Kadın Haklarının Tarihsel Gelişimi
Özet
Kadın haklarının tarihsel gelişimi hem dünyada hem de Türkiye’de toplumsal dönüşümlerin önemli bir yansımasıdır. Tarih öncesi dönemlerde toplumsal roller cinsiyete göre şekillenmiş, Orta Çağ’da kadınlar büyük ölçüde dinsel ve feodal yapılar içinde ikincil konumda kalmıştır. Aydınlanma dönemiyle birlikte eşitlik, özgürlük ve insan hakları söylemleri güç kazanmış; 19. ve 20. yüzyıllarda kadın hareketleri siyasal ve hukuksal kazanımlar elde etmiştir. Oy hakkı, eğitim hakkı ve çalışma yaşamına katılım, bu süreçte kritik dönüm noktalarını oluşturmuştur. Türkiye’de ise Osmanlı döneminde kadınların eğitimi ve sosyal yaşamda görünürlüğü sınırlı kalmış, Tanzimat ve II. Meşrutiyet ile ilk reform adımları atılmıştır. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte kadın hakları alanında köklü değişiklikler gerçekleşmiş; eğitimde eşitlik, medeni kanunla aile içi hakların düzenlenmesi, 1934’te seçme ve seçilme haklarının tanınması sürecin dönüm noktaları olmuştur. 1980 sonrası gelişen kadın hareketleri ise toplumsal cinsiyet eşitliğini gündemde tutarak önemli kazanımlar sağlamıştır. Bu bağlamda ilgili kitap bölümü, kadın haklarının tarihsel serüvenini küresel ve ulusal bağlamda ele alarak günümüz toplumsal eşitlik mücadelesinin tarihsel temellerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
The historical development of women’s rights reflects social transformations both globally and in Turkey. In prehistoric times, social roles were shaped by gender, while in the Middle Ages, women largely remained in secondary positions within religious and feudal structures. With the Enlightenment, discourses of equality, freedom, and human rights gained strength; during the 19th and 20th centuries, women’s movements achieved major political and legal reforms. The right to vote, access to education, and participation in the labor force constituted this process’s critical turning points. Women’s education and social visibility in Turkey were limited during the Ottoman era, but the Tanzimat and the Second Constitutional Period marked the first reform initiatives. Following the proclamation of the Republic, profound changes took place in the field of women’s rights, including equal access to education, the regulation of family rights through the Civil Code, and the granting of suffrage in 1934. After the 1980s, feminist movements further advanced the struggle by keeping gender equality on the public agenda. In this context, the present book chapter examines the historical trajectory of women’s rights in both global and national contexts, aiming to reveal the historical foundations of today’s struggle for social equality.
Referanslar
Acemoglu, D., Autor, D. H., & Lyle, D. (2004). Women, war, and wages: The effect of female labor supply on the wage structure at midcentury. Journal Of Political Economy, 112(3), 497-551.
Akkurt, M., & Şinoforoğlu, T. (2020). Rönesans’tan Aydınlanma’ya bedenin eğitimi. Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 18(3), 14-30.
Alpdoğan, F. F., & Çetintaş, A. (2024). Osmanlı İmparatorluğu’nun XIX. Yüzyıldaki modernleşme çabaları: Sosyal hastalıklar ve dönemin reçeteleri. Journal Of History School, 17(LXXI), 2009-2040.
Altaweel, M. (2019). Southern Mesopotamia: Water and the rise of urbanism. Wiley Interdisciplinary Reviews: Water, 6(4), E1362.
Apak, D., & Ömeroğlu, A. T. (2023). Türkiye’deki ilk kadın milletvekillerinin gazete temsilleri. Akademik Hassasiyetler, 10(Cumhuriyet Özel Sayısı), 457-489.
Arslan, F. (2015). 21. yüzyılda kadın hakları. International Journal of Social Sciences and Education Research, 1(3).
Arslan, F., & Ünlü, D. G. (2023). Feminist aktivizmin sesinin duyurulması sürecinde yeni medya: Olanaklar ve engellere dair uzman görüşleri üzerinden bir değerlendirme. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (38), 6-29.
Aulia, S. S., Marzuki, Suyato, & Arpannudin, I. (2024). Women in gender equality movement: A systematic literature review. Frontiers İn Sociology, 9, 1432383.
Aydınbaş, G., & Ünlüoğlu, M. (2022). Yapısal kırılma durumunda kadınların işgücüne katılımındaki belirleyiciler üzerine bir zaman serisi analizi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (74), 1-21.
