Eğitimde Dijitalleşme ve Yapay Zekâ
Özet
Bu bölüm, eğitimdeki dijital dönüşüm sürecini ve yapay zekânın eğitim ekosistemine entegrasyonunu bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. Geleneksel eğitim modellerinin yerini alan dijital dönüşüm; teknolojik altyapı, pedagojik tasarım ve veri temelli yönetim boyutlarıyla incelenmektedir. Yapay zekânın öğrenci, öğretmen, okul yönetimi ve akademik araştırma süreçlerindeki somut uygulama senaryoları detaylandırılırken bu teknolojinin sadece bir araç değil, öğrenmeyi destekleyen pedagojik bir bilişsel ortak olduğu vurgulanmaktadır. Ayrıca, eğitim ekosisteminde yapay zekâ okuryazarlığı kavramının önemi üzerinde durularak öğretmenlerin sınıf içi süreçleri etkin yönetebilmesi için gereken temel istem (prompt) mühendisliği stratejilerine yer verilmektedir. Ulusal ve uluslararası stratejilere de değinilen bu bölümde; yapay zekâ entegrasyonunun beraberinde getirdiği veri mahremiyeti, algoritmik önyargı ve intihal gibi riskler etik bağlamda eleştirel bir gözle tartışılmakta ve kararlarda “döngüde insan” prensibinin zorunluluğu savunulmaktadır. Son olarak sınıflardaki teknolojik devrimin geleceğine dair kişiselleştirilmiş öğrenme fırsatları ile bilişsel tembellik ve sosyal izolasyon gibi olası riskler stratejik bir bakış açısıyla analiz edilmektedir.
This chapter addresses the digital transformation process in education and the integration of artificial intelligence into the educational ecosystem through a holistic approach. The digital transformation replacing traditional education models is examined through the dimensions of technological infrastructure, pedagogical design, and data-driven management. While detailing the concrete application scenarios of artificial intelligence in student, teacher, school management, and academic research processes, it is emphasized that this technology is not merely a tool but a pedagogical cognitive partner that supports learning. Furthermore, by focusing on the importance of the concept of artificial intelligence literacy in the educational ecosystem, the essential prompt engineering strategies required for teachers to effectively manage classroom processes are included. In this chapter, which also touches upon national and international strategies, the risks brought about by artificial intelligence integration—such as data privacy, algorithmic bias, and plagiarism—are critically discussed in an ethical context, and the necessity of the “human-in-the-loop” principle in decision-making is advocated. Finally, regarding the future of the technological revolution in classrooms, personalized learning opportunities alongside potential risks like cognitive laziness and social isolation are analyzed from a strategic perspective.
Referanslar
ABD Eğitim Bakanlığı. (2023). Artificial intelligence and the future of teaching and learning: Insights and recommendations. U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. https://www.ed.gov/sites/ed/files/documents/ai-report/ai-report.pdf
Avrupa Komisyonu. (2020). Digital education action plan (2021-2027): Resetting education and training for the digital age. European Union. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=COM:2020:624:FIN
Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birliği Konseyi. (2024). Artificial Intelligence Act. European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng
Baidoo-Anu, D., & Ansah, L. O. (2023). Education in the era of generative artificial intelligence (AI): Understanding the potential benefits of ChatGPT in promoting teaching and learning. Journal of AI, 7(1), 52-62.
Belpaeme, T., Kennedy, J., Ramachandran, A., Scassellati, B., & Tanaka, F. (2018). Social robots for education: A review. Science robotics, 3(21), eaat5954. https://doi.org/10.1126/scirobotics.aat5954
Baker, T., & Smith, L. (2019). Educ-AI-tion rebooted? Exploring the future of artificial intelligence in schools and colleges. Nesta.
Bates, A. W. (2015). Teaching in a digital age: Guidelines for designing teaching and learning. BCcampus.
Bozkurt, A., & Sharma, R. C. (2020). Emergency remote teaching in a time of global crisis due to CoronaVirus pandemic. Asian journal of distance education, 15(1), i-vi.
Bozkurt, A., Hamutoğlu, N. B., Kaban, A. L., Taşçı, G., & Aykul, M. (2021). Dijital bilgi çağı: Dijital toplum, dijital dönüşüm, dijital eğitim ve dijital yeterlilikler. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 7(2), 35-63. https://doi.org/10.51948/auad.911584
Bozkurt, A., Xiao, J., Lambert, S., Pazurek, A., Crompton, H., Koseoglu, S., ... & Jandrić, P. (2023). Speculative futures on ChatGPT and generative artificial intelligence (AI): A collective reflection from the educational landscape. Asian Journal of Distance Education, 18(1).
