Kromatik Eşikler: Türk Resmi ve Sinemasında Turuncunun Fenomenolojisi
Özet
Bu çalışma, turuncu rengini Türk resminde ve bunun sinemasal görselliğe uzanan yansımalarında fenomenolojik, kültürel ve atmosferik bir kategori olarak ele almaktadır. Rengi biçimci, simgesel ve salt optik yorumların ötesine taşıyan çalışma, turuncuyu modernist renk kuramı, fenomenoloji ve görsel kültür çalışmalarıyla bütünleşen disiplinlerarası bir çerçevede konumlandırır. Wassily Kandinsky, Johannes Itten, Josef Albers, Maurice Merleau-Ponty ve Gaston Bachelard’ın kuramsal katkılarından hareketle, makale turuncuyu sabit bir kromatik özellikten ziyade bedensel ve mekânsal bir deneyim olarak kavramsallaştırır. Osman Hamdi Bey, Şeker Ahmed Paşa, Hoca Ali Rıza, Halil Paşa ve Hüseyin Avni Lifij gibi geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi ressamlarının eserlerine ve bunların Nuri Bilge Ceylan, Semih Kaplanoğlu ve Zeki Demirkubuz gibi yönetmenlerin sinemasal dilindeki yankılarına biçimsel ve fenomenolojik analizlerle yakından yaklaşan çalışma, turuncunun tarih-ötesi bir duyusal eşik olarak işlediğini ileri sürer. Turuncu, anlatı ve simgesel yorumdan önce algıyı yapılandırır; beden, hafıza, peyzaj ve kültürel dönüşüm arasında aracılık eder. Rengin deneyimsel ontolojisini öne çıkaran bu çalışma, Merleau-Ponty’nin algı fenomenolojisi, Vivian Sobchack’ın sinematik bedenlenme analizi ve Gilles Deleuze’ün zaman-imge kavramından yararlanır. Bu yaklaşımlar, rengi hem algısal hem kültürel bir olgu olarak anlamayı mümkün kılar.
This study examines the color orange in Turkish painting and its extensions into cinematic visuality as a phenomenological, cultural, and atmospheric category. Moving beyond formalist, symbolic, and purely optical interpretations of color, the article situates orange within an interdisciplinary framework informed by modernist color theory, phenomenology, and visual culture studies. Drawing on the theoretical contributions of Wassily Kandinsky, Johannes Itten, Josef Albers, Maurice Merleau-Ponty, and Gaston Bachelard, the study conceptualizes orange not as a fixed chromatic property but as a bodily and spatial experience. Through close formal and phenomenological analyses of works by late Ottoman and early Republican painters, including Osman Hamdi Bey, Şeker Ahmed Paşa, Hoca Ali Rıza, Halil Paşa, and Hüseyin Avni Lifij, as well as their resonances in the cinematic language of directors such as Nuri Bilge Ceylan, Semih Kaplanoğlu, and Zeki Demirkubuz, the article argues that orange functions as a transhistorical sensory threshold. Prior to narrative and symbolic interpretation, orange structures perception itself, mediating between body, memory, landscape, and cultural transformation. Emphasizing the experiential ontology of color, the study engages Merleau-Ponty’s phenomenology of perception, Vivian Sobchack’s theory of cinematic embodiment, and Gilles Deleuze’s concept of the time-image. Together, these approaches enable an understanding of color as both a perceptual and a cultural phenomenon.
Referanslar
Albers, J. (1975). The Interraction of Color. Yale University. Bachelard, G. (1995). Ateşin Psikanalizi (Aytaç Yiğit Çev.). Bağlam Yayınları
Bachelard, G. (2013). Mekanın Poetikası (Alp Tümertekin Çev.). İthaki Yayınları
Benjamin, W. (1999). The Arcades Project (Howard Eiland ve Kevin MacLauglin Çev.). Harward University Press.
Benjamin, w. (2007). Tekniğin Olanaklarıyla Yeniden Üretilebildiği Çağda Sanat Yapıtı, Pasajlar (Ahmet Cemal Çev.). İstanbul: YKY.
Birren, F. (1961). Color Psychology and Color Therapy. Canada: Citadel Press.
Deleuze, G. (1989). Cinema 2 Time-Image (Hugh Tomlinson, Robert Galeta Çev.). University of Minnesota Press.
Droste, M. (2006). Bauhaus 1919–1933. Köln: Taschen.
Itten, J. (1973). The Art of Color (Erns van Haagen Çev.). New York: Van Nostrad Reinhold Company.
