Erken Çocuklukta Öğrenme Güçlüğü Riski
Özet
Öğrenme güçlükleri, bireyin okuma, yazma, matematik, dil ve bilişsel süreçlerde yaşadığı güçlükleri kapsayan çok boyutlu bir yapıdır. Bu çalışmada öğrenme güçlüğü türleri, erken çocukluk dönemindeki belirtileri, risk faktörleri ve müdahale yaklaşımları ele alınmıştır.
Disleksi, disgrafi, diskalkuli, disanagnozi ve disortografi gibi özgül öğrenme güçlüklerinin nörolojik temelli olduğu, ancak bireyin zekâ düzeyiyle doğrudan ilişkili olmadığı vurgulanmıştır. Ayrıca bu güçlüklerin erken çocukluk dönemindeki belirtileri, risk faktörleri ve müdahale yaklaşımları incelenmiştir. Öğrenme güçlüklerinin yalnızca akademik başarıyla sınırlı olmadığı; dil, dikkat, bellek, motor gelişim, algısal süreçler ve sosyal-duygusal alanları da etkileyen çok boyutlu bir yapı gösterdiği vurgulanmıştır. Genetik yatkınlık, doğum öncesi ve sonrası riskler, aile ortamı ve sosyoekonomik koşulların öğrenme güçlüğü riskini artırabileceği belirtilmiştir. Okul öncesi dönemde görülen dil gecikmeleri, dikkat sorunları, görsel-işitsel algı güçlükleri ve motor beceri yetersizlikleri, ilerleyen yıllarda ortaya çıkabilecek öğrenme güçlüklerinin erken işaretleri olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle öğretmen ve ebeveynlerin çocukların gelişim süreçlerini dikkatle gözlemlemeleri büyük önem taşımaktadır. Ayrıca erken dönemde kullanılan tarama testleri ve gözlem formlarının risk altındaki çocukların belirlenmesinde etkili olduğu ifade edilmiştir. Son olarak, fonolojik farkındalık çalışmaları, oyun temelli uygulamalar ve erken müdahale programlarının çocukların gelişimini desteklediği belirtilmiştir. Erken dönemde fark edilen güçlüklerin uygun eğitim desteğiyle önemli ölçüde azaltılabileceği ifade edilmiştir ve dolayısıyla erken tanının önemi vurgulanmıştır.
This chapter examines learning disabilities as a multidimensional construct encompassing difficulties in reading, writing, mathematics, language, and cognitive processes. Learning disabilities can manifest during early childhood with associated risk factors; this calls for intervention approaches. Specific learning disabilities such as dyslexia, dysgraphia, dyscalculia, disanagnosia, and dysorthographia are emphasized as neurologically based conditions that are not directly related to an individual’s level of intelligence. Furthermore, learning disabilities are discussed not only in terms of academic achievement but also in relation to language development, attention, memory, motor development, perceptual processes, and social-emotional functioning. Learning disability risks were highlighted regarding predisposition, prenatal and postnatal complications, family environment, and socioeconomic conditions. Language delays, attention deficits, visual-auditory perceptual difficulties, and impairments in fine and gross motor skills observed during the preschool period are considered significant early indicators of later learning difficulties. Therefore, careful observation of children’s developmental processes by both teachers and parents is regarded as essential. In addition, early screening tests and observational assessment tools are presented as effective methods for identifying children at risk. Finally, the chapter emphasizes that phonological awareness activities, play-based interventions, and early intervention programs support children’s development, and that difficulties identified at an early stage can be significantly reduced through appropriate educational support, underlining the critical importance of early diagnosis and intervention.
Referanslar
Açıkgöz, G. (2017). Öğrenme güçlüğü risk grubunda olan anasınıfı çocuklarının özelliklerinin aile ve öğretmen görüşlerine göre belirlenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Açıkgöz, G., & Özmen, E.R. (2024). Öğrenme Güçlüğü Risk Grubunda Olan Ana Sınıfı Çocuklarının Özelliklerinin Aile ve Öğretmen Görüşlerine Göre Belirlenmesi, International Journal of Education Technology & Scientific Researches, 9(28).
