Mor Rengin Etimolojisi
Özet
Bu bölüm, mor rengin tarihsel, dilsel, kültürel, sanatsal ve psikolojik boyutlarını çok disiplinli bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel amacı, mor rengin yalnızca estetik bir kategori değil, aynı zamanda etimolojik, ekonomik ve sembolik süreçler üzerinden şekillenen çok katmanlı bir kültürel gösterge olduğunu ortaya koymaktır. Bu kapsamda çalışma, nitel araştırma yöntemi doğrultusunda literatür taramasına dayalı olarak gerçekleştirilmiş; sanat tarihi, dilbilim, antropoloji ve renk teorisi alanlarındaki akademik kaynaklar karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Çalışmada mor rengin etimolojik kökenleri Antik Yunanca porphyra ve Latince purpura terimleri üzerinden ele alınmış, Fenike uygarlığı ve Murex türü deniz kabuklularından elde edilen Tyrian morunun ekonomik ve sembolik değeri incelenmiştir. Ayrıca Türkçede morun dilsel gelişimi, bilimsel renk sistemleri (RGB, CMYK, Munsell) ve renk evrimi kuramı çerçevesinde değerlendirilmiş, dijital çağdaki yeniden üretimi incelenmiştir. Renk teorileri ve farklı görüşlerin evrensel yaklaşımı çerçevesinde morun geç ortaya çıkan bir renk kategorisi olduğu ortaya konmuştur. Sanat tarihinde morun kutsallık, melankoli ve iktidar gibi anlamlarla ilişkisi; renk psikolojisi bağlamında ise bilişsel ve duygusal etkileri analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, mor rengin kültürel, bilimsel ve sanatsal sistemler arasında sürekli yeniden üretilen dinamik bir olgu olduğunu göstermektedir.
This section examines the historical, linguistic, cultural, artistic, and psychological dimensions of the colour purple from a multidisciplinary perspective. Its primary aim is to demonstrate that purple is not merely an aesthetic category but a complex cultural signifier shaped through etymological, economic, and symbolic processes. The research adopts a qualitative methodology based on literature review, drawing on and comparatively analysing academic sources from art history, linguistics, anthropology, and colour theory. The study explores the etymological roots of purple through the Ancient Greek porphyra and Latin purpura, alongside the economic and symbolic significance of Tyrian purple produced from Murex sea snails in Phoenician civilisation. It also traces the linguistic development of the Turkish term “mor” in relation to scientific colour systems such as RGB, CMYK, and Munsell, as well as theories of colour evolution and its reinterpretation in the digital era. Within these frameworks, purple is identified as a relatively late-emerging colour category in linguistic development. In art history, purple is associated with sanctity, melancholy, and power, while in colour psychology it is analysed through its cognitive and emotional effects. The findings suggest that purple operates as a dynamic construct continuously reconfigured across cultural, scientific, and artistic systems, rather than as a fixed perceptual category.
Referanslar
Adıgüzel, G., & Yılmaz Kolancı, B. (2017). Antikçağda Statünün Rengi: Mor. Cedrus, 5, 261-285. https://izlik.org/JA32DY34PZ
Artut, K. (2001). Sanat eğitimi kuramları ve yöntemleri. Anı Yayıncılık.
Aslam, M. M. (2006). Are you selling the right colour? A cross-cultural review of colour as a marketing cue. Journal of Marketing Communications, 12(1), 15–30.
Berlin, Brent, & Kay, Paul. (1969). Basic Color Terms: Their Universality and Evolution. University of California Press.
Bigalı, Ş. (1984). Resim sanatı (2. baskı). Şafak Matbaası.
Cardon, D. (2007). Natural Dyes: Sources, Tradition, Technology and Science. London: Archetype Publications.
Cartwright, M. (2021, Mayıs 7). Tyrian moru (Çev. Ayşegül Atalay). World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-14999/tyrian-moru/
Cazzella, Alberto,& Moscoloni, Maurizio. (1998). Coppa Nevigata: un insediamento fortificato dell’età del Bronzo. In L. Drago Troccoli (Ed.), Scavi e ricerche archeologiche dell’Università di Roma “La Sapienza” (pp. 178–183). Sapienza Università di Roma.
Çakalgöz, S. Y., & Eltez, S. (2014). CEROPLASTES RUSCI L. (HEMİPTERA: COCCIDAE) DİŞİ BİREYLERİNİN KABUKLARINDAN ANTİK DÖNEMLERDE KULLANILAN BOYA ÇIKARMA YÖNTEMLERİ İLE
BOYA ELDESİ. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17, 39-44. https://izlik.org/JA44MY56MS
Edgeworth, R. J. (1992). The Roman use of purpura. Latomus, 51(2), 345–357.
