Fonksiyonel ve Alternatif Yemlerin Büyükbaş Hayvan Yetiştirme Sistemlerinde Performans, Sağlık ve Üretim Verimliliği Üzerindeki Etkileri
Özet
Büyükbaş hayvan yetiştiriciliğinde yem maliyetlerinin yükselmesi, geleneksel yem kaynaklarının sınırlanması ve çevresel sürdürülebilirliğe ilişkin gerekliliklerin artması, fonksiyonel yem katkı maddeleri ile alternatif yem kaynaklarının önemini artırmaktadır. Bu bölümde probiyotikler, prebiyotikler, enzimler, organik asitler, esansiyel yağlar, fitobiyotikler, antioksidanlar ve bağışıklık sistemini düzenleyen bileşenler; büyükbaş hayvanlarda performans, sağlık, refah ve üretim verimliliği üzerindeki etkileri bakımından değerlendirilmektedir. Ayrıca endüstriyel yan ürünler, yerel bitki kaynakları, algler ve böcek proteinleri gibi alternatif yem kaynaklarının besleme değeri, ekonomik uygulanabilirliği ve çevresel katkıları ele alınmaktadır. Literatür bulguları, fonksiyonel yem katkılarının rumen fermantasyonunu ve sindirim etkinliğini destekleyebildiğini, yemden yararlanmayı iyileştirebildiğini ve bazı koşullarda metan emisyonunun azaltılmasına katkı sağlayabildiğini göstermektedir. Endüstriyel yan ürünler ile yerel bitki kaynakları ekonomik ve erişilebilir seçenekler sunarken, mikroalgler ve böcek proteinlerinin yaygın kullanımı için güvenlik, standardizasyon ve maliyet konularında ek araştırmalara gereksinim duyulmaktadır. Bu yem stratejilerinin etkinliği hayvanın türüne, fizyolojik dönemine, rasyon bileşimine ve kullanılan katkı düzeyine bağlı olarak değişmektedir. Bu nedenle fonksiyonel ve alternatif yemlerin hedefe yönelik, dengeli ve bölgesel koşullara uyarlanmış rasyonlar içinde kullanılması gerekmektedir.
Referanslar
Mahesh MS, Yata VK, editors. Feed additives and supplements for ruminants. Springer, 2024; https://doi.org/10.1007/978-981-97-0794-2
Boğa M, Çevik KK. Ruminant hayvanlar için karma yem hazırlama programı. XIV. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri. Uşak: Uşak Üniversitesi; 2012; 249-256.
Kılıç Ü, Boğa M, Görgülü M. Ruminantlarda verim performansı üzerine etkili yem katkı maddeleri. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2014; 9(2):124-133.
Boğa M, Kılıç HN, Boğa DÇ, Varış CG. Maralfalfa'nın (Pennisetum Sp.) ruminant hayvan beslemede kullanımı. In: Tarım, Orman ve Su Bilimlerinde Öncü ve Çağdaş Çalışmalar. Duvar Yayınları, 2023; 191-205.
Kocaoğlu Güçlü B, Kara K. Ruminant beslemede alternatif yem katkı maddelerinin kullanımı: 1. Probiyotik, prebiyotik ve enzim. Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2009; 6(1):65-75.
Sezen AG. Prebiyotik, probiyotik ve sinbiyotiklerin insan ve hayvan sağlığı üzerine etkileri. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2013; 8(3):248-258.
Kocaoğlu Güçlü B, Kara K. Ruminant beslemede alternatif yem katkı maddelerinin kullanımı: 2. Organik asit, yağ asiti, adsorban. Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2010; 7(1):43-52.
Canbolat Ö, Kalkan H, Karaman Ş, Filya İ. Esansiyel yağların sindirim, rumen fermantasyonu ve mikrobiyal protein üretimi üzerine etkileri. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2011; 17(4):557-565.
Kara K, Güçlü BK. Saponinlerin hayvan beslemede yem katkı maddesi olarak kullanımı. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2013; 8(1):593-605.
