Sırbistan’da Osmanlı Diplomasisi (1878-1914): Osmanlı Devleti’nin Sırbistan’daki Sefir ve Şehbenderleri

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)

A.{DVNSNMH.d., 14/63.

BEO, 3395/254616.

BEO, 3395/254616.

BEO, 3491/261796.

BEO, 3581/268531.

BEO, 3581/268531.

BEO, 3696/277153.

BEO, 4092/306830.

BEO, 702/52578.

BEO, 3730/279681.

BEO, 3987/298983.

BEO, 4072/305372.

BEO, 4089/306629.

BEO, 4295/322075.

BEO, 988/74066.

DH. SAİDd., 2/996.

DH. SAİDd., 2/988.

DH. SAİDd., 10/163.

DH. SAİDd., 24/413.

DH. SAİDd., 26/413.

DH. SAİDd., 28/249.

DH.EUM.VRK., 15/11.

DH.MKT, 473/49.

HR. SAİDd., 5/28.

HR. SAİD., 14/18.

HR. SYS, 1416/50.

HR. SYS, 1419/64.

HR. SYS, 1435/13.

HR. TH. 95/15.

HR. TH. 99/3.

HR. TO., 19/31.

HR. HMŞ.İŞO., 7/5.

HR.İD., 2097/81.

HR. SAİD., 14/11.

HR. SAİD., 16/19.

HR. SAİDd., 22/27.

HR.SFR.3., 617/45.

HR.SFR.04., 865/36.

HR.SFR.04., 880/20.

HR.SYS., 28/32.

HR.SYS, 1407/35.

HR.SYS., 1419/ 65.

HR.SYS., 1419/67.

HR.SYS., 1419/69.

HR.SYS., 1419/72.

HR.SYS., 1420/5.

HR.SYS., 1421/16.

HR.SYS.,1423/105.

HR.SYS, 1425/15.

HR.SYS., 1458/15.

HR.SYS., 1493/1.

HR.SYS., 1493/7.

HR.SYS., 1502/55.

HR.SYS., 1502/56.

HR.SYS., 1954/41.

HR.SYS., 2378/9.

HR.SYS., 2378/10.

HR.SYS., 2901/34.

HR.SYS., 2901/80.

HR.SYS., 2902/116.

HR.TH., 125/12.

HR.TH., 174/84.

HR.TH., 139 /52.

HR.TO., 18/24.

HR.TO., 18/28.

HR.TO.,18/37.

HR.TO., 18/85.

HR.TO., 27/43.

HR.TO., 303/80.

HR.UHM., 149/57.

İ.AS., 99/33.

İ.DH., 1196/93571.

İ. HR., 36/20279

I. HR, 323/20920.

İ., HR., 429/59.

İ., HR., 434/39.

İ., HR., 435/48

İ.HR, 256/15/314.

İ.HR, 279/17118.

İ.HR, 282/17479.

İ.HR., 284/17660.

İ.HR., 316/20260.

İ.HR., 341/29.

İ.HR., 349/8.

İ.HR.,357/2.

İ.HR., 359/38.

İ.HR., 412/46.

İ.HR., 417/43.

İ.HUS., 10/59.

İ.HUS., 20/13.

İ.TAL., 30/13.

İ.TAL. 121/93.

İ.TAL., 429/33.

İ.TAL., 458/29.

Y.A.HUS., 272/105.

Y.A.HUS., 280/7.

Y.A.HUS., 292/74.

Y.A.HUS., 381/18.

Y.A.HUS., 382/22.

Y. PRK. AZJ., 6/84.

Y. PRK. AZJ., 10/22.

Y. PRK. EŞA, 1/62.

Y. PRK. EŞA, 1/64.

Y.PRK. BŞK, 24-104.

Y.PRK.EŞA, 2/1.

Y.PRK.EŞA., 18 /67.

Y.PRK.EŞA., 18/57.

Y.PRK.EŞA., 19/11.

Y.PRK.EŞA., 22/37.

Y.PRK.EŞA., 22/61.

Y.PRK.EŞA., 27/4.

Y.PRK.EŞA., 28/45.

Y.PRK.EŞA., 28/76.

Y.PRK. HR., 4/58.

Y.PRK.MYD., 12/49.

Y.MTV., 164 /118.

Salnameler/Yıllıklar

Dışişleri Bakanlığı Yıllığı 1964-1965, Yayına Haz. Hâmîd Aral, Ankara 1965.

