Normalden Eşitsizliğe: Dezavantajlılığın Toplumsal İnşası ve Gündelik Hayat Pratikleri
Özet
Çalışma, normalliğin toplumsal düzlemde nasıl kurulduğunu ve bunun dezavantajlılığa nasıl yansıdığını incelemektedir. Normal, toplumsal bir beklenti ekseninde üretilirken bunun dışında kalanlara sınır çizmektedir. Bu, kendi içinde düzenleyici ve dışlayıcı bir sosyal kontrol barındırmaktadır. İnsanların gündelik hayat pratikleri genel olarak bu eksende oluşmaktadır. Çünkü bu durum hem normatif hem de norm dışı davranışlara sebep olabilmektedir. Dolayısıyla ortaya damgalama ve dışlama mekanizmaları gündelik karşılaşmalarda ortaya çıkarken sosyal eşitsizlik normalin içinden sıyrılarak bir sosyal gerçeklik olarak belirmektedir. Dezavantajlı bireyler, eşitsizliğin sürekli üretildiği bir toplumsal süreci yaşarken hem makro hem mezzo hem mikro düzeyde bu durumun fark edilmesi güçlü bir normallik içinde deneyimlerler. Böylece eşitsizlik yalnızca dışsal bir baskı olarak değil, beklentiler, roller ve karşılaşmalar aracılığıyla gündelik hayatın akışı içinde yeniden kurulan bir ilişki biçimine dönüşmektedir. Dezavantajlı bireyler, kesişen kimliksel özellikleriyle deneyimledikleri bu eşitsizliklere karşı hem özel hem kamusal alanda önemli bir mücadele sergilemek zorundadırlar.
The study examines how normality is constructed on the social plane and how it is reflected in disadvantage. While the normal is produced along an axis of social expectations, it simultaneously draws boundaries around those who fall outside it. This contains a form of social control that is both regulatory and exclusionary. People’s everyday practices are generally shaped along this axis, since it can give rise to both normative and non-normative behaviors. Accordingly, while mechanisms of stigmatization and exclusion emerge in everyday encounters, social inequality separates from the normal and appears as a social reality. As disadvantaged individuals live within a social process in which inequality is continuously reproduced, they experience this situation -at macro, meso, and micro levels- within a powerful sense of normality that makes it difficult to recognize. Thus, inequality becomes not merely an external pressure but a form of relationship reconstructed within the flow of everyday life through expectations, roles, and encounters. Facing the inequalities they experience through intersecting identity characteristics, disadvantaged individuals are compelled to struggle both in private and in public spheres.
Referanslar
Altuntaş, B. (2020). Dezavantajlı gruplar ve sosyal politika. (3. Basım). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
Atila Demir, S. (2021): Toplumsal cinsiyet, sosyal dışlanma ve dezavantajlılık. Tezkire Dergisi, 29 (74). 41-55.
Barut, B. (2023). Feminist perspektiften cinsel istismar ve sosyal hizmet müdahalesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 57: 413-428.
https://doi.org/10.30794/pausbed.1213523
Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Identity politics, intersectionality, and violence against women. Stanford Law Review, 43(6), 1241-1299. https://doi.org/10.2307/1229039
Çelebi, N. (2022). Dezavantajlılık ve sosyoloji. Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler içinde. Ed: A. Demir, Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 1-10.
Davis, L. J. (1995). Enforcing normalcy: Disability, deafness, and the body. NY and London: Verso Press.
Demir, A. (Ed.). (2022). Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler. Çanakkale: Paradigma Akademi Basım Yayın Dağıtım.
Demir Başhan, R. ve Metin, O. (2023). Eşitsizliği alternatif kavramlarla tartışmak: Dezavantajlılık, kırılganlık, yaralanabilirlik. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (Joshas), 9(65), 3040:3048. http://dx.doi.org/10.29228/JOSH AS.70592
Durkheim, E. (2016). Sosyolojik yöntemin kuralları. (İkinci Baskı) (Ö. Doğan, Çev.). İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
Ergun, C. ve Koçancı, M. (2017). Yoksulluk ve kentsel mekan üzerine birkaç not, Toplum ve Demokrasi, 11 (24), 201-228.
Fırat, M., ve İlhan, S. (2019). Çingenelerde yoksulluk ve sosyal dışlanma: Malatya örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(3), 265-277. https://doi.org/10.18506/anemon.449956
Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu. (8. Baskı). (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi
Giddens, A. (1999). Toplumun kuruluşu: Yapılaşma kuramının ana hatları (H. Özel, Çev). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
Goffman, E., (2016). Günlük yaşamda benliğin sunumu. (B. Cezar, Çev.). (Üçüncü Basım). İstanbul: Metis Yayınları,
Goffman, E. (2019a) Damga; örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. (4. Baskı). (Ş. Geniş, Çev.). Ankara: Heretik Yayınıcılık.
