Afetlerde Kadın Olmak
Özet
Afetler, toplumun tüm kesimlerini derinden etkileyen, ancak yaş, toplumsal cinsiyet, sosyoekonomik koşullar ve kültürel normlar gibi değişkenler doğrultusunda farklı biçimlerde deneyimlenen çok boyutlu krizlerdir. Özellikle toplumsal cinsiyet temelli farklılıklar incelendiğinde, kadınların afetlerden erkeklere kıyasla daha yüksek düzeyde etkilendikleri ve bu durumun yapısal eşitsizliklerle yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Kadınlar, afet süreçlerinde sahip oldukları toplumsal roller, bakım sorumlulukları, kaynaklara erişim kısıtlılığı ve karar alma mekanizmalarındaki temsil eksiklikleri nedeniyle erkeklere kıyasla daha fazla kırılganlık yaşamaktadır. Bu durum ise afetlerin yalnızca doğal bir olgu değil, aynı zamanda toplumsal eşitsizlikleri yeniden üreten bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bölüm, afet ve toplumsal cinsiyet ilişkisini çok boyutlu bir bakış açısıyla ele alarak, kadınların afet süreçlerinde karşılaştıkları özgül risklere, deneyimlerine ve sorun alanlarına odaklanmaktadır. Ayrıca sosyal hizmetin insan hakları, eşitlik ve sosyal adalet ilkeleri doğrultusunda toplumsal cinsiyet duyarlı afet politikalarına katkısı, bu çalışmanın temel odak noktalarından birini oluşturmaktadır.
Disasters are multidimensional crises that deeply affect all segments of society; however, their impacts are experienced differently depending on factors such as age, gender, socioeconomic conditions, and cultural norms. In particular, when gender-based differences are examined, it becomes evident that women are affected by disasters to a greater extent than men, a condition closely linked to structural inequalities. Women experience heightened vulnerability in disaster processes due to their socially assigned roles, caregiving responsibilities, limited access to resources, and underrepresentation in decision-making mechanisms. This indicates that disasters are not merely natural phenomena but also social processes that reproduce existing gender inequalities. The study approaches the relationship between disasters and gender from a multidimensional perspective, focusing on the specific risks, experiences, and challenges faced by women during disaster processes. Moreover, the contribution of social work-grounded in the principles of human rights, equality, and social justice-to the development of gender-sensitive disaster policies constitute one of the main focuses of this study.
Referanslar
Akbalık, E. (2013). Türk atasözlerinde cinsiyet algısı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 36, 82-90.
Aker, T. A. (2006). 1999 Marmara depremleri: epidemiyolojik bulgular ve toplum ruh sağlığı uygulamaları üzerine bir gözden geçirme. Türk Psikiyatri Dergisi, 17(3), 204-212.
Alston, M. (2013). Environmental social work: Accounting for gender in climate disasters, Australian Social Work, 66(2), 218-233, Doi:10.1080/0312407X.2012.738366
Anter, Y. (2021). Toplumsal cinsiyet. İçinde M. Y. Alptekin (Ed.), Dünden bugüne sosyoloji (ss. 381-402). Nobel Yayıncılık.
Arslankoç, S., Salduz Doruk, Ç., & Koçak. O. (2024). Deprem bölgesindeki psiko-sosyal hizmetlerin değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 7(1), 108-127. Doi: 10.35341/afet.1306045
Bankoff, G. (2006, 11 Haziran). The tale of the three pigs: Taking another look at vulnerability in the light of the Indian Ocean Tsunami and Hurricane Katrina. Social Science Research Council. https://items.ssrc.org/understanding-katrina/the-tale-of-the-three-pigs-taking-another-look-at-vulnerability-in-the-light-of-the-indian-ocean-tsunami-and-hurricane-katrina/
Bauwens, J., & Naturale, A. (2017). The Role of social work in the aftermath of disasters and traumatic events. Clinical Social Work Journal, 45, 99-101.
Bölte, S., Neufeld, J., Marschik, P.B. et al. (2023). Sex and gender in neurodevelopmental conditions. Nat Rev Neurol 19, 136-159. Doi: 10.1038/s41582-023-00774-6
Cebeci, F., & Akay, O. (2024). Afetlerde sosyal hizmet. D.N. Özüçelik & T. Artan. (Ed.), Afetlerde sosyal hizmet içinde (s. 57-64). İstanbul: İÜC Üniversite Yayınevi.