Hariciye Nezâreti Celilesi Salnâmesidir, Matbaa-i Osmaniye, İkinci Def’a, Dersaadet 1306.

Salnâme-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye, Dersaadet 1314.

Salnâme-i Nezâret-i Umur-ı Hâriciyye, , Matbaa-i Osmaniye, Dersaadet H. 1318.

Salnâme-i Nezâret-i Umur-ı Hâriciyye, Âlem Matbaası, Dersaadet H. 1320.

Gazeteler

“Berlin Sefir-i Cedidi Saadetlû Tevfik Paşa Hazretleri”, Servest-i Fünun, nu. 352, 27 Teşrin-i Sani 1313/ 9 Aralık 1897.

“Kral Aleksandır- Kraliçe Draga (Sırbistan Kral ve Kraliçesi)”, Servet-i Fünun, C. 25, S. 635, 25 Haziran 1903/ 12 Haziran 1319.

Reşid Halid Gönç, “Eski İstanbuldan Yapraklar: Mahmud Nedim Paşa Yalısı”, Vatan Gazetesi, Mayıs 1944.

Sabah Gazetesi, 6 Kânunuevvel 1305 (18 Aralık 1889).

Sabah Gazetesi, 29 Teşrin-i evvel 1307 (11 Kasım 1891).

“Saltanat-ı Seniyyenin Belgrad Sefiri İbrahim Fethi Bey”, Malûmat Gazetesi, C.5, S. 118, 28 Ocak 1898 / 15 Kanun-i sani 1313.

"Viyana Sefir-i Kebir-i Cedidi Atufetlü Mahmut Nedim Beyefendi Hazretleri”, Servet-i Fünun, nu.257, 27 Şubat 1896.

Kitap ve Makaleler

Adanır, Fikret, Makedonya Sorunu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2001.

Ahbab, Yakub, “Balkanlarda Kiliseler Sorunu Örneği Olarak: Fermiliyan Meselesi (1897-1902)”, Journal of History and Future, V.1, I.1, December 2015, ss.51-70.

Aktepe Münir, “Osmanlıların Rumeli’de İlk Fethettikleri Çimpi Kal’ası”, Tarih Dergisi, S.2, İstanbul 1950, ss.283-307.

Alkan, Necmettin, “Goltz, Wilhelm Colmar von der, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. Ek-1, İstanbul 2016, ss. 478-480.

Altıntaş, Ahmet, “Makedonya Sorunu ve Çete Faaliyetleri”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C.7, S.2, 2005, ss.69-91.

Aslantaş, Selim, “Sırp İsyanının Uluslararası Boyutu (1804-1813)”, Uluslararası İlişkiler, C. 6, S. 21, Bahar 2009, ss.109-136.

Aydın, Mithat, “Osmanlı-İngiliz İlişkilerinde İstanbul Konferansı (1876)'nın Yeri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C.25, S.39, 2006, s.101-115.

Bağçeci, Yahya, “Osmanlı Belgelerine Göre Napolyon Bonapart’ın İmparator Unvanının Osmanlı Devleti Tarafından Tanınması Meselesi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.7, S.29, 2014, ss. 70-83.

Balcı, Sezai- Ballı, Muhammet, "Bir Osmanlı Diplomatı: Hüseyin Hüsnü Sermed Efendi (1832-1886)", Cumhuriyet’in 100. Yılında Türk Dışişleri Asırların Diplomasi Birikimi, Yayına Haz. Ebru Onay, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2025, ss.183-201.

Balcı, Sezai Bâbıâli Tercüme Odası, Libra kitap, İstanbul 2013.

Başar, Fehamettin, “Çirmen Savaşı’nın Balkan Tarihi’ndeki Yeri”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (12), 2010, ss. 51-55.

Bolat, Mahmut, “1876-1914 Arası Osmanlı Devleti Dış Politikasının Genel Bir Değerlendirmesi”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2014, ss.16-28.

Cezar, Mustafa, Mufassal Osmanlı Tarihi, C.I, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2010.

Cezar, Mustafa, Mufassal Osmanlı Tarihi, C.V, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2010.

Çavdar, Necati, Son Osmanlı Sadrazamı Ahmet Tevfik Paşa, Berikan Yayınları, Ankara 2016.

Çeku, Ethem, "The annexation of Kosovo by Serbia in 1912–13", Cogent Arts & HumAnities, C.12, S.1, 2025, ss.1-15.

Djuric-Zamolo, Divna, “Belgrad”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C.5, İstanbul 1992, ss.407-409.