Kasapoğlu, A. (2022). Azınlık gruplar hakkında ilişkisel sosyolojik bir Değerlendirme. Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler içinde. Ed: A. Demir, Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 313-332.
Kilian, T. (1997). Public and private, power and space. USA: Rowman & Littlefield.
Marshall, G. (2005). Sosyoloji sözlüğü. (İkinci Baskı). (O. Akınhay ve D. Kömürcü, Çev.). Ankara: Bilim Sanat Yayınları.
Mate, G. ve Mate, D. (2025). Normal efsanesi: Toksik bir kültürde travma, hastalık ve iyileşme (13. Baskı). (E. Süren, Çev.). İstanbul: Hep Kitap.
Mollaer, E. C. (2018), “Chicago Okulu ve gündelik hayat: Gerçek araştırmada ellerini kirletmek”. Gündelik Hayat Sosyolojisi; Temalar, Sorunsallar ve Güzergahlar. (A. Esgin ve G. Çeğin, Ed.). Ankara: Phoenix Yayınevi, Ankara.
Nancy, F. (1990). Rethinking the public sphere: A contribution to the critique of actually existing democracy. Social Text 25 (26): 56-80. https://doi.org/10.2307/466240
Öcal, S. B. (2017). Felsefenin külkedisi, medyanın prensesi: Gündelik hayat. Erciyes İletişim Dergisi, 5(1): 236-252.
Ritzer, G. (2013). Sosyoloji kuramları. (H. Hülür, (Çev.). Ankara: De Ki Basım Yayım.
Sarıgöl, P. (2020). Kesişimsellik teorisi ve farklılıkların feminizmi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 3(6), 331-352. https://doi.org/10.35235/uicd.715735
Sheller, M. ve Urry, J. (2003). Mobile transformations of `public’ and `private’ life. Theory, Culture ve Society, 20(3), 107-125. https://doi.org/10.1177/02632764030203007
Simmel, G. (2019). Modern kültürde çatışma. (T. Bora Çev.). (12. Baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
Taşçı, F. (2018). Sosyal politikada dezavantajlı gruplar: Tarih, yaklaşım ve uygulama. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
Tan, M. ve Toprak, M. (2025). Normal ve iktidar: Erving Goffman ve Michel Foucault’nun gündelik hayat sosyolojisi bağlamında karşılaştırılması. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2) 771-783.
https://doi.org/10.52122/nisantasisbd.1746092
Timurturkan, M., Demez, G., Kart, E., Ertan, C., Cankurtaran, S., ve Aktin, S. (2017). “Hükümlü” olmanın sosyal tezahürleri: Sosyal dışlanma, damga ve suç. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(20), 138-157. https://doi.org/10.20875/makusobed.331822
Toprak, M. (2023). Bir mekânın gündelik hayatı: Farklılıklarla yaşayabilmek. Çanakkale: Paradigma Akademi.
Toprak, M. (2025). Prematüre çocuklara yaklaşımların ebeveynler üzerindeki etkisine yönelik sosyolojik bir analiz. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 1, 1-12. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1496273
Türk Dil Kurumu. (2024). Normal. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 15 Ocak 2026)
Referanslar
Altuntaş, B. (2020). Dezavantajlı gruplar ve sosyal politika. (3. Basım). Ankara: Nobel Akademi Yayıncılık.
Atila Demir, S. (2021): Toplumsal cinsiyet, sosyal dışlanma ve dezavantajlılık. Tezkire Dergisi, 29 (74). 41-55.
Barut, B. (2023). Feminist perspektiften cinsel istismar ve sosyal hizmet müdahalesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 57: 413-428.
https://doi.org/10.30794/pausbed.1213523
Crenshaw, K. (1991). Mapping the margins: Identity politics, intersectionality, and violence against women. Stanford Law Review, 43(6), 1241-1299. https://doi.org/10.2307/1229039
Çelebi, N. (2022). Dezavantajlılık ve sosyoloji. Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler içinde. Ed: A. Demir, Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 1-10.
Davis, L. J. (1995). Enforcing normalcy: Disability, deafness, and the body. NY and London: Verso Press.
Demir, A. (Ed.). (2022). Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler. Çanakkale: Paradigma Akademi Basım Yayın Dağıtım.