Bakacak, A. G., Akalın, E., & Öktem, P. (2019). Türkiye’ye farklı ülkelerden göç etmiş kadınların sağlık hizmetlerine erişimi üzerine nitel bir alan araştırması. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 36(2), 383-399.
Basar, F., & Demirci, N. (2018). Domestic violence against women in Turkey. Pakistan Journal Of Medical Sciences, 34(3), 660.
Bayra, E. (2023). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi yoluyla sosyal ve ekonomik hakların dolaylı olarak korunması üzerine değerlendirmeler. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1), 63-113.
Birleşmiş Milletler. (1948). İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
Blom, I. (2012). Structures and agency: A transnational comparison of the struggle for women’s suffrage in the nordic countries during the long 19th century. Scandinavian Journal Of History, 37(5), 600-620.
Bölükbaşı, Ö. (2022). Genel olarak İstanbul Sözleşmesi ve sözleşmenin 6284 sayılı kanun ile karşılaştırılması. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 14(2), 109-134.
Budak, C. (2022). Anayasa Mahkemesi’nin SE kararı ışığında kadına yönelik şiddeti ve kadın cinayetlerini önlemede idarenin sorumluluğu. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 6(1), 140-166.
Çavuşoğlu, S. (2021). Bir kadının topuk sesleri: Cam tavan sendromu yönüyle bir film analizi. İş ve İnsan Dergisi, 8(2), 239-255.
Çeken, M. (2023). Tapınak şövalyelerinde kadın. Belleten, 87(308), 23-51.
Chernikov, V. V., & Goncharenko, O. K. (2021). The problems of violence against women in international law. Vestnik Saint Petersburg UL, 803.
Dalaman, Z. B., & Demirtaş, M. (2022). Türkiye’de dizi sektöründe dijital aktivizm bağlamında değişen çalışma koşulları. Electronic Turkish Studies, 17(6).
Dişbudak, C., & Bozkulak, S. (2010). Sosyal ve ekonomik haklar: Sözler ve sınırlar. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (42), 83-110.
Domenico, D. M., & Jones, K. H. (2007). Career aspirations of women in the 20th Century. Journal of Career and Technical Education, 22(2), 18-25.
Duygun, A. M., & Şahin, B. (2024). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi bağlamında kültürel yaşama katılma hakkı (İHEB Madde 27). Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(1), 91-149.
Edinsel, S., & Akdemir, M. A. (2023). Cumhuriyetin yüzüncü yılında Birleşmiş Milletler sürdürülebilir kalkınma hedefleri kapsamında Türkiye işletmelerinde cinsiyet eşitliği ve cam tavan sendromu. Gaziantep University Journal Of Social Sciences, 22(Cumhuriyet'in 100. Yılı), 434-452.
Eren, E. (2024). Toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin türk eğitim politikaları bağlamında yeniden üretimi. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 8(2), 36-56.
Eryentü, M., & Kandal, S. C. “Woman” in high school sociology course books at ataturk period. Sciences, 13(3), 5234-5247.
Eyrek, A. (2023). Feminists’ social media protests and the digital public sphere in Turkey. In Women’s Activism Online And The Global Struggle For Social Change (Pp. 63-80). Cham: Springer International Publishing.
Gün, F. (2024). İslam’da kadın sorunsalına kelamî bir bakış. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (23), 103-123.
Halaçoğlu, D. (2021). İş Kanunu kapsamında ücretlendirmede ayrımcılığın toplumsal cinsiyet bakış açısı ile incelenmesi. Ankara Barosu Dergisi, 79(1), 177-205.
Hoi, N. K., & Xuan, W. J. (2023). Breaking barriers: An examination of gender inequality and discrimination in Malaysia’s workplace. International Journal Of Academic Research İn Business And Social Sciences, 13(5), 1113-1127.
Kafkasyalı, E. G. (2023). CEDAW’dan İstanbul Sözleşmesine kadın hakları ve türkü iç hukukuna etkileri. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 9(1), 150-173.
Kanter, B. (2012). Meşrutiyet döneminde kadın hakları savunuculuğunda gelenekçi bir yazar: Avanzade Mehmet Süleyman. Erdem, (63), 127-152.
Karabetyan, L. (2023). Cumhuriyet’ten günümüze siyasi yönetimde kadının değerlendirilmesi. Gaziantep University Journal Of Social Sciences, 22(Cumhuriyet'in 100. Yılı), 563-578.
Karaçalı Taze, H., & Dilek, G. (2018). “Kendinizi bizim yerimize koyup düşünmenizi istiyorum” 1: Kadın haklarının öğretimi üzerine bir tarihsel empati çalışması.