Center for Disaster Philanthropy. (2025). Women and girls in disasters. Center for Disaster Philanthropy. https://disasterphilanthropy.org/cdp-resource/women-and-girls-in-disasters/
Chen, IJ., Wang, X., Sun, Z. et al. (2024). Intergenerational transmission of parental child-rearing gender-role attitudes and its influence on gender roles in single-parent families. BMC Psychol, 12, 96. Doi: 10.1186/s40359-024-01594-z
Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği [CEİD]. (2025). Afet yönetimi ve toplumsal cinsiyet eşitliği haritalama ve izleme çalışması (Türkiye’de Katılımcı Demokrasinin Güçlendirilmesi Projesi Faz III). Ankara: CEİD Yayınları. ISBN: 978-625-7666-49-7
Cvetković, V. M., Roder, G., Öcal, A., Tarolli, P., & Dragićević, S. (2018). The role of gender in preparedness and response behaviors towards flood risk in Serbia. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15(12), 2761. Doi: 10.3390/ijerph15122761
Çelebi Boz, F., & Şengün, H. (2017). Afet ve kalkınma ilişkisinde kadın. International Journal of Social Science, 59, 359-374. Doi: 10.9761/JASSS7224
Deitz, S. L. (2015). Disaster and gender in Southern Illinois (Simon Review Paper No. 41). Paul Simon Public Policy Institute, Southern Illinois University Carbondale.
Demirci, K., & Avcu, T. (2021). Afet süreçlerinde kadınların yaşadığı sorunlar ve çözüm önerileri: İzmir ili örneği. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 11(1), 86-105.
Dotto G. P. (2019). Gender and sex-time to bridge the gap. EMBO Molecular Medicine, 11(5), e10668. Doi: 10.15252/emmm.201910668
Dökmen, Z. Y. (2015). Toplumsal cinsiyet: Sosyal ve psikolojik açıklamalar (6. bs.). Remzi Kitabevi.
Düger, Y., & Yaman, M. (2022). Doğal afetler bağlamında kadına yönelik cinsiyet temelli insan hakları ihlalleri. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24(43), 931-952.
Eagly, A.H., Nater, C., Miller, D.I., et al. (2020). Gender stereotypes have changed: A cross-temporal meta-analysis of U.S. public opinion polls from 1946 to 2018. The American Psychologist, 75(3), 301-315.
Ecevit, Y. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel kavramları (Eğitim materyali). Cinsiyet Eşitliğini İzleme Derneği (CEİD). https://www.ceid.org.tr
Ekmek ve Gül. (2023). Deprem bölgesinde kadınların yaşadığı sorunlar raporu. Ekmek ve Gül Kadın Portalı. https://ekmekvegul.net/gundem/emek-partisi-6-ay-deprem-bolgesi-raporunu-acikladi-kadin-sagligi-acisindan-tehlike-canlari-caliyor
Enarson, E., Fothergill, A., & Peek, L. (2018). Gender and disaster: Foundations of research and practice. Springer Handbook of Disaster Research, 205-227.
Erman, A., De Vries Robbe, S. A., Thies, S. F., Kabir, K., & Maruo, M. (2021). Gender dimensions of disaster risk and resilience: Existing evidence (Rapor No. 35202). Washington, DC: World Bank Group. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/80f2e78e-f04f-5a59-86a6-9cfe6bcd7b87/content
EŞİK Platformu. (2023, Mart 18). 6 Şubat 2023 depremleri: Toplumsal cinsiyet eşitliği bakış açısından geleceğe notlar [Rapor]. Eşitlik İçin Kadın Platformu (EŞİK).
https://esik.org.tr/s/2547/i/ESIK_DepremRaporu_TCE_BakisAcisindan_GelecegeNotlar.pdf
Gaillard, J. C., Gorman-Murray, A., & Fordham, M. (2017). Sexual and gender minorities in disaster, Gender, Place & Culture, 24(1), 18-26.
Giray, F., ve Aydın, E. (2019). Toplumsal cinsiyete dayalı ekonomik ayrımcılık. B.U.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 38(1), 25-57
Goldie, T. (2014). The man who invented gender: Engaging the ideas of John Money. UBC Press.
Göktaş, Ö. (2020). Çocuk oyuncaklarındaki toplumsal cinsiyet olgusu. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 2(1), 29-34.
