Aşı İletişimi ve Aşı Tereddüdüyle Mücadele: Güven, Risk Algısı ve İkna Süreçleri
Özet
Bu çalışmanın amacı, aşı iletişiminin bireylerin güven düzeyi, risk algısı ve karar verme süreçleri üzerindeki etkisini inceleyerek aşı tereddüdünün temel belirleyicilerini ortaya koymak ve toplumda aşı kabulünü artırmaya yönelik etkili iletişim ve ikna stratejilerini değerlendirmektir. Aşı tereddüdü, bireylerin aşı yaptırmayı geciktirmesi veya reddetmesi olarak tanımlanmakta ve günümüzde küresel halk sağlığını tehdit eden önemli sorunlardan biri olarak kabul edilmektedir. Aşıya ilişkin karar verme süreci; bireylerin sağlık okuryazarlığı, risk algısı, kültürel değerleri, sosyal çevresi, sosyal medya içerikleri ile sağlık sistemine ve kamu otoritelerine duyduğu güvenden etkilenen çok boyutlu bir süreçtir. Etkili aşı iletişimi bilimsel bilgi aktarımını, güven oluşturmayı, yanlış bilgilerin düzeltilmesini, risklerin doğru aktarılmasını ve birey merkezli ikna süreçlerinin uygulanmasını içermelidir. Sağlık profesyonellerinin güçlü iletişim becerileri, kanıta dayalı mesajlar ve güven odaklı iletişim yaklaşımları, aşı tereddüdünün azaltılması ve aşı kabulünün artırılmasında temel unsurlar arasında yer almaktadır. Aşı hizmetleri ücretsiz, kesintisiz ve herkes için kolayca erişilebilir olmalıdır.
Referanslar
Balkan, İ. İ., & Öztürk, R. (2021). Aşı kararsızlığı ve aşı reddi. Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi (SD), (61), 94-97.
Baş, K. (2023). Ebeveynlere göre: Olumsuz aşı tutum nedenleri ve olumsuz tutumlarının azaltılmasıyla ilgili görüşleri. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi (USAYSAD), 9(1), 39-48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usaysad
Becker, M.H. (1974) The Health Belief Model and Personal Health Behavior. Health Education Monographs, 2, 324- 508.
http://dx.doi.org/10.1177/109019817400200407.
Beler, A. (2024). Aşı tereddüdü: Nedenler, sonuçlar ve toplum sağlığı üzerine etkileri. Çukurova Tıp Öğrenci Dergisi, 4(2), 52–56. https://izlik.org/JA39TA38MK.
Betsch C, Schmid P, Heinemeier D, Korn L, Holtmann C, Böhm R (2018) Beyond confidence: Development of a measure assessing the 5C psychological antecedents of vaccination. PLoS ONE 13(12): e0208601. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0208601
Betsch, C., Böhm, R., & Chapman, G. B. (2015). Using behavioral insights to increase vaccination policy effectiveness. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 2(1), 61-73. https://doi.org/10.1177/2372732215600716.
Brewer, N. T., Chapman, G. B., Gibbons, F. X., Gerrard, M., McCaul, K. D., & Weinstein, N. D. (2007). Meta-analysis of the relationship between risk perception and health behavior: The example of vaccination. Health Psychology, 26(2), 136–145. https://doi.org/10.1037/0278-6133.26.2.136
Çelik, D. D. (2025). Sağlık sistemine olan güvensizliğin aşı tereddütlüğü üzerindeki etkisinde sosyal medyanın rolü (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Çiftçi Kıraç, F. (2024). Sağlık sistemlerine güvensizliğin sağlık hizmeti talep erteleme davranışına etkisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1), 1–20. https://doi.org/10.47147/ksuiibf.1587610.
Düzgün, M. V., & İşler Dalgıç, A. (2019). Toplum sağlığı için giderek artan tehlike aşı reddi önlenebilir mi? Güncel Pediatri, 17(3), 424-434. https://izlik.org/JA44PF66LR
Etesaminia, S., & Bağcı Derinpınar, K. (2021). Aşı tereddütlerinde sosyal medyanın rolü. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi (USAYSAD), 7(2), 377-390. https://izlik.org/JA35SA79KM
Huang, F., Blaschke, S., & Lucas, H. (2017). Beyond pilotitis: Taking digital health interventions to the national level in China and Uganda. Globalization and Health, 13, 49. https://doi.org/10.1186/s12992-017-0275-z
Kınalı, G., Örgev, B. K., Örgev, C., Topal, B., & Şahin, H. (2022). Aşı Okuryazarlığı ve Covid-19 Pandemisinde Yaşama Yansıyan Tereddüt, Aşı reddi ve Aşı karşıtlığı Üzerine Bir Araştırma. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 38, 462-472. https://doi.org/10.31590/ejosat.1146670
Larson, H.J., Jarrett, C., Eckersberger, E., Smith, D.M.D. and Paterson, P. (2014) Understanding Vaccine Hesitancy around Vaccines and Vaccination from a Global Perspective: A Systematic Review of Published Literature, 2007-2012. Vaccine, 32, 2150-2159.
https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2014.01.081.