Demir Başhan, R. ve Metin, O. (2023). Eşitsizliği alternatif kavramlarla tartışmak: Dezavantajlılık, kırılganlık, yaralanabilirlik. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (Joshas), 9(65), 3040:3048. http://dx.doi.org/10.29228/JOSH AS.70592
Durkheim, E. (2016). Sosyolojik yöntemin kuralları. (İkinci Baskı) (Ö. Doğan, Çev.). İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
Ergun, C. ve Koçancı, M. (2017). Yoksulluk ve kentsel mekan üzerine birkaç not, Toplum ve Demokrasi, 11 (24), 201-228.
Fırat, M., ve İlhan, S. (2019). Çingenelerde yoksulluk ve sosyal dışlanma: Malatya örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(3), 265-277. https://doi.org/10.18506/anemon.449956
Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu. (8. Baskı). (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi
Giddens, A. (1999). Toplumun kuruluşu: Yapılaşma kuramının ana hatları (H. Özel, Çev). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
Goffman, E., (2016). Günlük yaşamda benliğin sunumu. (B. Cezar, Çev.). (Üçüncü Basım). İstanbul: Metis Yayınları,
Goffman, E. (2019a) Damga; örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. (4. Baskı). (Ş. Geniş, Çev.). Ankara: Heretik Yayınıcılık.
Kasapoğlu, A. (2022). Azınlık gruplar hakkında ilişkisel sosyolojik bir Değerlendirme. Dezavantajlı grupların sosyolojisi: Eşitsizlikler, riskler ve çözümler içinde. Ed: A. Demir, Çanakkale: Paradigma Akademi, s. 313-332.
Kilian, T. (1997). Public and private, power and space. USA: Rowman & Littlefield.
Marshall, G. (2005). Sosyoloji sözlüğü. (İkinci Baskı). (O. Akınhay ve D. Kömürcü, Çev.). Ankara: Bilim Sanat Yayınları.
Mate, G. ve Mate, D. (2025). Normal efsanesi: Toksik bir kültürde travma, hastalık ve iyileşme (13. Baskı). (E. Süren, Çev.). İstanbul: Hep Kitap.
Mollaer, E. C. (2018), “Chicago Okulu ve gündelik hayat: Gerçek araştırmada ellerini kirletmek”. Gündelik Hayat Sosyolojisi; Temalar, Sorunsallar ve Güzergahlar. (A. Esgin ve G. Çeğin, Ed.). Ankara: Phoenix Yayınevi, Ankara.
Nancy, F. (1990). Rethinking the public sphere: A contribution to the critique of actually existing democracy. Social Text 25 (26): 56-80. https://doi.org/10.2307/466240
Öcal, S. B. (2017). Felsefenin külkedisi, medyanın prensesi: Gündelik hayat. Erciyes İletişim Dergisi, 5(1): 236-252.
Ritzer, G. (2013). Sosyoloji kuramları. (H. Hülür, (Çev.). Ankara: De Ki Basım Yayım.
Sarıgöl, P. (2020). Kesişimsellik teorisi ve farklılıkların feminizmi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 3(6), 331-352. https://doi.org/10.35235/uicd.715735
Sheller, M. ve Urry, J. (2003). Mobile transformations of `public’ and `private’ life. Theory, Culture ve Society, 20(3), 107-125. https://doi.org/10.1177/02632764030203007
Simmel, G. (2019). Modern kültürde çatışma. (T. Bora Çev.). (12. Baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
Taşçı, F. (2018). Sosyal politikada dezavantajlı gruplar: Tarih, yaklaşım ve uygulama. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
Tan, M. ve Toprak, M. (2025). Normal ve iktidar: Erving Goffman ve Michel Foucault’nun gündelik hayat sosyolojisi bağlamında karşılaştırılması. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2) 771-783.
https://doi.org/10.52122/nisantasisbd.1746092
Timurturkan, M., Demez, G., Kart, E., Ertan, C., Cankurtaran, S., ve Aktin, S. (2017). “Hükümlü” olmanın sosyal tezahürleri: Sosyal dışlanma, damga ve suç. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(20), 138-157. https://doi.org/10.20875/makusobed.331822
Toprak, M. (2023). Bir mekânın gündelik hayatı: Farklılıklarla yaşayabilmek. Çanakkale: Paradigma Akademi.
Toprak, M. (2025). Prematüre çocuklara yaklaşımların ebeveynler üzerindeki etkisine yönelik sosyolojik bir analiz. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35, 1, 1-12. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1496273
Türk Dil Kurumu. (2024). Normal. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 15 Ocak 2026)
