Reşat Nuri Güntekin ve Peyami Safa’nın Romanlarında Dil, Din ve Toplumsal Değişme: Karşılaştırmalı Sosyolojik Bir İnceleme
Özet
Bu çalışma, Reşat Nuri Güntekin’in Yeşil Gece (1928) ve Peyami Safa’nın Matmazel Noraliya’nın Koltuğu (1949) romanlarında dil, din ve toplumsal değişme arasındaki ilişkiyi karşılaştırmalı edebiyat sosyolojisi perspektifinden incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, iki romancının modernleşmenin ürettiği dinî ve ahlaki gerilimleri hangi anlatı stratejileri, toplumsal tipler, mekânlar ve söz dağarcıkları üzerinden görünür kıldığıdır. Nitel ve yorumlayıcı bir yaklaşımla yürütülen çalışmada yakın okuma, sosyolojik metin çözümlemesi ve karşılaştırmalı inceleme birlikte kullanılmıştır. Yeşil Gece’de din meselesinin eğitim, kurum, yerel iktidar ve kamusal alan ekseninde; Matmazel Noraliya’nın Koltuğu’nda ise bireysel kriz, pozitivizm, materyalizm, psikoloji ve mistik tecrübe ekseninde yapılandırıldığı ileri sürülmektedir. Reşat Nuri’nin dili toplumsal aktörleri sınıflandıran, çatışmayı görünürleştiren ve kamusal dönüşümü meşrulaştıran daha dışa dönük bir işlev üstlenirken Peyami Safa’nın dili bilinç katmanlarını, tereddüdü ve metafizik arayışı açığa çıkaran içe dönük bir karakter taşır. Bununla birlikte her iki roman da modernleşmeyi doğrusal ve sorunsuz bir ilerleme olarak sunmaz. Yeşil Gece’nin sonunda siyasal değişmenin toplumsal zihniyeti kendiliğinden dönüştürmediği; Matmazel Noraliya’nın Koltuğu’nda ise bilimsel-akılcı açıklamanın anlam, acı ve ölüm sorunlarını bütünüyle kuşatamadığı görülür. Sonuç olarak iki eser, dinin modern toplumda ortadan kalkmasından çok otorite, dil, kurum ve öznel deneyim düzeylerinde yeniden konumlanmasını temsil eder. Karşılaştırma, Türk modernleşmesinin bir yandan kamusal alanı ve eğitim kurumlarını sekülerleştirirken diğer yandan bireysel anlam arayışını ve maneviyat ihtiyacını derinleştiren çift yönlü yapısını ortaya koymaktadır.
Referanslar
Aksoy, B. Ç. (2023). Peyami Safa’nın Matmazel Noraliya’nın Koltuğu adlı romanında pozitivist unsurlar. EREN, 2(3), 70–82. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eren/issue/81344/1375144
Bakhtin, M. M. (1981). The dialogic imagination: Four essays (M. Holquist, Ed.; C. Emerson & M. Holquist, Trans.). University of Texas Press.
Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. Anchor Books.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.
Çetinkaya, F. (2020). Yeşil Gece adlı romanın eleştirel söylem çözümlemesi modeliyle yorumlanması. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (24).
Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press. (Original work published 1912)
Güntekin, R. N. (2015). Yeşil Gece. İnkılâp Kitabevi. (Original work published 1928)
Kocabaş, O. (2020). Hafıza mekânı olarak roman: Yeşil Gece romanında tahakküm, değişim ve bellek. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(2).
Safa, P. (2023). Matmazel Noraliya’nın Koltuğu. Ötüken Neşriyat. (Original work published 1949)
Şenderin, Z. (2010). Ruhçu ve maddeci görüş ekseninde Matmazel Noraliya’nın Koltuğu. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (28), 209–233. https://izlik.org/JA27NY79DH
Uludağ, M. E. (2009). Matmazel Noraliya’nın Koltuğu’nda gerçekleşen psikolojik aktiviteler. Erdem.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
Yavaş, G. (2017). “Yeni Hayat”ın “yeni öğretmen” tipi: “Kaba softalıktan” “idealist öğretmenliğe” Ali Şahin Efendi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (16), 103–119.
Yıldırım, T. (2024). Teist ahlakın ateist ahlaka dönüşümü mü? Yeşil Gece üzerine bir inceleme. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24(1), 225–235. https://doi.org/10.30627/cuilah.1426428
Yuva, H. (2014). Matmazel Noraliya’nın Koltuğu’nda mistisizm. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri: Edebiyat Bilimi Sorunları ve Çözümleri, 1877–1904.
