planning in perspective. Planning Theory, 2(2), 101–123.
Innes, J. E., & Booher, D. E. (2010). Planning with complexity: An introduction to collaborative rationality for public policy. Routledge.
Jacobs, J. (1992). The death and life of great American cities. Vintage Books.
Keleş, R. (1998). Kentbilim terimleri sözlüğü. İmge Kitabevi Yayınları.
Keleş, R. (2012). Kent. In M. Ersoy (Ed.), Kentsel planlama ansiklopedik sözlük (s. 183–184). Ninova Yayıncılık.
Keleş, R. (2013). Kent planlaması kavramı. In R. Keleş (Ed.), Kentleşme politikası (s. 101–106) (13. baskı). İmge Kitabevi Yayınları.
Keleş, R. (2016). Şehirciliğin kuramsal temelleri. İdeal Kent Yayınları.
Kerlinger, F. N. (1986). Foundations of behavioral research (3. baskı). Holt, Rinehart & Winston.
Koffka, K. (1935). Principles of Gestalt psychology. Harcourt Brace.
Kulözü, N. (2011). Planlamaya katılım: Araç mı, amaç mı? A. Eraydın vd., (Eds.), KBAM Kentsel ve Bölgesel Araştırmalar 2. Sempozyumu, Planlamanın dünü, bugünü, yarını: Planlamada yeni söylem arayışları bildiri kitabı içinde (s.159- 170). Matsa Basımevi.
Kulözü, N. & Tekeli, İ. (2014). Socio-psychological factors affecting participatory planning processes at interactional level. Megaron, 2014 (9), 1-13.
Kulözü, N. (2015). The place of natural environment issues in the curriculums of city and regional planning departments of Turkish universities. In M. Ayışığı, R. Efe, Ö. Düzbakar, & M. Arslan (Eds.), Turkey at the beginning of the 21st century (s. 438–455). St. Kliment Ohridski University Press.
Kulözü Uzunboy, N. (2020). Modernite projesinin sosyo-mekânsal süreçleri. The Journal of International Social Research, 13(75), 452–460.
Kulözü Uzunboy, N., Çetin, G. & Demiroğlu, O.C. (2020). Katılımlı yaklaşımla ortaya çıkarılan örtük bilginin kodlanmış bilgiden farkının ortaya konulması. İdeal Kent, 29 (11), 290-315.
Kulözü, N., & Kocabaş, A. (2021). Aydınlanma ekseninde insan–çevre ilişkisinde yaşanan değişime odaklanılarak modernitenin çevresel sonuçlarının kentleşme ve planlama ile birlikte irdelenmesi. Sürdürülebilir Çevre Dergisi, 1(2), 13–24.
Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
Lindblom, C. E. (1959). The science of muddling through. Public Administration Review, 19(2), 79–88.
Massey, D. (1994). Space, place and gender. Polity Press.
Merton, R. K. (1968). Social theory and social structure. The Free Press.
Minca, C. (2008). Postmodern geographies (1989): Edward Soja. İçinde P. Hubbard, R. Kitchin, & G. Valentine (Eds.), Key texts in human geography (ss. 135–143). Sage.
Mumford, L. (2013). Tarih boyunca kent: Kökenleri, geçirdiği değişimler ve geleceği (çev. G. Koca ve T. Tosun) (2. Baskı). Ayrıntı Yayınları.
Outhwaite, W. (2006). The Blackwell dictionary of modern social thought (2.baskı). Blackwell Publishing.
Öncül, M.S. (2022). Planlama ve Kontrol. In M.A.Y. Saraç (Ed.), Sosyal bilimler ansiklopedisi. TÜBİTAK Bilim Yayınları. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/uploads/pdf/SBA_K%C3%BCnye.pdf, Erişim tarihi: 22 Şubat 2026.
Park, R. E., Burgess, E. W., & McKenzie, R. D. (1925). The city. The University of Chicago Press. https://books.google.com.tr/books/about/The_City.html?id=VjJGyhdMA_sC&redir_esc=y, Erişim tarihi:4 Temmuz 2026.
Parsons, T. (1967). Sociological theory and modern society. Free Press.
Pinson, G. (2007). Urban and regional planning. In M. Bevir (Ed.), Encyclopedia of Governance (Vol. 2, pp. 1005–1007), Sage.
Serter, G. (2013). Şikago okulu kent kuramı: Kentsel ekolojik kuram. planlama, 23(2), 67-76.
Simmel, G. (2002). The metropolis and mental life. In G. Bridge & S. Watson (Eds.), The Blackwell city reader (pp. 11–19). Blackwell Publishing.
Soja, E. W. (1989). Postmodern geographies: The reassertion of space in critical social theory. Verso.
Taylor, N. (1998). Urban Planning Theory since 1945. SAGE Publications.
Tekeli, İ. (2001a). Geç aydınlanan bir ülkede erken aydınlananların ikilemi ve popülizm. In İ. Tekeli (Ed.), Modernite aşılırken kent planlaması (s. 35-44). İmge Kitabevi Yayınları.
Tekeli, İ. (2001b). Bir modernite projesi olarak Türkiye’de kent planlaması. In İ. Tekeli (Ed.), Modernite Aşılırken Kent Planlaması (s. 9-34). İmge Kitabevi Yayınları.
Tekeli, İ. (2002). Türkiye kent planlamasının yeniden kurumsallaşmasını düzenlerken düşünmesi gerekenler üzerine. Planlama, 2002/1, s.4-11.
Tekeli, İ. (2005). Kent sosyal bir üründür, bir tasarımcının ürünü değil. Yeni Mimar, 25, 10-11.
Tekeli, İ. (2009a). Bir demokrasi projesi olarak kent planlama. İçinde İ. Tekeli (Ed.), Akılcı kapsamlı planlamadan bir demokrasi projesi olarak planlamaya (ss. 311–327). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2009b). Küreselleşen ve moderniteyi aşan dünya artık temsili demokrasiyle yetinemiyor. İçinde İ. Tekeli (Ed.), Akılcı Planlamadan, Bir Demokrasi Projesi Olarak Planlamaya (ss.233-245). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2010). Mekâna ve zamana eşdeğerde önem veren bir sosyal bilimin gerekliliği üzerine. İçinde İ. Tekeli (Ed.), Mekânsal ve Toplumsal Olanın Bilgi Bilimi Yazıları (s.71-94). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2011). Kentleşmenin tanımı ve kentleşmeye ilişkin kavramlar. İçinde İ.Tekeli (Ed.), Kent, kentli hakları, kentleşme ve kentsel dönüşüm (s.16-26). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tekeli, İ. (2016). Yerleşmeler için temsil sorunları ve strateji önerileri. İdealKent Yayınları.
The Britannica Dictionary. (2026). Plan. https://www.britannica.com/dictionary/plan. (Erişim tarihi: 14 Mart 2026).
United Nations. (2025). World urbanization prospects 2025: Summary and results. United Nations.
Upton, R. (2002). Planning praxis: Ethics, values and theory. Town Planning Review, 73(3), 253–269.
Weber, M. (1958). The city (D. Martindale & G. Neuwirth, Çev.). The Free Press.
Wirth, L. (1938). Urbanism as a way of life. American Journal of Sociology, 44(1), 1–24.