Göktürk, Ş. (2021). Toplumsallaşma. İçinde M. Y. Alptekin (Ed.), Dünden bugüne sosyoloji (ss. 125-149). Nobel Yayıncılık.
Inter-Agency Standing Committee [IASC] (2006). Women, girls, boys and men: Different needs – equal opportunities. Gender handbook in humanitarian action. IASC. https://www.humanitarianinfo.org/iasc/gender
Işık, E. (2024). Afet ve kadın: Toplumsal cinsiyete dayalı zarar görebilirlik, afet yönetimi, ruh sağlığı ve psikososyal destek hizmetleri. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 7(2), 882-909. Doi: 10.33708/ktc.1506810
Işık, Ö., Özer, N., Sayın, N., Mishal, A., Gündoğdu, O., & Özçep, F. (2015). Are women in Turkey both risks and resources in disaster management? International Journal of Environmental Research and Public Health, 12, 5758-5774; Doi:10.3390/ijerph120605758
K.C., L., & Hilhorst, D. (2022). Gendered experience of disaster: Women's account of evacuation, relief and recovery in Nepal. International Journal of Disaster Risk Reduction, 72, Article 102840.
Karaaslan, L. (2023). Evli engelli kadınların toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin yaşam deneyimlerinin ekolojik yaklaşıma göre incelenmesi (Doktora tezi, Ankara Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Kaufman, M. R., Eschliman, E. L., & Karver, T. S. (2023). Differentiating sex and gender in health research to achieve gender equity. Bulletin of the World Health Organization, 101(10), 666–671. Doi: 10.2471/BLT.22.289310
Kolay Çepni, Ş., & Yavuz, Z. N. (2025). Afetlerde kadın sağlığı, toplumsal cinsiyet ve sosyal hizmet. Toplum ve Sosyal Hizmet, 36(2), 321-346. Doi: 10.33417/tsh.1519749
Kul Parlak, N., ve Batur Başar, T. (2024). Afetler ve kadınlar. D.N. Özüçelik & T. Artan. (Ed.), Afetlerde sosyal hizmet içinde (s. 94-106). İstanbul: İÜC Üniversite Yayınevi.
Marshall, B. L. (2000). Configuring gender: explorations in theory and politics. Canada: Canadian Copyright Licensing Agency (CANCOPY).
Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü. Çev. Osman Akınbay, Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
Mommersteeg, P. M., van Valkengoed, I., Lodder, P., Juster, R. P., & Kupper, N. (2024). Gender roles and gender norms associated with psychological distress in women and men among the Dutch general population. Journal of Health Psychology, 29(8), 797-810. Doi: 10.1177/13591053231207294
Morrow, B. H. (1999). Identifying and mapping community vulnerability. Disasters, 23(1), 1-18.
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2022). Sex, gender, and health: Implications for research and policy. In Measuring Sex, Gender Identity, and Sexual Orientation (Chapter 2). The National Academies Press. Retrieved from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK581050/
Neumayer, E., & Plümper, T. (2007) The gendered nature of natural disasters: The impact of catastrophic events on the gender gap in life expectancy, 1981-2002, Annals of the Association of American Geographers, 97(3), 551-566.
Okai, A. (2022, 24 Mart). Women are hit hardest in disasters, so why are responses too often gender-blind? United Nations Development Programme. https://www.undp.org/blog/women-are-hit-hardest-disasters-so-why-are-responses-too-often-gender-blind?utm_source
Önal, F. G., & Marangoz, B. (2025). How gender-sensitive disaster management is addressed in the turkish parliament: A qualitative study from feminist bioethics perspective. BMC Women's Health, 25, 348. Doi: 10.1186/s12905-025-03629-y
Özaydın, Y., & Görgün Baran, A. (2024). 2011 Yılı Van Depremi’nde geçici barınma alanlarında kalan kadınların gündelik yaşamda karşılaştıkları zorluklar. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 41(2), 578-596. Doi: 10.32600/huefd.1483741
Özdemir, H., & Doğantürk, M. (2023). Uluslararası kılavuz ilkeler ışığında depreme müdahalede toplumsal cinsiyet eşitliğine dair bir inceleme. Çetinkaya, E. (Ed.), Tüm yönleriyle depremler ve etkileri içinde (131-146). Ankara: Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü Yayınları.