Ekinci, İlhan, Tuna Nehri’nde Diplomasi Oyunları (156-1883), Altınpost Yayınları, İstanbul 2014.

Erkek, Mehmet Salih, “II. Meşrutiyet Dönemi Maarif Nazırları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C.XXVIII, S. 2, 2013, ss.385-416.

Eroğlu, Haldun, “Osmanlı-Sırp İlişkileri (1347-1521)”, OTAM, S.41 Bahar 2017, ss.79-106.

Findley, Carter V., Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform Bâbıâli (1789 – 1922), Çev. Ercan Ertürk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2014.

Gençoğlu, Mustafa, “Sultan II. Abdülhamid’in Yurt Dışı Eğitim Politikası”, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 4 S. 2, Temmuz 2014, ss.33-73.

Gerd, Lora, Russian Policy in the Orthodox East: The Patriarchate of Constantinople (1878-1914), De Gruyter Open, Warsaw/Berlin, 2014.

Gölen, Zafer, “1857-59 Bosna Hersek İsyanı”, Belleten, C.LXXIII, S.267, Ankara 2009, ss.465-536.

Gölen, Zafer, “Osmanlı Yurdu Olan Bosna Hersek’te XIX. Yüzyıldaki Siyasî Olaylar”, Belleten, C.LXXIV, S.270, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, ss.421-475.

Gölen, Zafer, “Sırpların 1849 Bosna İsyanına Etkileri”, Toplumsal Tarih, 50, 1998, ss.36-42.

Gölen, Zafer, “Şark Meselesi Işığında Balkan Milliyetçiliği ve Büyük Güçlerin Balkan Politikaları”, Türk Yurdu, C.31, S.284, Ankara Nisan 2011, ss.91-101.

Gölen, Zafer, Şark Meselesi ve Milli Mücadele, Fakülte Kitabevi, Isparta 2012.

Gölen, Zafer, Tanzimat Dönemi Bosna-Hersek İsyanları (1839-1878), Alter Yayıncılık, Ankara 2009.

Gölen, Zafer, Tanzimat Döneminde Bosna Hersek, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2010.

Güneş, İhsan, Türk Parlamento Tarihi, Meşrutiyete Geçiş Süreci I. ve II. Meşrutiyet, C. II, TBMM Vakfı Yayınları, Ankara 1997.

Mehmet Hacısalihoğlu, Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2020.

Hacısalihoğlu, Mehmet, “Sırbistan”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C.37, İstanbul 2009, ss.121-126.

Halaçoğlu, Yusuf, “Ankara Savaşı”, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.3, İstanbul 1991, ss.210-211.

Hammer, Joseph von, Büyük Osmanlı Tarihi, C. 5. Üçdal Neşriyat, İstanbul 1997.

Hayta, Necdet, “Bosna ve Hersek’in Avusturya-Macaristan Tarafından İlhakı (5 Ekim 1908)”, Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, C. 18, S. 3, 1998, ss.19-37.

İpek, Nedim, “Balkanlarda Ulus Devletlerin Olumu ve Nüfus Politikaları”, Balkan Savaşlarının 100. Yılı Uluslararası Balkan Sempozyumu Bildirileri, İstanbul 2012, ss. 60-65.

İpek, Nedim, “Osmanlı Coğrafyasında Kurulan Ulus Devletlerin Oluşum Sürecinde ve Sonrasında Kullanılan Tedhiş Yöntemi”, Osmanlı’dan Günümüze Eşkıyalık ve Terör, Ed. Osman Köse, Samsun 2017, ss. 307-312.

İpek, Nedim, İmparatorluk’tan Ulus Devlete Göçler, Trabzon 2006.

İpek, Nedim, Rumeli’den Anadolu’ya Türk Göçleri, Ankara 1994.

Jagodić, Miloš, “The Emigration of Muslims from the New Serbian Regions 1877/1878”, Balkanologie Revue d'études pluridisciplinaires, Vol. II, n. 2, 1998, ss.1-21.

Ahmet Kara, Bir Müzik Eğitim Kurumu Olarak Dârülelhan ve Mecmuası, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Mûsikîsi Ana Sanat Dalı, İstanbul 2010.

Katić, Tatjana, “Serbia under the Ottoman Rule”, Österreichische Osthefte, Jahrgang 47, Wien, LIT Verlag 2006, s.145-158.

