Psikiyatrik ve Ruh Sağlığı Hizmetlerinde İletişim: Dil Kullanımı, Damgalama ve Terapötik İlişkinin İnşası
Özet
Psikiyatrik ve ruh sağlığı hizmetlerinde iletişim, terapötik ilişkinin kurulması ve sürdürülmesinde temel rol oynayan profesyonel bir beceridir. Etkili iletişim; bireyin duygu ve düşüncelerini güven içinde ifade etmesini, sağlık profesyoneliyle iş birliği geliştirmesini ve bakım sürecine aktif katılımını desteklemektedir. Bu süreçte empati, aktif dinleme, saygı, açıklık ve kültürel duyarlılık gibi iletişim becerileri, hasta merkezli bakımın temel unsurlarını oluşturmaktadır. Ruh sağlığı hizmetlerinde kullanılan dil ise bireyin kendilik algısını, tedaviye uyumunu ve terapötik ilişkinin niteliğini doğrudan etkilemektedir. Kişi odaklı, yargılayıcı olmayan ve kapsayıcı bir dil kullanımı, bireyin kendini değerli hissetmesini sağlarken damgalanma algısını azaltmaktadır. Buna karşın etiketleyici ve damgalayıcı ifadeler, bireyin benlik saygısını olumsuz etkileyebilmekte, içselleştirilmiş damgalamaya ve ruh sağlığı hizmetlerinden uzaklaşmasına neden olabilmektedir. Bu bölümde, psikiyatrik ve ruh sağlığı hizmetlerinde iletişimin kuramsal temelleri, terapötik iletişim becerileri, dil kullanımının hasta bakımına etkileri ve damgalamanın iletişim sürecindeki rolü bütüncül bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Ayrıca kişi odaklı iletişim anlayışının terapötik ilişkiyi güçlendirmedeki önemi vurgulanarak, ruh sağlığı profesyonellerinin etkili iletişim becerilerini geliştirmelerinin kaliteli, güvenli ve insancıl bakım sunumuna katkısı ele alınmaktadır. Bu yaklaşımın, bireyin iyilik halini destekleyen, tedaviye uyumu artıran ve ruh sağlığı hizmetlerinin etkinliğini güçlendiren temel unsurlardan biri olduğu ortaya konulmaktadır.
Referanslar
Altundal Duru, H., Denizhan, N. C., Güneşli, G., Yağtu, L., & Yılmaz, M. (2022). Hemşirelik öğrencilerinin terapötik iletişim becerileri nasıldır? Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 5(1), 67–74. https://doi.org/10.38108/ouhcd.973733
Aranda, A. M., Helms, W. S., Patterson, K. D. W., Roulet, T. J., & Hudson, B. A. (2023). Standing on the shoulders of Goffman: Advancing a relational research agenda on stigma. Business & Society, 62(7), 1339–1377. https://doi.org/10.1177/00076503221148441
Avcil, C., Bulut, H., & Hızlı Sayar, G. (2016). Psikiyatrik hastalıklar ve damgalama. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 175–202. https://doi.org/10.32739/uskudarsbd.2.2.4
Bakır, E., & Çavuşoğlu, H. (2023). Terapötik iletişim teknikleri ve iletişimdeki engeller. İçinde H. Çavuşoğlu (Ed.), Çocuk ve ailesi ile terapötik iletişim (ss. 1–6). Türkiye Klinikleri.
Başol, E. (2018). Hasta ile sağlık çalışanları (doktor ve hemşire) arasındaki iletişim sorunları ve çözüm önerileri. International Anatolia Academic Online Journal Social Sciences Journal, 4(1), 76–93. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iaaoj/article/418662
Bekiroğlu, S. (2021). Ruhsal hastalığa sahip bireylere yönelik damgalama: Etkileyen faktörlere ve bireyler üzerindeki etkilerine dair kavramsal bir çalışma. OPUS International Journal of Society Researches, 17(33), 595–618. https://doi.org/10.26466/opus.825384
Bilge, A., & Çam, O. (2010). Ruhsal hastalığa yönelik damgalama ile mücadele. TAF Preventive Medicine Bulletin, 9(1), 71–78.
Coelho, J. C. F., Sampaio, F. M. C., Nogueira, M. J. C., Sequeira, C. A. D. C., Lleixà Fortuño, M. D. M., & Roldán Merino, J. (2021). Development and psychometric properties of the Therapeutic Relationship Assessment Scale–Nurse. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 28(6), 981–994. https://doi.org/10.1111/jpm.12796
Corrigan, P. W., Druss, B. G., & Perlick, D. A. (2014). The impact of mental illness stigma on seeking and participating in mental health care. Psychological Science in the Public Interest, 15(2), 37–70. https://doi.org/10.1177/1529100614531398
Corrigan, P. W., & Rao, D. (2012). On the self-stigma of mental illness: Stages, disclosure, and strategies for change. Canadian Journal of Psychiatry, 57(8), 464–469. https://doi.org/10.1177/070674371205700804
Cüceloğlu, D. (1998). Yeniden insan insana (19. bs.). Remzi Kitabevi.
Çakmak, C., & Uğurluoğlu, Ö. (2022). Hasta merkezli iletişim ve hizmet kalitesi ilişkisi: Hizmet sunucuya güvenin aracı etkisi. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(23), 93–108. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1031256
Çam, O., & Bilge, A. (2013). Türkiye’de ruhsal hastalığa/hastaya yönelik inanç, tutum ve damgalama süreci: Sistematik derleme. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 4(2), 91–101. https://doi.org/10.5505/phd.2013.92300
Çırlak, A. (2019). Hildegard E. Peplau'nun kişilerarası ilişkiler kuramının klinik uyum sürecinde yeni mezun hemşire–rehber hemşire ilişkisine uyarlanması: Bir özel hastane örneği. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 22(1), 71–77.
