Toplumsal Sessizlik ve Politika Boşlukları Ekseninde Türkiye’de Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığının Sosyal Sorun Olarak İnşasına Sosyal Hizmet Perspektifinden Bir Bakış
Özet
Bu bölüm, cinsel sağlık ve üreme sağlığının sosyal bir probleme dönüşme durumunu Foucault’nun biyoiktidar kavramı ve sosyal hizmet perspektifiyle ele almaktadır. Dünya ölçeğinde CİSÜ politikalarının başlangıçta nüfus kontrolü ve neo-Malthusçu anlayışla şekillendiği, ancak feminist mücadeleler ve insan hakları rejimlerinin etkisiyle zamanla daha hak temelli bir çerçeveye evrildiği tartışılmaktadır. Türkiye’de ise CİSÜ politikalarının Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, oradan da günümüze uzanan süreçte nüfus politikalarıyla yakından ilişkili olduğu; erken Cumhuriyet döneminde pronatalist, 1965 sonrasında anti-natalist, 2000’li yıllardan itibaren ise yeniden pronatalist ve muhafazakâr bir çizgiye yöneldiği gösterilmektedir. Özellikle kürtaj hizmetlerine erişimin fiilen zorlaştırılması, aile planlaması hizmetlerinin zayıflatılması, AÇSAP’ların ÇEKÜS’e dönüştürülmesi, cinsel sağlık eğitiminin kurumsallaşamaması ve CYAE’lerdeki artış, CİSÜ alanının önemli bir sosyal soruna dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Bu çalışma kapsamında CİSÜ meselesi yalnızca tıbbi bir sosyal sorun olmanın ötesinde; toplumsal cinsiyet, yoksulluk, ayrımcılık, heteronormativite gibi yapısal eşitsizliklerle bağlantılı kompleks bir sorun olarak ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, CİSÜ alanının sosyal hizmet için temel bir insan hakları, sosyal adalet ve savunuculuk meselesi olduğunu ileri sürmektedir.
This chapter examines how sexual and reproductive health has become a social issue through the lens of Foucault’s concept of biopower and the social work perspective. It argues that, on a global scale, SRH policies were initially shaped by population control and neo-Malthusian ideas but, over time, evolved into a more rights-based framework under the influence of feminist struggles and human rights regimes. In Turkey, it is demonstrated that SRH policies have been closely linked to population policies throughout a process spanning from the Ottoman Empire to the Republic and continuing to the present day; specifically, they followed a pronatalist trajectory in the early Republican period, shifted to an anti-natalist stance after 1965, and have since the 2000s reverted to a pronatalist and conservative line. In particular, the practical difficulties in accessing abortion services, the weakening of family planning services, the conversion of AÇSAPs into ÇEKÜSs, the failure of sexual health education to become institutionalized, and the rise in STIs reveal that the field of SRH has become a significant social problem. Within the scope of this study, it is emphasized that the SRH issue must be addressed not merely as a medical or social problem, but as a complex issue linked to structural inequalities such as gender, poverty, discrimination, and heteronormativity. Consequently, the study argues that the SRH field constitutes a fundamental human rights and social justice issue, as well as an advocacy for social work.
Referanslar
Akbaş, A. (2023). Türkiye’de sosyal hizmet disiplini kapsamında HIV’i düşünmek. Kaos GL, 189, 48-52. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/turkiye-de-sosyal-hizmet-disiplini-kapsaminda-hiv-i-dusunmek
Akbaş, A. (2025). Türkiye'de HIV ile yaşayan yetişkin kişilerin damgalanma ve ayrımcılık deneyimleri ve baş etme stratejileri Hacettepe Üniversitesi]. Ankara.
Annas, G. J., Glantz, L. H., & Meriner, W. K. (1990). The right of privacy protects the doctor-patient relationship. Jama, 263(6).
Arda, B., & Arda, B. (2016). Physical and non-physical obstacles on the way: Non-discrimination in health services in Turkey. International Journal of Health Policy and Bioethics, 1(1).
Arsan, N., Borak, S., & Kocatürk, U. (1997). Atatürk’ün söylev ve demeçleri I-III. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi.
Bağdatlı, N. (2020). Feminizm ve sol: Türkiye'de 1970'lerde "kadın sorunu". In Modern Türkiye'de siyasi Düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
Bahar Özvarış, Ş. (2023). Türkiye'de üreme sağlığı hizmetlerinin durumu: Son yirmi yılda neler değişti? Toplum ve Hekim, 38(2).