Kış, Salih, “Birinci Dünya Savaşı’nda Müşir Von Der Goltz Paşa’nın Ordu Komutanlıkları ve Ölümü”, History Studies, C.9, S.3, Eylül 2017, s.121-139.

Kulauzov, Maša, “Сличности и разлике између сената према уставу Краљевине Србије од 1901. године и француском Закону о организацији сената од 1875. године” (Similarities and differences between the Senate according to the Constitution of the Kingdom of Serbia of 1901 and French Law relating to the organisation of the Senate of 1875 (Loi du 24 février 1875 relative à l'organisation du Sénat)), Зборник радова, Правни факултет у Новом Саду, XL, бр. 1, 2006, ss. 115-124.

Kuneralp, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839-1922), ISIS Yayınları, İstanbul 1991.

Marinković, Mirjana, “Sırp Kültüründe Osmanlı Damgası”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2 (Balkan Özel Sayısı-II), Temmuz- Aralık 2012, ss.44-56.

Mehmet Süreyya, Sicill-i Osmani, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, C.5, İstanbul 1996, ss.1495-1496.

Miladinović, Jovo, Osmanlı-Sırp Karşılıklı Askerî İstihbarat Faaliyetlerinin Değerlendirilmesi (1880-1912), (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih ABD, İstanbul 2016.

Miljković, Ema, “The Timar System in the Serbian Lands from 1450 to 1550: with a Special Survey on the Timar System in the Sanjak of Smederevo”, Osmanlı Mirası Araştormaları Dergisi, C.1, S.1, 2014, ss.36-47.

Olgun, Said, “Sırbistan Kralı Aleksandar’ın 1894 Yılındaki İstanbul Seyahati”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, C.7, S.18, 2020, ss. 457-483.

Ortaylı, İlber, Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu, İletişim Yayınları, İstanbul 2004.

Özcan, Nuri, “Ziyâ Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 44, İstanbul 2013, s.479.

Özcan, Uğur-Temizer, Abidin, Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Karadağ’da Türk Sefirleri ve Şehbenderleri, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2015.

Özcan, Uğur, II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-Karadağ Siyasî İlişkileri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2013.

Ayşe Özkan, “Kanlıca Konferansı Sonrasında Müslümanların Sırbistan’dan Çıkarılmaları ve Osmanlı Devleti’nin Sırbistan’dan Çekilişi (1862-1867” Gazi Akademik Bakış, C.5, S.9, Kış 2011, ss. 123-138.

Özkan, Ayşe, “Kosova’daki Arnavut Göçmenlerin Sırbistan’a Karşı Faaliyetler”, Tarih Okulu Dergisi (TOD), S.XXV, Mart 2016, ss. 101-125.

Özkan, Ayşe, “Sırbistan’ın Bosna- Hersek Üzerindeki Emelleri ve Faaliyetleri (1878-1908)”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 9, S. 43, Nisan 2016, ss.854-869.

Özkan, Ayşe, Miloş’tan Milan’a Sırp Bağımsızlığı, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2011.

Pakalın, Mehmet Zeki Sicill-i Osmanî Zeyli, Son Devir Osmanlı Meşhurları Ansiklopedisi, C. IV, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.

Pakalın, Mehmet Zeki Sicill-i Osmanî Zeyli, Son Devir Osmanlı Meşhurları Ansiklopedisi, C. VIII, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.

Pakalın, Mehmet Zeki Sicill-i Osmanî Zeyli, Son Devir Osmanlı Meşhurları Ansiklopedisi, C. XI, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2008.

Pamukciyan, Kevork M., “Azaryan Efendi (Manuk)”, İstanbul Ansiklopedisi, Haz. Reşat Ekrem Koçu.C.3, İstanbul 1958, s.1762.

Pavlovic, Djordje, “УСТАВ КРАЉЕВИНЕ СРБИЈЕ ИЗ 1901. ГОДИНЕ (Constitution of the Kingdom of Serbia of 1901)”, Zbornik Matice srpske za drustvene nauke, Issue 144, 2013, ss.523-538.

Petrovitch, Woislav M., Serbia; Her People, History and Aspirations, George G. Harrap Company, London 1915.

Polat, Mahmut, “1876-1914 Arası Osmanlı Devleti Dış Politikasının Genel Bir Değerlendirmesi”, Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C.1, S.1, 2014, ss.16-28.

Progonati, Erjada, “The Chronicle of The First World War and its Impact on The Balkans”, Gazi Akademik Bakış, C.7, S.14, 2014, ss. 97-116.