Özüçelik, D. N. (2024). Afet bilgisi. D.N. Özüçelik & T. Artan. (Ed.), Afetlerde sosyal hizmet içinde (s. 1-14). İstanbul: İÜC Üniversite Yayınevi.
Pincha, C. (2008). Gender sensitive disaster management: A toolkit for practitioners. Earthworm Books for Oxfam America and NANBAN Trust.
Pittaway, E., Bartolomei, L., & Rees, S. (2007). Gendered dimensions of the 2004 tsunami and a potential social work pesponse in post-sisaster situations. International Social Work, 50(3), 307-319. Doi: 10.1177/0020872807076042
Saad, R. (2021). Women and DRR in urban slums-building resilience through development. International Journal of Disaster Risk Reduction, 60, 102264.
Sarı Karademir, B., & Sahin, S. B. (2025). Gender and disaster management in Turkey: a strategic-relational analysis of the state response to the February 2023 earthquakes. Southeast European and Black Sea Studies, 1-19. Doi: 10.1080/14683857.2025.2473169
Scott, J. W. (2010). Toplumsal cinsiyet: Faydalı bir tarihsel analiz kategorisi (D. Demirler & F. Dinçer, Çev.). Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 12, 112–138.
Sultana, F. (2010). Living in hazardous waterscapes: Gendered vulnerabilities and experiences of floods and disasters, Environmental Hazards, 9(1), 43-53, Doi: 10.3763/ehaz.2010.SI02
Taraszow, T., Gentrup, S. & Heppt, B. (2024). Egalitarian gender role attitudes give girls the edge: Exploring the role of students’ gender role attitudes in reading and math. Social Psychology of Education, 27, 3425-3452. Doi: 10.1007/s11218-024-09913-3
Tosun, M. (2024). Afetler ve toplumsal cinsiyet sorunu: Kadınların afetlerdeki rolü ve eşitsizlikler. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 10(2), 581-614. Doi: 10.21798/kadem.2024.164
Tuncay, T. (2004). Afetlerde sosyal hizmet: 1999 yılı Marmara ve Bolu-Düzce depremleri sonrasında gerçekleştirilen sosyal hizmet uygulamaları. Ankara: Özbay Ofset Matbaacılık.
Tushabe, M., Kyambade, M., Gerald, K., & Birungi, F. (2023). Work-life balance, gender role beliefs, gender participation and women's representation in leadership positions in public universities: A Case of Makerere University. Asian Research Journal of Arts & Social Sciences, 21(4), 9-21.
Türk Dil Kurumu. (2025). Rol. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
UNDP. (2016). Training module 2: Gender, climate change adaptation and disaster risk reduction. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/publications/Gender_Climate_Change_Training%20Module%202%20Adaptation%20DRR.pdf
UNDRR. (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030. Birleşmiş Milletler Ofisi.
UNISDR, UNDP, & IUCN. (2009). Making disaster risk reduction gender-sensitive: Policy and practical guidelines. Geneva: United Nations International Strategy for Disaster Reduction. https://www.unisdr.org/files/9922_MakingDisasterRiskReductionGenderSe.pdf
USA for UNFPA. (2025). Women and climate change: How our unstable world affects sexual and reproductive health. https://www.usaforunfpa.org/women-and-climate-change/
Vatandaş, S. (2020). Toplumsal cinsiyet rolleri ve kalıp yargıları bağlamında kadının medyada metalaştırılması. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36), 747-784.
Wisner, B., Blaikie, P., Cannon, T., & Davis, I. (2004). At risk: Natural hazards, people’s vulnerability and disasters (2nd ed.). Routledge.
World Bank. (2021). Gender dimensions of disaster risk and resilience: Existing evidence [Çevrimiçi rapor]. The World Bank. Erişim tarihi: 14 Eylül 2025, https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/80f2e78e-f04f-5a59-86a6-9cfe6bcd7b87/content
Yapıcı, A. (2020). Toplumsal cinsiyet, din ve kadın (2. bs.). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
Yüregir, T. Z. (2016, Nisan 16-17). Marmara depremi ve kadınlara yönelik şiddet ve taciz örnekleri. İçinde A. Düzkan (Ed.), Afet ve acil durumlarda kadın çalıştayı: Sonuç kitabı (s. 31-39). Mavi Kalem Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği.
Zakour, M. J. (1997). Disaster research in social work. Journal of Social Service Research, 22(1-2), 7-25, Doi: 10.1300/J079v22n01_02