Belli, B. (2021). Osmanlı'da fuhuş: II. Abdülhamid dönemi'nde kayıtlı fuhuş devlet ve modernlik (1876-1909). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Beltan, Ö. B. (2019). Biyopolitika ve queer: AIDS krizi, bağışıklık ve ötesi. Nika Yayınevi.
BİANET. (2020). AYM'den kürtaj kararı. BİANET. https://bianet.org/haber/aym-den-kurtaj-karari-230663
Birgün. (2022). CİSÜ Platformu: HIV enfeksiyonunun son 10 yılda yüzde 460 arttığı tek ülke Türkiye. Birgün,. https://www.birgun.net/haber/cisu-platformu-hiv-enfeksiyonunun-son-10-yilda-yuzde-460-arttigi-tek-ulke-turkiye-384720
Buğcaycı Yalçın, B. N., Akıcı, D., & Şaşmaz, C. T. (2020). Aşı ile önlenebilir hastalıklarla ilgili halk sağlığı kongre kitaplarında yer alan bildiriler 2008-2019. In S. Üner & P. Okyay (Eds.), Türkiye Sağlık Raporu 2020. Hipokrat Yayınevi.
Can, B. (2023). Cumhuriyet döneminde Türkiye’nin nüfus politikaları: Yeni bir kronolojik sınıflandırma. Troyacademy, 8(1).
CETAD. (2006). Cinsel sağlık ve üreme sağlığı araştırması 2006
Cinsel Sağlık & Üreme Sağlığı Hakları Platformu. (2022). Üreme ve cinsel sağlık hizmetleri yasada var, pratikte yok! Diken. https://www.diken.com.tr/ureme-ve-cinsel-saglik-hizmetleri-yasada-var-pratikte-yok/
Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı Hakları (CİSÜ) Platformu. (2021). Türkiye'de cinsel sağlık ve üreme sağlığı durum analizi raporu (A. Akın & T. Türmen, Eds.).
Coşar, S., & Yeğenoğlu, M. (2011). New grounds for patriarchy in Turkey? Gender policy in the age of AKP. South European Society and Politics, 16(4).
Çakmak, F. (2007). Atatürk döneminde Türkiye'nin nüfus politikası Dokuz Eylül Üniversitesi]. İzmir.
Çam, S., & Tavukcu, M. (2025). Türkiye'de HPV ve aşısına ilişkin bilgi, tutum ve davranışlar: Sistematik bir derleme. SDÜ Sağlık Yönetimi Dergisi, 2025, 1.
Çetin, Z. (2022). Giriş: Türkiye'de AIDS ve HIV politikalar ve tarihi. In D. Güzel, İ. Orbay, & U. Güner (Eds.), AIDS'ten HIV Aktivizmine: Dünden Kalanlar (pp. 13-31). 17 Mayıs Derneği.
Çiçeklioğlu, M., Öcek, Z., Yücel, U., Özdemir, R., Türk, M., & Taner, Ş. (2013). Aile hekimliği birinci basamak sağlık ortamını nasıl dönüştürdü? Türk Tabipler Birliği Yayınları.
Dağ, H., Dönmez, S., Şirin, A., & Kavlak, O. (2012). Akran eğitiminin üniversite öğrencilerinin cinsel sağlık konusundaki bilgi düzeylerine etkisi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 15(1), 10-17.
Doğan, M. (2013). Türkiye'de uygulanan nüfus politikalarıan genel bakış. Marmara Coğrafya Dergisi, 23.
(2006). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0bjects/View/13744/plan9.pdf
Erkmen, S. (2020). Türkiye'de kürtaj: AKP iktidarı ve biyopolitika. İletişim Yayınları.
Eryurt, M. A., Keskin, F., Koç, İ., Saraç, M., & Yayla-Enfiyeci, Z. (2024). 2023 Türkiye gençlik araştırması. UNFPA.
Eskiocak, M. (2020). Türkiye’de bağışıklama hizmetlerinin durumu ve bağışıklamada eşitsizlikler. In S. Üner & P. Okyay (Eds.), Türkiye Sağlık Raporu 2020. Hipokrat Yayınevi.
Foucault, M. (2015). İktidar mekanizmasında hapishaneler ve tımarhaneler. In Büyük Kapatılma. Ayrıntı Yayınları.