Demiray, T., Dal, Ü., Güleryüz, İ. O., & Ülker, E. (2018). Hemşirelik öğrencilerinin ruhsal hastalıklara yönelik inançları. Hemşirelik Bilimi Dergisi, 1(2), 14–18. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hbd/issue/40075/449651
Dökmen, Ü. (2019). Empatinin yeni bir modele dayanılarak ölçülmesi ve psikodrama ile geliştirilmesi. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 21(1), 155–190. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000999
Erdoğan, M., & Kırılmaz, H. (2020). Hasta merkezlilik ve hasta merkezli bakım. İnsan ve İnsan, 7(24), 97–126. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.668806
Ertem, M. (2020). COVID-19 pandemisi ve sosyal damgalama. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 5(2), 135–138. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ikcusbfd/article/740099
Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı, & S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayıncılık.
Gökçe, E., Atıcı, M., & Arslan, S. (2021). Hemşireler ile hastalar arasındaki iletişim sorunları ve beklentiler: Nitel bir araştırma. Sağlık ve Hemşirelik Yönetimi Dergisi, 8(2), 171–180. https://doi.org/10.5222/SHYD.2021.79206
Gregory, J. (2024). Understanding the communication skills that support nurses to provide person-centred care. Nursing Standard, 39(2), 61–66. https://doi.org/10.7748/ns.2024.e12132
Güler, S., Dirgar, E., Kaplan, B., Avcı, S., & Çiğdem, Z. (2021). Yoğun bakım hemşirelerinin iletişim becerilerinin değerlendirilmesi. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi, 9(3), 1014–1026. https://doi.org/10.33715/inonusaglik.849931
Güz, H., & Demir Yaleze, H. (2019). Sağlık iletişimi bağlamında hemşire-hasta yakını ilişkisinde terapötik iletişim kullanımı ve duygusal zeka üzerine bir analiz. Kurgu, 27(3), 27–52. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kurgu/article/751589
Hendekci, A. (2020). Hemşirelik öğrencilerinin iletişim becerileri ve ilişkili bazı değişkenler. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi, 5(1), 36–41. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jshs/article/713612
Henderson, C., Evans-Lacko, S., & Thornicroft, G. (2013). Mental illness stigma, help seeking, and public health programs. American Journal of Public Health, 103(5), 777–780. https://doi.org/10.2105/AJPH.2012.301056
Karagöl, A., Çalışkan, D., & Beyazyüz, M. (2013). Halk sağlığı açısından ruhsal bozukluklarda üç boyutuyla damgalama. STED/Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 22(3), 96–101.
Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363
Santana, M. J., Manalili, K., Jolley, R. J., Zelinsky, S., Quan, H., & Lu, M. (2018). How to practice person-centred care: A conceptual framework. Health Expectations, 21(2), 429–440. https://doi.org/10.1111/hex.12640
Sever, M., Yüceer Kardeş, T., & Kalaycı, E. (2021). Sosyal damgalanma ile psikolojik yardım arama tutumu ilişkisi: Kendini damgalamanın rolü. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(3), 833–846. https://doi.org/10.33417/tsh.889199
Stewart, M. A. (1984). What is a successful doctor-patient interview? A study of interactions and outcomes. Social Science & Medicine, 19(2), 167–175. https://doi.org/10.1016/0277-9536(84)90284-3
Stuart, H. (2016). Reducing the stigma of mental illness. Global Mental Health, 3, e17. https://doi.org/10.1017/gmh.2016.11
Şengün İnan, F., Çetinkaya Duman, Z., & Sarı, A. (2021). Şizofreni hastalarının ebeveynlerinin damgalanma deneyimleri: Kalitatif araştırma. Journal of Psychiatric Nursing, 12(1), 59–66. https://doi.org/10.14744/phd.2020.25901
Şenocak, S. Ü., Arslantaş, H., & Yüksel, R. (2019). Psikiyatrik iyileşmede yeni bir yönelim: İyileşme odaklı yaklaşım. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, 28(2), 83–97. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aktd/article/415053
Thornicroft, G., Mehta, N., Clement, S., Evans-Lacko, S., Doherty, M., Rose, D., Koschorke, M., Shidhaye, R., O’Reilly, C., & Henderson, C. (2016). Evidence for effective interventions to reduce mental-health-related stigma and discrimination. The Lancet, 387(10023), 1123–1132. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00298-6
Townsend, M. C. (2005). Essentials of psychiatric mental health nursing (4th ed.). F. A. Davis Company.
Tuncer, M., & Demiralp, M. (2016). Psikiyatri kliniklerinde çalışan hemşirelerde duygusal zekâ ve iletişim becerileri ilişkisi: Çok merkezli bir çalışma. TAF Preventive Medicine Bulletin, 15(5), 389–395. https://doi.org/10.5455/pmb.1-1448277282
Yang, L. H., Kleinman, A., Link, B. G., Phelan, J. C., Lee, S., & Good, B. (2007). Culture and stigma: Adding moral experience to stigma theory. Social Science & Medicine, 64(7), 1524–1535. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2006.11.013
Yamaguchi, S., Wu, S. I., Biswas, M., Yate, M., Aoki, Y., Barley, E. A., & Thornicroft, G. (2013). Effects of short-term interventions to reduce mental health–related stigma in university or college students: a systematic review. The Journal of nervous and mental disease, 201(6), 490-503. https://doi.org/10.1097/NMD.0b013e31829480df
Yılmaz, R., & Göktaş, A. (2025). Terapötik iletişim teknikleri. İçinde H. Demir (Ed.), Tıp ve sağlık bilimlerinde yenilikçi yaklaşımlar IV (ss. 349–362). Book Chapter Project.