Temel S, Keskin B, Şimşek U, Yılmaz İH. Alternatif yem kaynağı olarak selvi sirken bitkisinde farklı ekim ve hasat dönemlerinin ot verim ve bazı verim bileşenlerine etkisi. Uluslararası Tarım ve Yaban Hayatı Bilimleri Dergisi. 2022; 8(1):104-115. https://doi.org/10.24180/ijaws.1059666
Öztürk YE, Gülümser E, Mut H, Doğrusöz MÇ, Başaran U. Ökse otu (Viscum album L.)'nun yem kalitesinin belirlenmesi. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi. 2020; 7(2):201-206. https://doi.org/10.19159/tutad.731121
Gül H, Avcı M, Kaplan O. Bazı kaba yemlere çörek otu, kekik otu ve yağları ilavesinin in vitro organik madde sindirimi ve metan üretimi üzerine etkileri. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2017; 6(2):167-173. https://doi.org/10.31196/huvfd.390220
Ayaşan T. Korunmuş yağların hayvan beslemede kullanımı. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2011; 6(1):55-64.
Kılıç HN, Boğa M. Hayvan besleme stratejileri ile metan emisyonunun azaltılması. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology. 2021; 9(9):1700-1713. https://doi.org/10.24925/turjaf.v9i9.1700-1713.4446
Çanga Boğa D, Boğa M. Çiftlik hayvanları beslemenin sürdürülebilirliği. In: Çiftlik Hayvanlarında Beslenmenin Ekonomik Analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları, 2025.
Azlan PM, Jahromi MF, Ariff MO, Ebrahimi M, Candyrine SCL, Liang JB. Aspergillus terreus treated rice straw suppresses methane production and enhances feed digestibility in goats. Tropical Animal Health and Production. 2018; 50:565-571. https://doi.org/10.1007/s11250-017-1470-x
Michalak M, Wojnarowski K, Cholewińska P, Szeligowska N, Bawej M, Pacoń J. Selected alternative feed additives used to manipulate the rumen microbiome. Animals. 2021; 11(6):1542. https://doi.org/10.3390/ani11061542
Diler A. Probiyotik + Enzim Kombinasyonunun Esmer Irkı Buzağılarda Yemden Yararlanma ve Büyüme Performansı Üzerine Etkileri [Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2007. 94 s.
Bulgariu L. Efficient use of algae biomass loaded with essential metal ions in the manufacture of feed additives. Journal of Applied Phycology. 2020; 32:1779-1788. https://doi.org/10.1007/s10811-020-02115-2
Choi YY, Shin NH, Lee SJ, Lee YJ, Kim HS, Eom JS. In vitro five brown algae extracts for efficiency of ruminal fermentation and methane yield. Journal of Applied Phycology. 2021; 33:1253-1262. https://doi.org/10.1007/s10811-020-02361-4
Lee SJ, Shin NH, Jeong JS, Kim ET, Lee SK, Lee ID. Effects of Gelidium amansii extracts on in vitro ruminal fermentation characteristics, methanogenesis, and microbial populations. Asian-Australasian Journal of Animal Sciences. 2018; 31(1):71-79. https://doi.org/10.5713/ajas.17.0619
Altomonte I, Salari F, Licitra R, Martini M. Use of microalgae in ruminant nutrition and implications on milk quality–A review. Livestock Science. 2018; 214:25-35. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2018.05.006
Abdelsattar MM, Zhao W, Diaby M, Vargas-Bello-Pérez E, Zhang N. Recent nutritional strategies and feed additives to stimulate proper rumen development in young goats. Translational Animal Science. 2025; 9:txae164. https://doi.org/10.1093/tas/txae164.