Foucault, M. (2018). Cinselliğin tarihi. Ayrıntı Yayınları.
Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu. İmge Kitabevi Yayınları.
Gürsoy, E., & Özerdoğan, N. (2017). Cinsel sağlık eğitimi- nerede, ne zaman. Turkiye Klinikleri J Obstet Womens Health Dis Nurs-Special Topics, 3(3), 219-224.
Gwadz, M., Leonard, N. R., Honig, S., Freeman, R., Kutnick, A., & Ritchie, A. S. (2018). Doing battle with “the monster”: How high-risk heterosexuals experience and successfully manage HIV stigma as a barrier to HIV testing. International Journal for Equity in Health, 17(1), 46. https://doi.org/10.1186/s12939-018-0761-9
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. (2018). Türkiye nüfus ve sağlık araştırması.
IFSW. (2014). Global definition of social work. INTERNATIONAL FEDERATION OF SOCIAL WORKERS. https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/
Kadir Has Üniversitesi Eşitlik Çeşitlilik ve Kapsayıcılık Araştırma Grubu (EDI-KHAS). (2024). Yasal ama ulaşılabilir değil: Türkiye’deki kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi Yayınları.
Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. (2016). Yasal ama ulaşılabilir değil: Türkiye’deki devlet hastanelerinde kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi.
Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. (2020). Yasal ancak ulaşılabilir değil: Türkiye’deki kamu hastanelerinde kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi.
Karaca Bozkurt, Ö. (2011). Uluslararası Nüfus Ve Kalkınma Konferansı (ICPD) Eylem Programı’nın Türkiye'de uygulanan sağlık politikalarına yansımalarının toplumsal cinsiyet perspektifinden T.C. Başbakanlık]. Ankara.
Karagöz, B. (2008). Türkiye'de 1980 sonrası kadın hareketinin siyasal temellerive "ikinci dalga" uğrağı. Memleket Siyaset Yönetim, 3(7).
Kart, E. (2013). "Sağlıkta Dönüşüm” sürecinde performansa dayalı ücretlendirmenin hekimler üzerindeki etkileri. Çalışma ve Toplum, 3, 103-140.
Maticka-Tyndale, E., & Tenkorang, E. Y. (2010). A multi-level model of condom use among male and female upper primary school students in Nyanza, Kenya. Social Science & Medicine, 71(3), 616-625. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2010.03.049
Mutlu, B., & Saluk, S. (2020). Türkiye'de üreme sağlığı ve kürtaj tartışmaları. In Modern Türkiye'de siyasi Düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
Mutluer, N. (2019). Transnational othering and global diversities: Media, extremism and free expression. Nordicom.
Mutluer, N. (2023). Türkiye'de cinsiyet ve cinsellik politikalarının 100 yılı: Sessizden dayatılmış cinselleştirilmeye. Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/turkiyede-cinsiyet-ve-cinsellik-politikalarinin-100-yili-sessizden-dayatilmis-cinsellestirilmeye-haber-1633218
Okkaoğlu Mutlu, S. (2017). Aile hekimliği sisteminin kadın sağlığına etkileri lll. Kadın Hekimlik ve Kadın Sağlığı Kongre Kitabı, Ankara.
(2013). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0b%ADjects/view/15089/0nuncu_Kalk%C4%25Blnma_Plan%C4%25Bl.pdf
Özberk, E. (2003). Nüfus politikaları ve kadın bedeni üzerindeki denetim Ankara Üniversitesi]. Ankara.
Özdemir Tiryaki, N. (2024). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de nüfusu artırmaya yönelik uygulamalar 10. Uluslararası Atatürk Kongresi, Ankara.
Özmakas, U. (2019). Biyopolitika: İktidar ve direniş Foucault, Agamben, Hardt-Negri. İletişim Yayınları.
Öztürk, E. (2018). Cinsel sağlık ve üreme sağlığında haklar İstanbul Medipol Üniversitesi]. İstanbul.
Parla, A. (2001). The "Honor" of the state: Virginity examinations in Turkey Feminist Studies, 27(1).
Saltuk, S. (2014). Üreme politikaları üzerine bazı notlar: Sağlıkta dönüşüm programı, aile hekimliği ve gebliz sistemi. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 24.