MacDonald, N. E. (2015). Vaccine hesitancy: Definition, scope and determinants. Vaccine, 33(34), 4161–4164. https://doi.org/10.1016/j.vaccine.2015.04.036
Miller, W. R., & Rollnick, S. (2013). Motivational interviewing: Helping people change (3rd ed.). Guilford Press.
Nalbantoğlu, B. (2026). Çocuklarda Aşı Kararsızlığı ve Aşı Reddi: Literatür ve Güncel Veriler Işığında Bir Derleme. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 3(3), 133-138. https://doi.org/10.5281/zenodo.18183055
Övet, C. (2024). Türkiye’de aşı kararsızlığı ve bilim iletişimi: Tıbbi ve sosyolojik bir yaklaşım. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 16(2), 184-207. https://doi.org/10.55978/sobiadsbd.1331672
Petty, R. E., & Cacioppo, J. T. (1986). Communication and persuasion: Central and peripheral routes to attitude change. Springer-Verlag. DOl: 10. 1007/978-1-4612-4964-1.
Rosenstock, I. M. (1974). Historical origins of the Health Belief Model. Health Education Monographs, 2(4), 328–335. https://doi.org/10.1177/109019817400200403
Rothman, A. J., & Salovey, P. (1997). Shaping perceptions to motivate healthy behavior: The role of message framing. Psychological Bulletin, 121(1), 3–19. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.3
Salali, G. D., & Uysal, M. S. (2022). COVID-19 vaccine hesitancy is associated with beliefs on the origin of the novel coronavirus in the UK and Turkey. Psychological medicine, 52(15), 3750–3752. https://doi.org/10.1017/S0033291720004067.
Taubert, F., Meyer Hoeven, G., Schmid, P., Gerdes, P., Betsch, C. (2024). Conspiracy theories as barriers to vaccination – a systematic review. BMC Public Health, 24, 3325. doi: 10.1186/s12889-024-20797-y.
Turunç, Ö., & Yalçınkaya, Z. (2025). Çocukluk çağı aşı tereddüdüyle karşılaşmaya ne kadar hazırız? Eğitim geri bildirimleri üzerinden bir değerlendirme. Sosyal Bilimler ve Sağlık Bülteni (SoSa), YAZ(15), 4-20.
Utma, S. (2021). Aşı karşıtlığıyla mücadelede sağlık iletişimi uygulamaları: Covid-19 salgını özelinde bir değerlendirme. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 7(43), 1372-1383.
Witte, K. (1992). Putting the fear back into fear appeals: The Extended Parallel Process Model. Communication Monographs, 59(4), 329–349. https://doi.org/10.1080/03637759209376276
World Health Organization. (2017). Communicating risk in public health emergencies: A WHO guideline for emergency risk communication (ERC) policy and practice. World Health Organization
World Health Organization. (2019). Ten threats to global health in 2019. https://www.who.int/news-room/spotlight/ten-threats-to-global-health-in-2019
World Health Organization. (2020). Managing the COVID-19 infodemic: Promoting healthy behaviours and mitigating the harm from misinformation and disinformation. World Health Organization.
World Health Organization. (2024). Expanded Programme on Immunization (EPI). https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization.
Yılmaz, D. (2025). Aşı karşıtlığı ve sağlık iletişimi: TTB’nin “Aşı Candır, Hayat Kurtarır” kampanyasının incelenmesi. e-Kurgu, 33(1), 54-82. https://izlik.org/JA44WJ36XX
Yiğit, T., Oktay, B. Ö., Özdemir, C. N., & Moustafa Pasa, S. (2020). Aşı karşıtlığı ve fikri gelişimi. Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 7(53), 1244-1261. DOI: https://doi.org/10.26450/jshsr.1881
Yüksel, G. H., & Topuzoğlu, A. (2019). Aşı redlerinin artması ve aşı karşıtlığını etkileyen faktörler. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 4(2), 244-258. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.525983