Silvestre AM, Souza JM, Millen DD. Adoption of adaptation protocols and feed additives to improve performance of feedlot cattle. Journal of Applied Animal Research. 2023; 51(1):282-299. https://doi.org/10.1080/09712119.2023.2191679
Botsoglou NA, Florou-Paneri P, Christaki E, Fletouris DJ, Spais AB. Effect of dietary oregano essential oil on performance of chickens and on iron-induced lipid oxidation of breast, thigh and abdominal fat tissues. British Poultry Science. 2002; 43(2):223-230. https://doi.org/10.1080/00071660120121436
Gadeyne F, De Neve N, Vlaeminck B, Fievez V. State of the art in rumen lipid protection technologies and emerging interfacial protein cross-linking methods. European Journal of Lipid Science and Technology. 2017; 119(5):1600345. https://doi.org/10.1002/ejlt.201600345
Parra FS, Ronchesel JR, Martins CL, Perdigão A, Cônsolo NRB, Factori MA. Feedlot performance, feeding behavior, carcass and rumen morphometrics characteristics of Nellore cattle submitted to strategic diets prior to the adaptation period. Livestock Science. 2019; 219:72-79. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2020.103985
Wood JD, Enser M, Fisher AV, Nute GR, Sheard PR, Richardson RI. Fat deposition, fatty acid composition and meat quality: A review. Meat Science. 2008; 78(4):343-358. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2007.07.019
Callaway TR, Lillehoj H, Chuanchuen R, Gay CG. Alternatives to antibiotics: A symposium on the challenges and solutions for animal production and health. Antibiotics. 2021; 10(5):620. https://doi.org/10.3390/antibiotics10050471
Windisch W, Schedle K, Plitzner C, Kroismayr A. Use of phytogenic products as feed additives for swine and poultry. Journal of Animal Science. 2008; 86(14 Suppl):E140-E148. https://doi.org/10.2527/jas.2007-0459
Brenes A, Roura E. Essential oils in poultry nutrition: Main effects and modes of action. Animal Feed Science and Technology. 2010; 158(1-2):1-14. https://doi.org/10.1016/j.anifeedsci.2010.03.007
Wong JW, Hashimoto K, Shibamoto T. Antioxidant activities of rosemary and sage extracts and vitamin E in a model meat system. Journal of Agricultural and Food Chemistry. 1995; 43(10):2707-2712. https://doi.org/10.1021/jf00058a029
Djenane D, Sánchez-Escalante A, Beltrán JA, Roncalés P. Extension of the shelf life of beef steaks packaged in a modified atmosphere by treatment with rosemary and displayed under UV-free lighting. Meat Science. 2003; 64(4):417-426. https://doi.org/10.1016/S0309-1740(02)00210-3
Nieto G, Ros G, Castillo J. Antioxidant and antimicrobial properties of rosemary (Rosmarinus officinalis, L.): A review. Medicines. 2018; 5(3):98. https://doi.org/10.3390/medicines5030098
Vasta V, Luciano G. The effects of dietary consumption of plants secondary compounds on small ruminants' products quality. Animal Feed Science and Technology. 2011; 168(3-4):179-192. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2011.09.035
Mucha W, Witkowska D. The applicability of essential oils in different stages of production of animal-based foods. Animals. 2021; 11(6):1798. https://doi.org/10.3390/molecules26133798
AlSuwaiegh SB, Almotham AM, Alyousef YM, Mansour AT, Al-Sagheer AA. Influence of functional feed supplements on the milk production efficiency, feed utilization, blood metabolites, and health of Holstein cows during mid-lactation. Sustainability. 2022; 14(14):8444. https://doi.org/10.3390/su14148444
Tekeli A, Bilgeçli K, Farsak E. Süt sığırı rasyonlarına ilave edilen Diamond V XP (Saccharomyces cerevisiae) tam maya ürününün süt verimi ve süt yağı üzerine etkileri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi. 2013; 23(3):256-263.
Desnoyers M, Giger-Reverdin S, Rigalma P, Sauvant D. Meta-analysis of the influence of Saccharomyces cerevisiae supplementation on ruminal parameters and milk production of ruminants. Journal of Dairy Science. 2009; 92(4):1620-1632. https://doi.org/10.3168/jds.2008-1414
Golbotteh MM, Malecky M, Aliarabi H, Zamani P. Impact of oil type and savory plant on nutrient digestibility and rumen fermentation, milk yield, and milk fatty acid profile in dairy cows. Scientific Reports. 2024; 14:22427. https://doi.org/10.1038/s41598-024-73138-9
Şahan Z. Bazı bitki uçucu yağlarının enerji, protein ve lif kaynağı yemlerin in vitro gerçek sindirilebilirliğine ve yüksek verimli süt sığırlarında süt verimi ve süt kompozisyonlarına etkileri [Doktora Tezi]. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 2012.