Sancar, S. (2011). Türkiye'de kadın hareketinin politiği: Tarihsel bağlam, politik gündem ve özgünlükler. In S. Sancar (Ed.), Birkaç arpa boyu.... 21. yüzyıla girerken Türkiye'de feminist çalışmalar. Koç Üniversitesi Yayınları.
Scambler, G. (2003). Deviance, sick role and stigma. In G. Scambler (Ed.), Sociology as Applied to Medicine (pp. 192-202). Saunders.
(2002). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0bjects/View/769/destek02.pdf
Sert, G. (2013). Üreme haklarının yasal temelleri ve etik değerlendirme. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı.
Shaefor, B. W., & Horejsi, C. J. (2012). Sosyal hizmet uygulaması: Temel teknikler ve ilkeler. Nika Yayınevi.
T.C. Anayasa Mahkemesi. (2020). Genel Kurul Kararı R.G. Başvurusu. https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2017/31619
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2019). Türkiye HIV/AIDS kontrol programı 2019 - 2024. T.C. Sağlık Bakanlığı. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/Bulasici-hastaliklar-db/hastaliklar/HIV-ADS/Tani-Tedavi_Rehberi/HIV_AIDS_Kontrol_Programi.pdf
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2025a). HIV-AIDS istatistik. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/bulasici-hastaliklar-ve-erken-uyari-db/Dokumanlar/Istatistikler/hiv-aids-2023.pdf
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2025b). Türkiye HIV/AIDS kontrol programı 2025 - 2030. T.C. Sağlık Bakanlığı.
Tekeli, Ş. (1988). Kadınlar için. Alan Yayınları.
Thompson, N. (2017). Existentialism and social work. Routledge.
Toksöz, A. (2011). The Regulation of abortion in contemporary Turkey: Laws, policies, dircourses Boğaziçi Üniversitesi]. İstanbul.
Topgül, C., Adalı, T., Çavlin, A., & Dayan, C. (2017). Sisteme değil isteğe bağlı hizmet: Sağlık çalışanları gözünden İstanbul’da kürtaj ve aile planlaması hizmetlerinin durumu.
Turan, B., Budhwani, H., Fazeli, P. L., Browning, W. R., Raper, J. L., Mugavero, M. J., & Turan, J. M. (2017b). How does stigma affect people living with HIV? The Mediating roles of internalized and anticipated HIV stigma in the effects of perceived community stigma on health and psychosocial outcomes. AIDS and Behavior, 21(1), 283-291. https://doi.org/10.1007/s10461-016-1451-5
Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı Türkiye Anne Çocuk ve Ergen Sağlığı Enstitüsü. (2017). Türkiye kürtaj mevzuatı tartışmalı konular. Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı.
UNFPA. (2016). Sexuality education: what is it? Sexuality education policy brief No. 1. 4.
Wang, G.-Z. (2010). Reproductive Health and Gender Equality. Ashgate Publishing Company.
Yaylali, E., Erdogan, Z. M., Calisir, F., Gokengin, D., Korten, V., Tabak, F., Tasova, Y., Unal, S., Ozelgun, B., Ozcagli, T. G., & Sahin, T. (2023). Modeling the future of HIV in Turkey: Cost-effectiveness analysis of improving testing and diagnosis. PLoS ONE, 18(6), e0286254. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286254
Yücesan, A., & Ayaz Alkaya, S. (2018). Okullarda göz ardı edilen bir konu: Cinsel sağlık eğitimi. SDÜ Tıp Fakültesi Dergisi, 25(2), 200-209.
Yüksel-Kaptanoğlu, İ. (2020). Akademide ve kamuda kadınlara yönelik şiddete yaklaşım. In Modern Türkiye'de siyasi düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
Referanslar
Akbaş, A. (2023). Türkiye’de sosyal hizmet disiplini kapsamında HIV’i düşünmek. Kaos GL, 189, 48-52. https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/turkiye-de-sosyal-hizmet-disiplini-kapsaminda-hiv-i-dusunmek
Akbaş, A. (2025). Türkiye'de HIV ile yaşayan yetişkin kişilerin damgalanma ve ayrımcılık deneyimleri ve baş etme stratejileri Hacettepe Üniversitesi]. Ankara.
Annas, G. J., Glantz, L. H., & Meriner, W. K. (1990). The right of privacy protects the doctor-patient relationship. Jama, 263(6).