Sansar, M. Fatih, Babacan, Hasan, “Osmanlı Devleti’nin Bükreş Sefirleri”, Near East Historical Review, 11/1, January, 2021, ss. 43 - 53

Schmidt, Jan, “First-Person Narratives in Ottoman Miscellaneous Manuscripts”, Many Ways of Speaking About the Self Middle Eastern Ego-documents in Arabic, Persian, and Turkish (14th-20th Century), Ed. Ralf Elger & Yavuz Köse, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2010, ss. 159-170.

Sivri, Pir Murat, “Bir Osmanlı Diplomatının Portresi: Yusuf Ziya Paşa’nın Washington Sefirliği (1910-1914)”, Belgi Dergisi, S.30, Yaz 2025/II, ss. 423-444.

Svirčević, Miroslav, “Local Self-Government in the Municipalities of Serbia and Bulgaria After the 1878 Congress of Berlin”, Serbian Political Thought, No 2, Vol. 8, 2013, ss. 57-84.

Şahin, Gürsoy, “I. Dünya Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti ile Sırbistan Arasındaki Siyasî Sorunlara Dair Bazı Tespitler (1914-1918)”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 18, S.2, Aralık 2016, ss. 269-286.

Temizer, Abidin, Serbestoğlu İbrahim, “Osmanlı- Sırp Diplomatik İlişkileri ve Belgrad Sefiri Yusuf Ziya Paşa”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 9/2, Aralık 2020, ss. 477-506.

Temizer, Abidin, Serbestoğlu İbrahim, “Belgrad Elçisi: Hüseyin Hüsnü Sermed Efendi ve Sırbistan’daki Faaliyetleri”, Osmanlı İdaresinde Balkanlar II, Ed. Alaattin Aköz- Slobodan Ilıć- Doğan Yörük- Danko Leovac, Konya 2020, ss. 337-348.

Temperley, Harold W. V., History of Serbia, G. Bell and Sons Ltd., London1919.

Toprak, Serap, “Osmanlı-Avrupa İlişkileri Çerçevesinde Sırbistan’ın Bağımsızlığı”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.6, S.24, Kış 2013, ss.348-353.

Türkmen, İlhan, “Osmanlı Devleti’nin Emrinde Bir Sırp Despotu: Stefan Lazareviç”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, C.6, S.28, Güz 2013, ss.451-458.

Ünal, Mehmet Ali, Osmanlı Tarih Sözlüğü, Paradigma Yayınları, İstanbul 2011.

Ünlü, Mucize, Kosova Vilayeti, Gece Kitaplığı, Ankara 2014.

Ünlü, Mucize, “Sırpların I. Kosova Zaferi’nin 500. Yıldönümünü Kutlama Girişimleri”, OTAM, 28/Güz 2010, ss.107-118.

Ürkmez, Naim, “Savaşın Öteki Yüzü: Romanya’daki 93 Harbi Esirleri”, Belleten, C.84, S.300, Ağustos 2020, ss. 789-824.

Volarić, Klara, "Between the Ottoman and Serbian States: Carigradski Glasnik, an Istanbul-based Paper of Ottoman Serbs, 1895–1909", Hungarian Historical Review C.3, S. 3, 2014, ss.560–586

Yarcı, Güler, “Osmanlı Devleti’nde Modern Tapu ve Kadastro Sisteminin Tesisi ve Defterhâne-i Âmire Nezâreti: İdarî, Hukukî ve Malî Düzenlemeler ile Merkez ve Taşradaki Yankıları”, Osmanlı Coğrafyası Kültürel Arşiv Mirasının Yönetimi ve Tapu Arşivlerinin Rolü, C. 1, Ankara 2013, ss. 33-68.

Yiğit, Ali Ata, “Osmanlı-Sırp Sınır Çatışmaları ve Uluslararası İlişkilere Yansımaları (1878-1912)”, Türk Dünyası Araştırmaları, C.124 S.244, Ocak-Şubat 2020, ss.67-82

Zişan Furat, Ayşe, “Berlin Antlaşması Sonrasında Balkanlar’da Cemaat-i İslamiyelerin Teşekkülü (1878-1918)”, OTAM, 33/Bahar 2013, ss.63-93.

Раич, Сузана (Raič, Suzana) “Парламентаризм в Сербии: первые опыты и проблемы (Sırbistan'da parlamentarizm: ilk deneyimler ve sorunlar)”, Государственное управление. Электронный вестник Выпуск № 44. Июнь 2014, ss.204-227.