Konca Y. Süt sığırı rasyonlarında ilave yağ kullanımının ruminal fermantasyon ve süt kompozisyonuna etkileri. Türkiye Süt Sığırcılığı Kurultayı Bildirisi, 2007.
Ergül Ş, Ergül A, Göncü S. Süt sığırlarında besleme stratejilerinin süt verimi ve süt kompozisyonu üzerine etkileri. International Journal of Eastern Mediterranean Agricultural Research. 2019; 2(2):145-165.
Chandra G, Aggarwal A, Kumar M, Singh AK. Effect of zinc and vitamin E supplementation on hormones and blood biochemicals in peri-partum Sahiwal cows. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology. 2018; 50:489-497. https://doi.org/10.1016/j.jtemb.2018.02.015
BenSouf I, Saidani M, Maazoun A, Bejaoui B, Larbi MB, M'Hamdi N. Use of natural biomolecules in animal feed to enhance livestock reproduction. International Journal of Molecular Sciences. 2025; 26(5):2328. https://doi.org/10.3390/ijms26052328
Leroy JLMR, Opsomer G, Van Soom A, Goovaerts IGF, Bols PEJ. Reduced fertility in high-yielding dairy cows: Are the oocyte and embryo in danger? Part I: The importance of negative energy balance and altered corpus luteum function to the reduction of oocyte and embryo quality in high-yielding dairy cows. Reproduction in Domestic Animals. 2008; 43(5):612-622. https://doi.org/10.1111/j.1439-0531.2007.00960.x
Butler WR. Energy balance relationships with follicular development, ovulation and fertility in postpartum dairy cows. Livestock Production Science. 2003; 83(2-3):211-218. https://doi.org/10.1016/S0301-6226(03)00112-X
Fouladi-Nashta AA, Gutierrez CG, Gong JG, Garnsworthy PC, Webb R. Impact of dietary fatty acids on oocyte quality and development in lactating dairy cows. Biology of Reproduction. 2007; 77(1):9-17. https://doi.org/10.1095/biolreprod.106.058578
Zhang F, Nan X, Wang H, Zhao Y, Guo Y, Xiong B. Effects of propylene glycol on negative energy balance of postpartum dairy cows. Animals. 2020; 10(9):1526. https://doi.org/10.3390/ani10091526
Genís S, Bach À, Fàbregas F, Arís A. Potential of lactic acid bacteria at regulating Escherichia coli infection and inflammation of bovine endometrium. Theriogenology. 2016; 85(4):625-637. https://doi.org/10.1016/j.theriogenology.2015.09.054
Deng Q, Odhiambo JF, Farooq U, Lam T, Dunn SM, Ametaj BN. Intravaginal lactic acid bacteria modulated local and systemic immune responses and lowered the incidence of uterine infections in periparturient dairy cows. PLoS One. 2015; 10(4):e0124167. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0124167
Krehbiel CR, Rust SR, Zhang G, Gilliland SE. Bacterial direct-fed microbials in ruminant diets: Performance response and mode of action. Journal of Animal Science. 2003; 81(E Suppl 2):E120-E132. https://doi.org/10.2527/2003.8114_suppl_2E120x
Ametaj BN, Iqbal S, Mats F, Odhiambo JF, Deng Q, Lam V. Intravaginal administration of lactic acid bacteria modulated the incidence of purulent vaginal discharges, plasma haptoglobin concentrations, and milk production in dairy cows. Research in Veterinary Science. 2014; 96(2):365-370. https://doi.org/10.1016/j.rvsc.2014.02.007
Genís S, Cerri RLA, Bach A, Silper BF, Baylao M, Denis-Robichaud J. Pre-calving intravaginal administration of lactic acid bacteria reduces metritis prevalence and regulates blood neutrophil gene expression after calving in dairy cattle. Frontiers in Veterinary Science. 2018; 5:135. https://doi.org/10.3389/fvets.2018.00135
Koçyiğit R, Tüzemen N. İki farklı yaşta besiye alınan Esmer tosunlarda probiyotik-enzim uygulamasının besi performansı ve yemden yararlanma özelliklerine etkisi. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi. 2012; 9(1):45-50.