Arda, B., & Arda, B. (2016). Physical and non-physical obstacles on the way: Non-discrimination in health services in Turkey. International Journal of Health Policy and Bioethics, 1(1).
Arsan, N., Borak, S., & Kocatürk, U. (1997). Atatürk’ün söylev ve demeçleri I-III. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi.
Bağdatlı, N. (2020). Feminizm ve sol: Türkiye'de 1970'lerde "kadın sorunu". In Modern Türkiye'de siyasi Düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
Bahar Özvarış, Ş. (2023). Türkiye'de üreme sağlığı hizmetlerinin durumu: Son yirmi yılda neler değişti? Toplum ve Hekim, 38(2).
Belli, B. (2021). Osmanlı'da fuhuş: II. Abdülhamid dönemi'nde kayıtlı fuhuş devlet ve modernlik (1876-1909). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Beltan, Ö. B. (2019). Biyopolitika ve queer: AIDS krizi, bağışıklık ve ötesi. Nika Yayınevi.
BİANET. (2020). AYM'den kürtaj kararı. BİANET. https://bianet.org/haber/aym-den-kurtaj-karari-230663
Birgün. (2022). CİSÜ Platformu: HIV enfeksiyonunun son 10 yılda yüzde 460 arttığı tek ülke Türkiye. Birgün,. https://www.birgun.net/haber/cisu-platformu-hiv-enfeksiyonunun-son-10-yilda-yuzde-460-arttigi-tek-ulke-turkiye-384720
Buğcaycı Yalçın, B. N., Akıcı, D., & Şaşmaz, C. T. (2020). Aşı ile önlenebilir hastalıklarla ilgili halk sağlığı kongre kitaplarında yer alan bildiriler 2008-2019. In S. Üner & P. Okyay (Eds.), Türkiye Sağlık Raporu 2020. Hipokrat Yayınevi.
Can, B. (2023). Cumhuriyet döneminde Türkiye’nin nüfus politikaları: Yeni bir kronolojik sınıflandırma. Troyacademy, 8(1).
CETAD. (2006). Cinsel sağlık ve üreme sağlığı araştırması 2006
Cinsel Sağlık & Üreme Sağlığı Hakları Platformu. (2022). Üreme ve cinsel sağlık hizmetleri yasada var, pratikte yok! Diken. https://www.diken.com.tr/ureme-ve-cinsel-saglik-hizmetleri-yasada-var-pratikte-yok/
Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı Hakları (CİSÜ) Platformu. (2021). Türkiye'de cinsel sağlık ve üreme sağlığı durum analizi raporu (A. Akın & T. Türmen, Eds.).
Coşar, S., & Yeğenoğlu, M. (2011). New grounds for patriarchy in Turkey? Gender policy in the age of AKP. South European Society and Politics, 16(4).
Çakmak, F. (2007). Atatürk döneminde Türkiye'nin nüfus politikası Dokuz Eylül Üniversitesi]. İzmir.
Çam, S., & Tavukcu, M. (2025). Türkiye'de HPV ve aşısına ilişkin bilgi, tutum ve davranışlar: Sistematik bir derleme. SDÜ Sağlık Yönetimi Dergisi, 2025, 1.
Çetin, Z. (2022). Giriş: Türkiye'de AIDS ve HIV politikalar ve tarihi. In D. Güzel, İ. Orbay, & U. Güner (Eds.), AIDS'ten HIV Aktivizmine: Dünden Kalanlar (pp. 13-31). 17 Mayıs Derneği.
Çiçeklioğlu, M., Öcek, Z., Yücel, U., Özdemir, R., Türk, M., & Taner, Ş. (2013). Aile hekimliği birinci basamak sağlık ortamını nasıl dönüştürdü? Türk Tabipler Birliği Yayınları.
Dağ, H., Dönmez, S., Şirin, A., & Kavlak, O. (2012). Akran eğitiminin üniversite öğrencilerinin cinsel sağlık konusundaki bilgi düzeylerine etkisi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 15(1), 10-17.
Doğan, M. (2013). Türkiye'de uygulanan nüfus politikalarıan genel bakış. Marmara Coğrafya Dergisi, 23.
(2006). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0bjects/View/13744/plan9.pdf
Erkmen, S. (2020). Türkiye'de kürtaj: AKP iktidarı ve biyopolitika. İletişim Yayınları.