Johnson M. (2025). Albers versus Itten. https://mitchellino.substack.com/p/albers-versus-itten
Kandinsky, W. (2001). Sanatta ruhsallık üzerine. (G. Ekinci, Çev.). Altıkırkbeş Yayınları.
Merleau-Ponty, M. (2016). Algının Fenomolojisi (Emine Sarıkartal ve Eylem Hacımuratoğlu Çev.). İthaki Yayınları.
Norman, R. B. (1989) Color Contrast and CAAD: The Seven Color Contrasts of Johannes Itten. CAAD futures Digital Proceedings
Otyzbay, Z. (2019). Türk Kavram Sisteminde Renkler, SFN Televizyon Tanıtım Tasarım Yayıncılık.
Sobchack, V. (1992). The Address of the Eye A Phenomenology of Film Experience. Princeton University Press.
Tursun, F. K. (2017). Türk Atasözlerinde Renkler, Renk Kitabı, Ed. Emine Gürsoy Naskali, Kitabevi Yayınları.
Görsel 1: Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi, Tuval üzerine yağlıboya, 221,5x 120 cm. 1907,, Sunan İnan Kıraç Koleksiyonu. https://www.peramuzesi.org.tr/sergi/osman-hamdi-bey/194 (Erişim Tarihi: 3 Nisan 2026)
Görsel 2: Osman Hamdi Bey, Silah Taciri, Tuval üzerine yağlıboya, 175x 130 cm., 1908, Ankara Resim ve Heykel Müzesi. https://www.arthipo.com/tr-tr/silah-taciri-tuccari-saticisi-osman-hamdi-bey.html (Erişim Tarihi: 3 Nisan 2026)
Görsel 3: Şeker Ahmet Paşa, Ormanda Karaca, Tuval Üzerine Yağlıboya, 55x43.5 cm., 1894, Sabancı Müzesi.
Görsel 4: Hoca Ali Rıza, Peyzaj, Karton Üzerine yağlıboya, 20x 32 cm., Anakara Milli Kütüphane.
Şerifoğlu, Ö. F. (2018). İstanbul’un Ressamı Hoca Ali Rıza Ev ve Şehir, sf 760, TOKİ.
Görsel 5: Hoca Ali Rıza, Kıyı Kahvesi, Tuval üzerine yağlıboya, 43.5x61 cm., 1922, Sabancı Müzesi. Şerifoğlu, Ö. F. (2018). İstanbul’un Ressamı Hoca Ali Rıza Ev ve Şehir, TOKİ.
Görsel 6: Halil Paşa, Fenerbahçe Koyu, Tuval üzerine yağlıboya, 46x32,5 cm., 1902, Mustafa Taviloğlu Koleksiyonu Tansuğ, S. (1994). Halil Paşa, sf. 189,YKY.
Görsel 7: Halil Paşa, Yörükler, Tuval üzerine yağlıboya, 38x55 cm., 1907, BozluOlcay Koleksiyonu https://www.instagram.com/p/DMus6e1ItoH/ (Erişim Tarihi: 10 Nisan 2026)
Görsel 8: Hüseyin Avni Lifij, Karagün, Tuval üzerine yağlıboya, 93x119 cm., 1923, Ankara Resim ve Heykel Müzesi.
Gören, A. K. (2000). Türk Ressamları Dizisi 7 Avni Lifij, sf. 106, YKY.
Görsel 9: Hüseyin Avni Lifij, Savaş ve Alegori, Tuval üzerine yağlıboya, 160,5x200 cm., 1917, MSGSU İstanbul Resim ve Heykel Müzesi.
Gören, A. K. (2000). Türk Ressamları Dizisi 7 Avni Lifij, sf 189, YKY.
Görsel 30: Hüseyin Avni Lifij, Anadolu’da Bir Kasaba, Karton üzerine yağlıboya, 25,5x20,5 cm., Mario Rodrik Koleksiyonu
Gören, A. K. (2000). Türk Ressamları Dizisi 7 Avni Lifij, sf. 270, YKY.
Görsel 11: Hüseyin Avni Lifij, Panayıra Gidiş,, Kartuval üzerine yağlıboya, 13,7x17,9 cm., Özel Koleksiyon, dia Prof. Şazi Sirel.
Gören, A. K. (2000). Türk Ressamları Dizisi 7 Avni Lifij, sf. 292, YKY.
Görsel 14: Hüseyin Avni Lifij, Çubuk Çayı, Tuval üzerine yağlıboya, 51x85 cm., 1927, Şazi Sİrel-Ayten Sirel Koleksiyonu
Gören, A. K. (2000). Türk Ressamları Dizisi 7 Avni Lifij, sf. 339, YKY.