Karagöz, B. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne kalan bir mesele: Kadınların konumu. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (29), 33-45.
Karakök, T. (2025). Orta Çağ Anadolu’sunda kadının toplum hayatındaki yeri ve önemi. Universal Journal Of History And Culture, 7(1), 41-57.
Karakulak, M. (2024). XVIII. Yüzyıl Amasya’sında hukuk, kadın ve şiddet. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(1), 332-361.
Kaya, Ş. (2018). Kadın ve sosyal medya. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(2), 563-576.
Kılınççeker, Ö., & Gök, S. (2019). Türk kadının siyasete giriş süreci ve ilk kadın saylav Mihri İffet Pektaş. Mecmua, (8), 48-84.
Kızılırmak, C. K. (2020). 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’da öngörülen mülki amir tarafından verilecek koruyucu tedbirler. İstanbul Hukuk Mecmuası, 78(3), 1139-1168.
Mete, G. (2022). Türkiye’de kadın hareketleri çerçevesinde STK’larda kadın liderlerinin özellikleri. APJEC-Academic Platform Journal Of Education And Change, 5(2), 251-264.
Naik, A., & Sharma, A. K. (2022). Impact of various social movements in advocating for change in the 21st Century. Journal Of Social Justice Studies, 10.
Oral, C. (2023). Türk romanında mekânın cinsiyet algısı üzerindeki etkisi. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 142-155.
Owusu Adjah, E. S., & Agbemafle, I. (2016). Determinants of domestic violence against women in Ghana. BMC Public Health, 16(1), 368.
Pekmez, E. (2024). Feminizm yaklaşımları bağlamında kadın haklarının değerlendirilmesi: İzlanda örneği. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 1-24.
Peltekoğlu, F. B., & Eyvel, K. K. (2024). Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarında iletişim: Kadın Hakları Odaklı STK’ların iletişim düzeyi üzerine bir araştırma. Sakarya Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(1), 17-36.
Şahan, Ö., & Akbulut, Ş. (2020). Dünya’da ve Türkiye’de toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin kadınlarda sağlığa ve spora yansıması. Mediterranean Journal Of Sport Science, 3(1), 229-235.
Şahin, M., & Kaya, N. E. (2016). Valide sultanların kurduğu vakıfların kadına yönelik sosyal hizmetleri. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 6(12), 36-65.
Şakar, M., & Kağnıcı, D. Y. (2023). Beden eğitimi derslerinde sosyal adalet paradigması. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (55), 295-307.
Seçkin, A. (2023). Osmanlı Devletin’de temel hak ve hürriyetlerin anayasal nitelikteki yasal metinlere yansıması. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 6(8), 81-133.
Şemşek, V. (2020). Osmanlı Döneminde kadının yeri üzerine. International Journal Of Social And Humanities Sciences, 4(3), 191-200.
Sen, S., & Bolsoy, N. (2017). Violence against women: Prevalence and risk factors in Turkish sample. BMC Women's Health, 17(1), 100.
Şenkal, A., & Doğan, M. (2012). Sosyal politika ve sosyal haklar; vatandaşlık haklarının yeniden kavramsallaştırılması arayışı. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(17), 63-80.
Söylemez, M., & Kaya, A. (2021). Hamileliğe özgü doğum öncesi stresin çalışma hayatından ayrılma niyeti etkisinde algılanan örgütsel desteğin rolü. İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, (23), 71-85.
Tezcan, V. (2023). Aydınlanma aklı ve çağı. Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 7(34), 1179-1190.
Tosun, A. (2024). Yerel seçimlerde kadın temsilci sorunsalı: 2019 ve 2024 yerel seçimlerinin karşılaştırılması. Tarsus Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 149-169.
Üste, R. (2017). Yerel seçimlerin cinsiyeti: Seçimler ve kadın temsili. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 18(1), 101-131.
Yalçın, B. (2024). Osmanlı’da kadın hakları. Ulusal ve Uluslararası Sosyoloji ve Ekonomi Dergisi, 5(4), 590-607.
Yıldırım, Y. (2019). Fransız Devrimi’nde yurttaşlık ve etkilerine dair bir değerlendirme. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21, 251-271.
Yılmaz, N. (2025). Türkiye’de kadınlara yönelik sosyal politikalar. Ases Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1).
Yüksel, S. R. (2014). Türk Medenî Kanunu bakımından kadın-erkek eşitliği. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18(2), 175-200.
Yürür, G., & Yıldırım, N. (2024). Türkiye’nin kızlar için ilk tıp okulu: İstanbul (Arnavutköy) Amerikan Kız Koleji tıp bölümü. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 14(3), 511-524.