Eryurt, M. A., Keskin, F., Koç, İ., Saraç, M., & Yayla-Enfiyeci, Z. (2024). 2023 Türkiye gençlik araştırması. UNFPA.
Eskiocak, M. (2020). Türkiye’de bağışıklama hizmetlerinin durumu ve bağışıklamada eşitsizlikler. In S. Üner & P. Okyay (Eds.), Türkiye Sağlık Raporu 2020. Hipokrat Yayınevi.
Foucault, M. (2015). İktidar mekanizmasında hapishaneler ve tımarhaneler. In Büyük Kapatılma. Ayrıntı Yayınları.
Foucault, M. (2018). Cinselliğin tarihi. Ayrıntı Yayınları.
Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu. İmge Kitabevi Yayınları.
Gürsoy, E., & Özerdoğan, N. (2017). Cinsel sağlık eğitimi- nerede, ne zaman. Turkiye Klinikleri J Obstet Womens Health Dis Nurs-Special Topics, 3(3), 219-224.
Gwadz, M., Leonard, N. R., Honig, S., Freeman, R., Kutnick, A., & Ritchie, A. S. (2018). Doing battle with “the monster”: How high-risk heterosexuals experience and successfully manage HIV stigma as a barrier to HIV testing. International Journal for Equity in Health, 17(1), 46. https://doi.org/10.1186/s12939-018-0761-9
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. (2018). Türkiye nüfus ve sağlık araştırması.
IFSW. (2014). Global definition of social work. INTERNATIONAL FEDERATION OF SOCIAL WORKERS. https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/
Kadir Has Üniversitesi Eşitlik Çeşitlilik ve Kapsayıcılık Araştırma Grubu (EDI-KHAS). (2024). Yasal ama ulaşılabilir değil: Türkiye’deki kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi Yayınları.
Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. (2016). Yasal ama ulaşılabilir değil: Türkiye’deki devlet hastanelerinde kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi.
Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Araştırma Merkezi. (2020). Yasal ancak ulaşılabilir değil: Türkiye’deki kamu hastanelerinde kürtaj hizmetleri. Kadir Has Üniversitesi.
Karaca Bozkurt, Ö. (2011). Uluslararası Nüfus Ve Kalkınma Konferansı (ICPD) Eylem Programı’nın Türkiye'de uygulanan sağlık politikalarına yansımalarının toplumsal cinsiyet perspektifinden T.C. Başbakanlık]. Ankara.
Karagöz, B. (2008). Türkiye'de 1980 sonrası kadın hareketinin siyasal temellerive "ikinci dalga" uğrağı. Memleket Siyaset Yönetim, 3(7).
Kart, E. (2013). "Sağlıkta Dönüşüm” sürecinde performansa dayalı ücretlendirmenin hekimler üzerindeki etkileri. Çalışma ve Toplum, 3, 103-140.
Maticka-Tyndale, E., & Tenkorang, E. Y. (2010). A multi-level model of condom use among male and female upper primary school students in Nyanza, Kenya. Social Science & Medicine, 71(3), 616-625. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2010.03.049
Mutlu, B., & Saluk, S. (2020). Türkiye'de üreme sağlığı ve kürtaj tartışmaları. In Modern Türkiye'de siyasi Düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
Mutluer, N. (2019). Transnational othering and global diversities: Media, extremism and free expression. Nordicom.
Mutluer, N. (2023). Türkiye'de cinsiyet ve cinsellik politikalarının 100 yılı: Sessizden dayatılmış cinselleştirilmeye. Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/turkiyede-cinsiyet-ve-cinsellik-politikalarinin-100-yili-sessizden-dayatilmis-cinsellestirilmeye-haber-1633218
Okkaoğlu Mutlu, S. (2017). Aile hekimliği sisteminin kadın sağlığına etkileri lll. Kadın Hekimlik ve Kadın Sağlığı Kongre Kitabı, Ankara.
(2013). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0b%ADjects/view/15089/0nuncu_Kalk%C4%25Blnma_Plan%C4%25Bl.pdf
Özberk, E. (2003). Nüfus politikaları ve kadın bedeni üzerindeki denetim Ankara Üniversitesi]. Ankara.
Özdemir Tiryaki, N. (2024). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’de nüfusu artırmaya yönelik uygulamalar 10. Uluslararası Atatürk Kongresi, Ankara.