Eiseman, L. (2000). Colors for your every mood: Discover your true decorating colors. Capital Books.
Ergüven, M. (n.d.). Sesle renk arasında.
Fairchild, M. D. (2013). Color appearance models (3rd ed.). Wiley. https://ebookcentral-proquest-com.offcampus.anadolu.edu.tr/lib/anadolu/reader.action?docID=1211852&c=RVBVQg&ppg=1 11
Finlay, V. (2002). Color: A natural history of the palette. Random House.
Gage, J. (1993). Colour and culture: Practice and meaning from antiquity to abstraction. Thames & Hudson.
Giorgianni, Edward J., & Madden, Thomas E.. (1998). Digital Color Management: Encoding Solutions. Addison-Wesley.
Heller, E. (2009). Psychologie de la couleur: Effets et symboliques. Pyramyd.
Hidaka, Kyoko. (2024). The Art of Color Categorization. Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-031-47690-7
Homer. (2004). The Iliad (R. Lattimore, Trans.). Chicago: University of Chicago Press.
Kanat, A. (2001). Renk ve duyu psikolojisi. İlya Yayınları.
Wassily Kandinsky (1993). Sanatta zihinsellik üstüne (T. Turan, Çev., 2. baskı). Yapı Kredi Yayınları.
Kandinsky, W. (2001). Sanatta ruhsallık üzerine (G. Ekici, Çev.). Altıkırkbeş Yayınları.
Kay, P., & McDaniel, C. K. (1978). The linguistic significance of the meanings of basic color terms. Language, 54(3), 610–646.
Lewis, C. T., & Short, C. (1879). A Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press.
Liddell, H. G., & Scott, R. (1996). A Greek-English Lexicon. Oxford: Clarendon Press.
Melo, M. J. (2009). History of natural dyes in the ancient Mediterranean world. In T. Bechtold & R. Mussak (Eds.), Handbook of Natural Colorants (pp. 3–18). John Wiley & Sons.
Munsell, Albert H.. (1905). A Color Notation. Munsell Color Company.
Nişanyan, S. (2024). Nişanyan sözlük: Çağdaş Türkçenin etimolojisi. https://www.nisanyansozluk.com
Öztürk, G. B., & Armutcı, B. (2025). PTT Pul Müzesi’nin Yeniden İşlevlendirilmesi ve İç Mekân Yönlendirme Grafiklerinin Analizi. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 10(18), 45-70. https://doi.org/10.55004/tykhe.1531629
Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Pantone. (2022). Pantone Color System. Pantone LLC.
Pastoureau, M. (2001). Blue: The History of a Color. Princeton: Princeton University Press.
Panofsky, E. (1955). Meaning in the visual arts. Doubleday. Redhouse, J. W. (1996). A Turkish and English lexicon. Librairie du Liban. (Orijinal çalışma 1890)
Reese, D. S. (1987). Palaikastro shells and Bronze Age purple dye production. Annual of the British School at Athens, 82, 201–206.
Reinhold, M. (1970). History of Purple as a Status Symbol in Antiquity. Brussels: Latomus.
Roland Barthes, R. (1972). Mythologies (A. Lavers, Trans.). Hill and Wang.
Özol, A. (2012). Sanat eğitimi ve tasarımda temel değerler. Pastel Yayıncılık.
World Wide Web Consortium. (2023). CSS Color Module Level 4. https://www.w3.org/TR/css-color-4/
Wyszecki, G., & Stiles, W. S.. (2000). Color Science: Concepts and Methods, Quantitative Data and Formulae (2nd ed.). Wiley.
Görsel 1. Kaynak, https://www.shutterstock.com/tr/search/murex-purple
Görsel 2. Kaynak, https://egepazarindan.com/rubia-tinctorum-kok-boya-bitkisi-ne dir-nasil-kullanilir/?srsltid=AfmBOooHYsgVnEOHVhIbCyNl aXI-cdqkuWEP40L07Tg_U-JaQavowdV0
Görsel 3. Kaynak, https://www.shutterstock.com/tr/image-photo/blueberry-farm-b unch-ripe-fruits-on-2622504947?trackingId=0975ea76-999b-4 0fb-bb4d-2c92346029ea&listId=searchResults
Tablo 1.,2.,3.,4. Bu çalışmada tabloların görselleştirilmesi sürecinde yapay zeka destekli araçlardan yararlanılmış; içerik, veri ve kavramsal çerçeve tamamen yazara aittir.
OpenAI. (2026). ChatGPT (Version GPT-5.5) [Large language model]. https://openai.com
