Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Çağında Dinî Otoritenin Dönüşümü: Sosyal Medya Vaizleri Üzerinden Teorik Bir İnceleme
Özet
Bu bölüm, dijitalleşme ve yapay zekâ çağında dinî otoritenin dönüşümünü sosyal medya vaizleri üzerinden teorik bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışmanın temel sorusu, dinî konuşma ve yorumlama yetkisinin platform toplumunda hangi meşruiyet kaynakları, görünürlük mekanizmaları ve teknolojik aracılar üzerinden yeniden kurulduğudur. Bölümde Weber’in geleneksel, karizmatik ve yasal-akılcı otorite tipolojisi; Bourdieu’nun alan, simgesel sermaye ve yetkili söz yaklaşımı; medyalaşma kuramı; dijital din araştırmaları; platformlaşma ve algoritmik otorite tartışmaları birlikte kullanılmaktadır. Sosyal medya vaizi, geleneksel dinî eğitim ve kurumsal görevden bağımsızlaşabilen; anlatı becerisi, duygusal yakınlık, görsel performans, etkileşim verileri ve algoritmik görünürlük yoluyla takipçi kazanan hibrit bir otorite figürü olarak ele alınmıştır. Çalışmanın temel savı, dijitalleşmenin dinî otoriteyi ortadan kaldırmadığı, onu parçalı, ölçülebilir, performatif ve platforma bağımlı bir yapıya dönüştürdüğüdür. Beğeni, paylaşım, izlenme süresi ve takipçi sayısı, teolojik yeterliliğin doğrudan karşılığı olmamasına rağmen otorite algısında etkili yeni simgesel göstergeler üretmektedir. Yapay zekâ ise içerik hazırlama, kişiselleştirme, çeviri, video üretimi ve soru yanıtlama süreçlerine katılarak vaizin üretim kapasitesini artırırken kaynak şeffaflığı, hata sorumluluğu, sentetik karizma ve epistemik güven sorunlarını derinleştirmektedir. Sonuçta sosyal medya vaizinin otoritesi; dinî bilgi, kişisel karizma, platform becerisi, izleyici katılımı ve algoritmik seçimin birlikte oluşturduğu ilişkisel bir başarıdır. Bu dönüşüm, kurumsal dinî otoriteyi bütünüyle işlevsizleştirmekten çok onu dijital performans geliştirmeye, doğrulama mekanizmaları kurmaya ve yeni hesap verebilirlik biçimleri üretmeye zorlamaktadır.
Referanslar
Abidin, C. (2016). “Aren’t these just young, rich women doing vain things online?”: Influencer selfies as subversive frivolity. Social Media + Society, 2(2), 1–17. https://doi.org/10.1177/2056305116641342
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.
Bucher, T. (2018). If...then: Algorithmic power and politics. Oxford University Press.
Campbell, H. A. (2007). Who’s got the power? Religious authority and the Internet. Journal of Computer-Mediated Communication, 12(3), 1043–1062. https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2007.00362.x
Campbell, H. A. (2010). When religion meets new media. Routledge.
Campbell, H. A. (Ed.). (2013). Digital religion: Understanding religious practice in new media worlds. Routledge.
Campbell, H. A. (2023). Approaching religious authority through the rise of new leadership roles online. In H. A. Campbell & P. H. Cheong (Eds.), The Oxford handbook of digital religion (pp. 344–360). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780197549803.013.16
Campbell, H. A., & Cheong, P. H. (Eds.). (2024). The Oxford handbook of digital religion. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780197549803.001.0001
Campbell, H. A., & Evolvi, G. (2020). Contextualizing current digital religion research on emerging technologies. Human Behavior and Emerging Technologies, 2(1), 5–17. https://doi.org/10.1002/hbe2.149
Gillespie, T. (2014). The relevance of algorithms. In T. Gillespie, P. J. Boczkowski, & K. A. Foot (Eds.), Media technologies: Essays on communication, materiality, and society (pp. 167–194). MIT Press.
Hjarvard, S. (2008). The mediatization of religion: A theory of the media as agents of religious change. Northern Lights, 6(1), 9–26. https://doi.org/10.1386/nl.6.1.9_1
Kandemir, S., & Toprak, H. K. (2023). Gençlerin dinî referans dünyası ve dijital medya. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 64(2), 557–590. https://doi.org/10.33227/auifd.1320301
Khamis, S., Ang, L., & Welling, R. (2017). Self-branding, “micro-celebrity” and the rise of social media influencers. Celebrity Studies, 8(2), 191–208. https://doi.org/10.1080/19392397.2016.1218292
Okumuş, S. (2023). Dijitalleşme ve dinî pratikler: Bir literatür taraması. TAM Akademi Dergisi, 2(3), 101–122. https://doi.org/10.58239/tamde.2023.03.006.x
Patel, S. (2025). What’s AI got to do with it? Muslims, social media, and religious authority. In Y. Chouhoud & G. Evolvi (Eds.), Oxford intersections: Social media in society and culture. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/9780198945253.003.0020
Sierocki, R. (2024). Algorithms and faith: The meaning, power, and causality of algorithms in Catholic online discourse. Religions, 15(4), Article 431. https://doi.org/10.3390/rel15040431
Şutanrıkulu, G. (2024). Dijital çağda medya, din ve dindarlık: Derleme. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 979–1017. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1518606
Tsuria, R., & Yadlin-Segal, A. (2024). Artificial intelligence’s understanding of religion: Investigating the moralistic approaches presented by generative artificial intelligence tools. Religions, 15(3), Article 375. https://doi.org/10.3390/rel15030375
van Dijck, J., Poell, T., & de Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