Stackhouse KR, Rotz CA, Oltjen JW, Mitloehner FM. Growth-promoting technologies decrease the carbon footprint, ammonia emissions, and costs of California beef production systems. Journal of Animal Science. 2012; 90(12):4656-4665. https://doi.org/10.2527/jas.2011-4654
Köknaroğlu H, Akünal T. Küresel ısınmada hayvancılığın payı ve zooteknist olarak bizim rolümüz. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 2010; 5(1):67-75.
de Vries M, de Boer IJM. Comparing environmental impacts for livestock products: A review of life cycle assessments. Livestock Science. 2010; 128(1-3):1-11. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2009.11.007
McAuliffe GA, Takahashi T, Lee MRF. Framework for life cycle assessment of livestock production systems to account for the nutritional quality of final products. Animal. 2018; 12(8):1755-1764. https://doi.org/10.1017/S1751731117003332
İpek D, Arıkan MS. Hayvansal gıda üretiminde su ayak izinin değerlendirilmesi. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2025; 8(2):970-984.
Aras İ. Damla sulama yöntemi. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi. 2006; 15(1-2):49-60.
Kılıç HN, Gülek E, Göbelek A. Physicochemical analysis of ruminant drinking water quality in some farms in the Karaman, Kayseri, Konya, and Niğde region. Hayvan Bilimi ve Ürünleri Dergisi. 2025; 8(2):110-126.
Hacısalihoğlu S. Hayvansal kaynaklı yayılı kirlilik yükleri hesabı, Bursa örneği. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi. 2022; 27(1):361-374.
Manav N, Ölmez E, Karadağ D. Evsel atıksulardan azot ve fosforun biyolojik giderilme yöntemleri. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Fen ve Mühendislik Dergisi. 2018; 1(2):78-92.
Ertuğrul M, Dellal G, Elmacı C, Akın AO, Pehlivan E, Soysal Mİ. Hayvan genetik kaynaklarının muhafazası ve sürdürülebilir kullanımı. Ziraat Mühendisleri Odası VII. Teknik Kongresi, 2010; 179-198.
Ertuğrul M, Dellal G, Soysal İ, Elmacı C, Akın O, Arat S. Türkiye yerli koyun ırklarının korunması. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 2009; 23(2):97-119.
Arsic M, Abdalla AL, Dong H, Loyon L, Packer APC, Saha CK. Circular bioeconomy approaches for livestock manure and post-consumer wastes: Opportunities for biofertilizers and bioenergy. Animal Frontiers. 2025; 15(4):54-64. https://doi.org/10.1093/af/vfaf017
McAllister TA, Becquet P, Amon B, LEAP TAG, Lee MRF. Livestock—an essential component of a circular bioeconomy. Animal Frontiers. 2025; 15(4):3-6. https://doi.org/10.1093/af/vfaf031
Sommer SG, Christensen ML, Schmidt T, Jensen LS. Animal manure recycling: Treatment and management. Chichester: John Wiley & Sons, 2013.
Sözer S, Yaldız O. Muz serası atıkları ve sığır gübresi karışımlarından mezofilik fermantasyon sonucu üretilebilecek biyogaz miktarının belirlenmesi üzerine bir araştırma. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 2011; 24(2):141-146.
