Sanatta ve Kültürde Kırmızı: Fiziksel, Psikolojik Ve İdeolojik Bir İnceleme
Özet
Kırmızı, insanlığın ürettiği, çoğalttığı ve tonlarına ayırdığı ilk renk olarak kabul edilir; bu nedenle birçok kültürde renk kavramının kendisiyle özdeşleşmiştir. Bu çalışma, kırmızının sanat ve kültürdeki içerik taşıyıcılığını fiziksel, fizyolojik ve psikolojik boyutlarıyla ele almakta; ardından rengin kültürel ve ideolojik anlamlarını Çin, Rusya, Amerika Birleşik Devletleri ve Türkiye başta olmak üzere Japonya, Hindistan, Güney Afrika ve İspanya örnekleri üzerinden tartışmaktadır. Çalışmanın amacı, kırmızının yalnızca optik bir uyaran değil, aynı zamanda toplumsal, sembolik ve sanatsal bir gösterge olduğunu göstermektir. Fiziksel olarak en uzun dalga boyuna sahip renklerden biri olan kırmızının sinir sistemi ve sistemik fizyoloji üzerindeki uyarıcı etkileri güncel nörogörüntüleme bulgularıyla; sembolik kullanımları ise sanat tarihi, renk tarihi ve kültürel antropoloji literatürüyle ilişkilendirilmiştir. Sonuç olarak kırmızının, dönemine ve coğrafyasına göre yaşam, iktidar, devrim, tehlike ve tutku gibi birbirinden farklı anlamları aynı anda taşıyabilen, evrensel duygusal yoğunluğunu her bağlamda koruyan çok katmanlı bir renk olduğu ortaya konmaktadır.
Red is widely regarded as the first color that humankind produced, reproduced, and broke down into shades; for this reason it has become identified with the very concept of color in many cultures. This study examines the content-bearing role of red in art and culture through its physical, physiological, and psychological dimensions, and then discusses the cultural and ideological meanings of the color through the examples of China, Russia, the United States, and Türkiye, as well as Japan, India, South Africa, and Spain. The aim is to show that red is not merely an optical stimulus but also a social, symbolic, and artistic sign. As one of the colors with the longest wavelength, red's stimulating effects on the nervous system and systemic physiology are related here to recent neuroimaging findings, while its symbolic uses are linked to the literature of art history, the history of color, and cultural anthropology. In conclusion, red is shown to be a multi-layered color capable of simultaneously carrying meanings as varied as life, power, revolution, danger, and passion, depending on its era and geography, while preserving its universal emotional intensity across every context.
Referanslar
Akçakaya, N. (2018). Renk sembollerine dair sosyolojik bir inceleme. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (39), 373–388. https://doi.org/10.21497/sefad.443533
AL-Ayash, A., Kane, R. T., Smith, D., & Green-Armytage, P. (2016). The influence of color on student emotion, heart rate, and performance in learning environments. Color Research and Application, 41(2), 196–205. https://doi.org/10.1002/col.21949
Antmen, A. (2008). Sanatçılardan yazılar ve açıklamalarla 20. yüzyıl batı sanatında akımlar. Sel Yayıncılık.
Baydemir, G. (2016). Türk resim sanatında renk kullanımı [Sanatta yeterlik eser metni, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi (Tez No: 430661).
Buechner, V. L., & Maier, M. A. (2016). Not always a matter of context: Direct effects of red on arousal but context-dependent moderations on valence. PeerJ, 4, e2515. https://doi.org/10.7717/peerj.2515
Buxbaum, G., & Pfaff, G. (Ed.). (2009). Industrial inorganic pigments (3. baskı). Wiley-VCH.
Crone, R. A. (1999). A history of color: The evolution of theories of light and color. Kluwer Academic Publishers.
Elkins, J. (2005). What painting is: How to think about oil painting, using the language of alchemy. Routledge.
Fukuda, K. (1996). Japan color. Seibundo Shinkosha.
Gliozzo, E. (2021). Pigments — Mercury-based red (cinnabar-vermilion) and white (calomel) and their degradation products. Archaeological and Anthropological Sciences, 13(11), 210. https://doi.org/10.1007/s12520-021-01402-4
Goethe, J. W. von (2006). Theory of colours (C. L. Eastlake, Çev.).
MIT Press. (Orijinal eser 1810’da yayımlandı)
Greenfield, A. B. (2005). A perfect red: Empire, espionage and the quest for the color scarlet. HarperCollins.
Hidaka, K. (2024). The art of color categorization. Springer.
