Tarihsel Yükseliş ve Çöküş Döngüleri Ekseninde Toplumsal Dayanıklılık Arayışı: Bir Çöküşbilim Analizi
Özet
Bu çalışma tarihsel süreçte medeniyetlerin yükseliş ve çöküş döngülerini inceleyerek toplumsal dayanıklılık ve çöküşbilim (collapsology) kavramlarını analiz etmektedir. Çalışmada, toplumların şoklar karşısında başa çıkma, uyum sağlama ve kendini dönüştürme yetenekleri toplumsal dayanıklılığın temel sütunları olarak tanımlanmaktadır. Çöküşün dinamikleri ve önlenebilirliği meselesi; Sima Qian, Augustinus, İbni Haldun, Oswald Spengler, Arnold Toynbee, Joseph Tainter, Jared Diamond ve Mancur Olson gibi farklı dönemlerden düşünürlerin teorileri eşliğinde disiplinler-arası bir yaklaşımla tartışılmaktadır. Kimi düşünürler çöküşü kaçınılmaz biyolojik veya kozmik bir döngü olarak değerlendirirken; modern yaklaşımlar yaratıcılığın korunması, çıkar gruplarının yarattığı kurumsal katılığın aşılması, çevresel tehditlere karşı esneklik gösterilmesi veya karmaşıklığın getirdiği maliyetlerin "kontrollü bir sadeleşme" ile yönetilmesi sayesinde çöküşün önlenebileceğini savunmaktadır. Sonuç olarak, modern küresel toplumun ayakta kalabilmesi için aşırı karmaşıklığın bedeli olan "entropi vergisini" ödeyebilen, kurumsal esnekliğe sahip ve krizlerden ders çıkarabilen yapılar inşa etmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Referanslar
Aytun, C. (2023). Enerji, Karmaşıklık ve Çöküş: Çevre ve Ekonomi Krizlerinin Kıskacındaki İnsanlık. Efil Yayınevi.
Bauer, S. W. (2020). Antik dünya tarihi: İlk kayıtlardan Roma’nın dağılmasına kadar (M. Moralı, Çev.; 4. bs.). ALFA.
Chang, X., & Inayatullah, S. (1997). Ssu-Ma ChHen: The Cycles of Virtue. İçinde J. Galtung & S. Inayatullah (Ed.), Macrohistory and macrohistorians: Perspectives on individual, social, and civilizational change (ss. 12-18). Praeger.
Christian, D. (2020). Başlangıç Hikayesi: Her Şeyin Büyük Tarihi (E. Başer, Çev.). Doğan Egmond Yayıncılık.
Comfort, L. K., Boin, A., & Demchak, C. C. (Ed.). (2010). Designing Resilience: Preparing for Extreme Events. University of Pittsburgh Press.
Diamond, J. (2006). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. Penguin Books.
ETCSL. (1998). The lament for Sumer and Urim (Composite text translation t.2.2.3) [The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature]. University of Oxford. https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.2.2.3#
Görgün, T. (1999). İbn Haldun. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 19, ss. 543-555). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Haldun, İ. (2004). Mukaddime (H. Kendir, Çev.; C. 1). Yeni Şafak.
Inayatullah, S. (1997). Ibn Khaldun: The Strengthening and Weakening of Asabiya. İçinde J. Galtung & S. Inayatullah (Ed.), Macrohistory and macrohistorians: Perspectives on individual, social, and civilizational change (ss. 25-32). Praeger.
Keck, M., & Sakdapolrak, P. (2013). What is social resilience? Lessons learned and ways forward. ERDKUNDE, 67(1), 5-19. https://doi.org/10.3112/erdkunde.2013.01.02
Olson, M. (1971). The logic of collective action: Public goods and the theory of groups. Harvard university press.
Olson, M. (1982). The rise and decline of nations: Economic growth, stagflation, and social rigidities. Yale university press.
Ponting, C. (2017). Yeni Bir Bakış Açısıyla Dünya Tarihi (E. B. Özbilen, Çev.; 6. bs.). ALFA.
Seo, S. N. (2019). Natural and man-made catastrophes: Theories, economics, and policy designs. Wiley-Blackwell.
Shetler, B. (1997). Augustine: The River to Enternity. İçinde J. Galtung & S. Inayatullah (Ed.), Macrohistory and macrohistorians: Perspectives on individual, social, and civilizational change (ss. 18-24). Praeger.
Spengler, O. (2024). Batı’nın Çöküşü. Ketebe Yayınları.
Tainter, J. A. (1988). The collapse of complex societies. Cambridge University Press.
Tainter, J. A. (2000a). Global Change, History, and Sustainability. İçinde R. J. McIntosh, J. A. Tainter, & S. K. McIntosh (Ed.), The way the wind blows: Climate, history, and human action (ss. 331-356). Columbia University Press.
Tainter, J. A. (2000b). Problem Solving: Complexity, History, Sustainability. Population and Environment, 22(1), 3-41. https://doi.org/10.1023/A:1006632214612
Toynbee, A. J. (with Caplan, J.). (1978). Tarih Bilinci. Bateş Yayınları.
Toynbee, A. J. (with Somervell, D. C.). (2025). Bir Tarih İncelemesi. Kronik Kitap.
Tureng. (2026, Ağustos 3). Resilience. Tureng: Türkçe-İngilizce Sözlük. https://tureng.com/tr/turkce-ingilizce/resilience
Uludağ, S. (1999). İbn Haldun. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 19, ss. 538-543). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Yılmaz Börekçi, D., & Gerçek, M. (2018). “Resilience” Kavramının Sosyal Bilimlerde Türkçe Kullanımları Bağlamında Değerlendirilmesi. Pamukkale University Journal of Social Sciences Institute, 2018(30), 41-51. https://doi.org/10.5505/pausbed.2018.72473