Sandström V, Chrysafi A, Lamminen M, Troell M, Jalava M, Piipponen J. Food system by-products upcycled in livestock and aquaculture feeds can increase global food supply. Nature Food. 2022; 3:729-740. https://doi.org/10.1038/s43016-022-00589-6
Paramesh V, Arunachalam V, Nikkhah A, Das B, Ghnimi S, Misra NN. Integrated farming system approaches to achieve food and nutritional security for enhancing profitability, employment, and climate resilience in India. Food and Energy Security. 2023; 12(1):e321. https://doi.org/10.1002/fes3.321
Spiegal S, Vendramini JMB, Bittman S, Silveira ML, Rotz CA, Place SE. Recycling nutrients in the beef supply chain through circular manuresheds: Data to assess tradeoffs. Journal of Environmental Quality. 2022; 51(5):806-826. https://doi.org/10.1002/jeq2.20365
Gerber PJ, Steinfeld H, Henderson B, Mottet A, Opio C, Dijkman J. Tackling climate change through livestock: A global assessment of emissions and mitigation opportunities. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), 2013.
Kholif AE, Anele A, Anele UY. Microbial feed additives in ruminant feeding. AIMS Microbiology. 2024; 10(3):542-571. https://doi.org/10.3934/microbiol.2024026
Ma J, Zhu Z, Gao L, Schatzmayr G, Wang C. Emerging microalgal feed additives for ruminant production and sustainability. Advanced Biotechnology. 2024; 2:24. https://doi.org/10.1007/s44307-024-00024-w
Ashfaq W, Ahmad A, Zeeshan M, Khan RU, Mehmood S, Alagawany M. Applications of nanotechnology in ruminant animal production: Advances, challenges, and future prospects. Nanomaterials. 2025; 15(23):1773. https://doi.org/10.3390/nano15231773
Kancharapu H, Shreeya V. Unlocking the potential of precision animal nutrition for a sustainable future. Benison Media, 2025 May 26. Erişim adresi: https://benisonmedia.com/unlocking-the-potential-of-precision-animal-nutrition-for-a-sustainable-future/
Rocha DA, Stangaferro M, Luchterhand J, Huzzey JM, Jiang B, Fernandes PA. Artificial intelligence applied to precision livestock farming: A tertiary study. Smart Agricultural Technology. 2025; 11:100886. https://doi.org/10.1016/j.atech.2025.100886
Canga D, Boğa M, Kılıç HN, Bulut M. Information and communication technologies (ICT) and precision livestock (PLF) applications in farm conditions. Livre de Lyon, 2022.
D'Emilio A, Susca C, Ciliberti MG, Marino R, Giangolini G, Mancinelli AC. Precision livestock farming: An overview on the application in extensive systems. Italian Journal of Animal Science. 2025; 24(1):859-884. https://doi.org/10.1080/1828051X.2025.2480821
Çevik KK, Boğa M. Body condition score (BCS) segmentation and classification in dairy cows using R-CNN deep learning architecture. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi. 2019; (17):1248-1255.
Delgado MM, Hubbard RA, Silva EB, Dado-Senn B, Skibiel AL, Gomes RC. Artificial intelligence for livestock: A narrative review of the applications of computer vision systems and large language models for animal farming. Animal Frontiers. 2025; 14(6):42-53. https://doi.org/10.1093/af/vfae048
Rojas-Nandayapa VH, Gebregeziabhear E, Vargas JE, Kuhla B, Pitta D. Mitigation strategies for methane emissions in ruminant livestock: A comprehensive review of current approaches and future perspectives. Frontiers in Animal Science. 2025; 6:1610376. https://doi.org/10.3389/fanim.2025.1610376
Neethirajan S, Scott S, Mancini C, Boivin X, Strand E. Human-computer interactions with farm animals—enhancing welfare through precision livestock farming and artificial intelligence. Frontiers in Veterinary Science. 2024; 11:1490851. https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1490851
Balaji A, Rajendran D, Kumaresan A, Das DN. Current situation, future goals, and strategies of the global feed and feed additives industries. In: Mahesh MS, Yata VK, editors. Feed Additives and Supplements for Ruminants: Nutrition, Health and Production. Springer, 2025; 1-24. https://doi.org/10.1007/978-3-031-57463-2_1
Shrivastava B, Nandal P, Sharma A, Jain KK, Khasa YP, Das TK. Solid state bioconversion of wheat straw into digestible and nutritive ruminant feed by Ganoderma sp. rckk02. Bioresource Technology. 2011; 107:347-351. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2011.12.096