Itten, J. (1970). The elements of color (E. van Hagen, Çev.). Van Nostrand Reinhold. (Orijinal eser 1961'de yayımlandı)
İstanbullu, S. (2023). Türk kültüründe inançsal, tarihsel ve nesnel bağlamda türkülerde renkler ve anlamları. Yegah Müzikoloji Dergisi, 6(1), 83–106. https://doi.org/10.51576/ymd.1302992
Jiang, F., Zhang, R., & Lu, S. (2021). Red and risk preferences: The effects of culture and individual differences. Journal of Behavioral Decision Making, 34(5), 625–638. https://doi.org/10.1002/bdm.2233
Jonauskaite, D., Abu-Akel, A., Dael, N., Oberfeld, D., Abdel-Khalek, A. M., Al-Rasheed, A. S., Antonietti, J.-P., Bogushevskaya, V., Chamseddine, A., Chkonia, E., Corona, V., Fonseca-Pedrero, E., Griber, Y. A., Grimshaw, G., Hasan, A. A., Havelka, J., Hirnstein, M., Karlsson, B. S. A., Laurent, E., Mohr, C. (2020). Universal patterns in color-emotion associations are further shaped by linguistic and geographic proximity. Psychological Science, 31(10), 1245–1260. https://doi.org/10.1177/0956797620948810
Jonauskaite, D., & Mohr, C. (2025). Do we feel colours? A systematic review of 128 years of psychological research linking colours and emotions. Psychonomic Bulletin & Review, 32, 1457–1486. https://doi.org/10.3758/s13423-024-02615-z
Kandinsky, W. (1977). Concerning the spiritual in art (M. T. H. Sadler, Çev.). Dover Publications. (Orijinal eser 1911'de yayımlandı)
Kastan, D. S., & Farthing, S. (2018). On color. Yale University Press.
Kramrisch, S. (1994). Exploring India's sacred art: Selected writings of Stella Kramrisch (B. S. Miller, Ed.). Motilal Banarsidass. (Orijinal eser 1983'te yayımlandı)
Lunardo, R., Saintives, C., & Chaney, D. (2021). Food packaging and the color red: How negative cognitive associations influence feelings of guilt. Journal of Business Research, 134, 589–600. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.05.052
Mazlum, Ö. (2011). Rengin kültürel çağrışımları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (31), 125–138.
Newton, I. (1952). Opticks: Or a treatise of the reflections, refractions, inflections & colours of light (4. baskı temel alınmıştır). Dover Publications. (Orijinal eser 1704’te yayımlandı)
Osaka, N. (2022). Emotional neuroaesthetics of color experience: Views from single, paired, and complex color combinations. PsyCh Journal, 11(5), 628–635. https://doi.org/10.1002/pchj.577
Özarslan, S. (2009, 17 Ocak). Ressamlara sorduk: Sanatın rengi kırmızı mı? Zaman.
Pastoureau, M. (2017). Red: The history of a color (J. Gladding, Çev.). Princeton University Press. (Orijinal eser 2016’da yayımlandı)
Scholkmann, F., Hafner, T., Metz, A. J., Wolf, M., & Wolf, U. (2017). Effect of short-term colored-light exposure on cerebral hemodynamics and oxygenation, and systemic physiological activity. Neurophotonics, 4(4), 045005. https://doi.org/10.1117/1.NPh.4.4.045005
Sieber, R., & Walker, R. A. (1987). African art in the cycle of life. Smithsonian Institution Press.
Yıldırım, A. (2006). Renk simgeciliği ve Şeyh Gâlib’in üç rengi. Millî Folklor, 18(72), 129–140.
Zohdi, H., Märki, J., Scholkmann, F., & Wolf, U. (2024). Cerebral, systemic physiological and behavioral responses to colored light exposure during a cognitive task: A SPA-fNIRS study. Behavioural Brain Research, 462, 114884. https://doi.org/10.1016/j.bbr.2024.114884
Görsel 1. Beyaz ışığın prizmadan geçişi (ışığın dağılımı). Bu çalışma için yazar tarafından hazırlanmış özgün diyagram (telifsiz).
Görsel 2. Görünür ışık tayfı ve dalga boyları. Bu çalışma için yazar tarafından hazırlanmış özgün diyagram (telifsiz).
Görsel 3. Kırmızı renkli geleneksel ipek kıyafet (kırmızı áo dài). Fotoğraf: Trần Long, Pexels (ücretsiz kullanım lisansı; web sitesi atfı ile). https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/ayakkabilar-asili-asmak-asilmak-14581468/
Görsel 4. Kültür Devrimi propaganda afişi (Mao Zedong). Wilfredor; CC0 1.0 (kamu malına adanmış), Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cultural_Revolution _propaganda_poster_featuring_Mao_Zedong.jpg
Görsel 5. Chen Wenling, kırmızı figür heykeli, Hong Kong Sanat Merkezi, 2013. Fotoğraf: Baikeingioms; CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:HKAC_Wan_Chai_香港藝術中心_Hong_Kong_Arts_Centre_陳文令_Chen_Wen Ling_red_sculpture_long_figure_n_visitor_July-2013.JPG
Görsel 6. İlya Repin, Kursk Vilayetinde Dini Geçit Töreni (1880–1883), tuval üzerine yağlıboya, Tretyakov Galerisi, Moskova. Kamu malı (PD-Art; sanatçı ö. 1930), Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Procesión_de_Pascu a_en_la_región_de_Kursk,_por_Iliá_Repin.jpg
Görsel 7. Osman Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi (1906), tuval üzerine yağlıboya, Pera Müzesi, İstanbul. Kamu malı (PD-Art; sanatçı ö. 1910), Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Osman_Hamdi_Bey -_-_The_Tortoise_Trainer.jpg