Özmakas, U. (2019). Biyopolitika: İktidar ve direniş Foucault, Agamben, Hardt-Negri. İletişim Yayınları.
Öztürk, E. (2018). Cinsel sağlık ve üreme sağlığında haklar İstanbul Medipol Üniversitesi]. İstanbul.
Parla, A. (2001). The "Honor" of the state: Virginity examinations in Turkey Feminist Studies, 27(1).
Saltuk, S. (2014). Üreme politikaları üzerine bazı notlar: Sağlıkta dönüşüm programı, aile hekimliği ve gebliz sistemi. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 24.
Sancar, S. (2011). Türkiye'de kadın hareketinin politiği: Tarihsel bağlam, politik gündem ve özgünlükler. In S. Sancar (Ed.), Birkaç arpa boyu.... 21. yüzyıla girerken Türkiye'de feminist çalışmalar. Koç Üniversitesi Yayınları.
Scambler, G. (2003). Deviance, sick role and stigma. In G. Scambler (Ed.), Sociology as Applied to Medicine (pp. 192-202). Saunders.
(2002). http://www3.kalkinma.gov.tr/Doc0bjects/View/769/destek02.pdf
Sert, G. (2013). Üreme haklarının yasal temelleri ve etik değerlendirme. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı.
Shaefor, B. W., & Horejsi, C. J. (2012). Sosyal hizmet uygulaması: Temel teknikler ve ilkeler. Nika Yayınevi.
T.C. Anayasa Mahkemesi. (2020). Genel Kurul Kararı R.G. Başvurusu. https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2017/31619
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2019). Türkiye HIV/AIDS kontrol programı 2019 - 2024. T.C. Sağlık Bakanlığı. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/Bulasici-hastaliklar-db/hastaliklar/HIV-ADS/Tani-Tedavi_Rehberi/HIV_AIDS_Kontrol_Programi.pdf
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2025a). HIV-AIDS istatistik. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/bulasici-hastaliklar-ve-erken-uyari-db/Dokumanlar/Istatistikler/hiv-aids-2023.pdf
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2025b). Türkiye HIV/AIDS kontrol programı 2025 - 2030. T.C. Sağlık Bakanlığı.
Tekeli, Ş. (1988). Kadınlar için. Alan Yayınları.
Thompson, N. (2017). Existentialism and social work. Routledge.
Toksöz, A. (2011). The Regulation of abortion in contemporary Turkey: Laws, policies, dircourses Boğaziçi Üniversitesi]. İstanbul.
Topgül, C., Adalı, T., Çavlin, A., & Dayan, C. (2017). Sisteme değil isteğe bağlı hizmet: Sağlık çalışanları gözünden İstanbul’da kürtaj ve aile planlaması hizmetlerinin durumu.
Turan, B., Budhwani, H., Fazeli, P. L., Browning, W. R., Raper, J. L., Mugavero, M. J., & Turan, J. M. (2017b). How does stigma affect people living with HIV? The Mediating roles of internalized and anticipated HIV stigma in the effects of perceived community stigma on health and psychosocial outcomes. AIDS and Behavior, 21(1), 283-291. https://doi.org/10.1007/s10461-016-1451-5
Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı Türkiye Anne Çocuk ve Ergen Sağlığı Enstitüsü. (2017). Türkiye kürtaj mevzuatı tartışmalı konular. Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı.
UNFPA. (2016). Sexuality education: what is it? Sexuality education policy brief No. 1. 4.
Wang, G.-Z. (2010). Reproductive Health and Gender Equality. Ashgate Publishing Company.
Yaylali, E., Erdogan, Z. M., Calisir, F., Gokengin, D., Korten, V., Tabak, F., Tasova, Y., Unal, S., Ozelgun, B., Ozcagli, T. G., & Sahin, T. (2023). Modeling the future of HIV in Turkey: Cost-effectiveness analysis of improving testing and diagnosis. PLoS ONE, 18(6), e0286254. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0286254
Yücesan, A., & Ayaz Alkaya, S. (2018). Okullarda göz ardı edilen bir konu: Cinsel sağlık eğitimi. SDÜ Tıp Fakültesi Dergisi, 25(2), 200-209.
Yüksel-Kaptanoğlu, İ. (2020). Akademide ve kamuda kadınlara yönelik şiddete yaklaşım. In Modern Türkiye'de siyasi düşünce 10: Feminizm. İletişim Yayınları.