Crompton, H., & Burke, D. (2023). Artificial intelligence in higher education: the state of the field. International journal of educational technology in higher education, 20(1), 1-22. https://doi.org/10.1186/s41239-023-00392-8
Galindo, I. (2014). Flip your classroom: Reach every student in every class every day. Teaching Theology & Religion, 17(2), 184–185. https://doi.org/10.1111/teth.12165
Holmes, W. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Kasneci, E., Seßler, K., Küchemann, S., Bannert, M., Dementieva, D., Fischer, F., ... & Kasneci, G. (2023). ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education. Learning and individual differences, 103, 102274. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2023.102274
Long, D. ve Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, 1-16. https://doi.org/10.1145/3313831.3376727
Luckin, R. (2018). Machine Learning and Human Intelligence. The future of education for the 21st century. UCL institute of education press.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Eğitimde kullanılan yapay zekâ araçları: Öğretmen el kitabı. Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü (YEĞİTEK). https://yegitek.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_07/12172521_meb_nek_yapay_zek_araclari_12072024_web.pdf
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025a). Yapay zekâ ve eğitim: Öğretmenler için uygulamalı prompt mühendisliği ve üretken araçlarla yenilikçi öğrenme stratejileri. Ankara: MEB Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü (YEĞİTEK). https://yegitek.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_07/01154003_yz_promptrehberi.pdf
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025b). Yapay zekâ etiği tavsiyeleri. Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü (YEĞİTEK). https://yegitek.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_10/22165423_yapay_zeka_etigi_tavsiyeleri_22102025_webformati.pdf
Millî Eğitim Bakanlığı. (2026). Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Sistemi (YAZEK). https://yazek.meb.gov.tr/
Oruç, T., Aktaş, İ., & Kurt, M. (2025). The effects of artificial intelligence-assisted creative writing on students' writing motivation, writing anxiety, and creative writing skills. Journal of Educational Computing Research, 64(3), 627-657. https://doi.org/10.1177/07356331251409998
Siemens, G. (2013). Learning analytics: The emergence of a discipline. American behavioral scientist, 57(10), 1380-1400. https://doi.org/10.1177/0002764213498851
T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Ulusal yapay zekâ stratejisi 2021-2025. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. https://bilgem.tubitak.gov.tr/wp-content/uploads/sites/8/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025-1.pdf
T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi & Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024). Ulusal yapay zekâ stratejisi 2024-2025 eylem planı. https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/UlusalYapayZekaStratejisi2024-2025EylemPlani.pdf
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2025). 2026 yılı Cumhurbaşkanlığı yıllık programı. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/10/2026-Yili-Cumhurbaskanligi-Yillik-Programi.pdf
Touretzky, D., Gardner-McCune, C., Martin, F., & Seehorn, D. (2019, July). Envisioning AI for K-12: What should every child know about AI?. In Proceedings of the AAAI conference on artificial intelligence (Vol. 33, No. 01, pp. 9795-9799). https://doi.org/10.1609/aaai.v33i01.33019795
TÜBİTAK. (2023). Yapay zekâ (Ortaokul). Deneyap Türkiye. https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/25506/yapay_zeka_ortaokul.pdf
TÜBİTAK. (2026). Destek süreçlerinde üretken yapay zekânın (ÜYZ) sorumlu ve güvenilir kullanımı rehberi. https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/2026-01/UYZ_Rehberi_v04_TR.pdf
UNESCO. (2019). Beijing consensus on artificial intelligence and education. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000368303
UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380455
UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693
Waterfield, D. A., Watson, L., & Day, J. (2024). Applying artificial intelligence in special education: Exploring availability and functionality of AI platforms for special educators. Journal of Special Education Technology, 39(3), 448-454. https://doi.org/10.1177/01626434241257237
Williamson, B. (2017). Big data in education: The digital future of learning, policy and practice. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781529714920
Yükseköğretim Kurulu. (2024). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde üretken yapay zeka kullanımına dair etik rehber. https://proje.yok.gov.tr/documentFiles/17539645334.Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretimde%20%C3%BCretken%20yapay%20zeka%20kullan%C4%B1m%C4%B1-tr.pdf