Angelopoulou-Sakantami, N. (2004). Eidiki agogi: Anaptyksiakes diataraches kai chronies mionexies [Özel eğitim: Gelişimsel bozukluklar ve kronik yetersizlikler]. Ekdoseis Panepistimio Makedonias.
Ata, N., & Bolat, E. Y. (2023). Investigation of Risk Situations of Special Learning Disability in Preschool Period in Terms of Various Variables. Cukurova University Faculty of Education Journal, 52(3), 916-952.
Atkinson, R. C., & Shiffrin, R. M. (1971). The control of short-term memory. Scientific American, 225(2), 82–91.
Bakken, J. P., Obiakor, F. E., & Rotatori, A. F. (2013). Learning disabilities: Identification, assessment, and instruction of students with LD. Emerald.
Barbas, G. (2007). Scholeio kai mathisi: Mia apoklinousa schesi [Okul ve öğrenme: Aykırı bir ilişki]. Prometheus.
Barkley, R. A. (1997). ADHD and the nature of self-control. Guilford Press.
Berument, S. K., & Güven, A. G. (2013). Türkçe İfade Edici ve Alıcı Dil (TİFALDİ) Testi: I. alıcı dil kelime alt testi standardizasyon ve güvenilirlik geçerlik çalışması. Türk Psikiyatri Dergisi, 24(3), 192-201.
Bilder, D. A., Pinborough-Zimmerman, J., Bakian, A. V., Miller, J. S., Dorius, J. T., Nangle, B., & McMahon, W. M. (2013). Prenatal and perinatal factors associated with intellectual disability. American journal on intellectual and developmental disabilities, 118(2), 156-176.
Bishop, D. V. (2015). The interface between genetics and psychology: lessons from developmental dyslexia. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 282(1806), 20143139.
Blatsiou, I. (2010). Pos na diakrinoume tin pithani ekdilosi mathisiakon dyskolion otan to paidi vrisketai stin prosxoliki ilikia [Çocuğun okul öncesi dönemde olası öğrenme güçlüğü belirtilerinin ayırt edilmesi]. Prosegisi, 13, 2–3.
Bodrova, E., Germeroth, C., & Leong, D. J. (2013). Play and self-regulation: Lessons from Vygotsky. American Journal of Play, 6(1), 111–123.
Bozatlı L, Aykutlu HC, Sivrikaya Giray A, Ataş T, Özkan Ç, Güneydaş Yıldırım B, Görker I. Children at Risk of Specific Learning Disorder: A Study on Prevalence and Risk Factors. Children (Basel). 2024 Jun 22;11(7):759. doi: 10.3390/children11070759. PMID: 39062209; PMCID: PMC11274916.
Braaten, E. (Ed.). (2018). The SAGE encyclopedia of intellectual and developmental disorders. Sage Publications.
Carlson, S. M., White, R. E., & Davis-Unger, A. (2014). Evidence for a relation between executive function and pretense representation in preschool children. Cognitive Development, 29, 56–66. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2013.09.001
Dağgül, H. C. (2016). Okul öncesi dönem çocuklarının öz düzenleme becerileri ile ebeveynlerin çocuk yetiştirme stilleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Master's thesis, Eastern Mediterranean University (EMU)-Doğu Akdeniz Üniversitesi (DAÜ)).
Dilnot, J., Hamilton, L., Maughan, B., & Snowling, M. J. (2017). Child and environmental risk factors predicting readiness for learning in children at high risk of dyslexia. Development and psychopathology, 29(1), 235-244.
Elbro, C. (1996). Early linguistic abilities and reading development: A review and a hypothesis. Reading and Writing, 8(6), 453–485.
Floratou, M. M. (1992). Mathisiakes dyskolies kai ochi tebelia: Anagnosi–grafi–orthografia. Didaktika programmata gia antimetopisi sto scholeio kai sto spiti [Öğrenme güçlükleri ve tembellik değil]. Odysseas.
Foster, A., Titheradge, H., & Morton, J. (2015). Genetics of learning disability. Paediatrics and Child Health, 25(10), 450-457.
Gashaj, V., Dapp, L. C., Trninic, D., & Roebers, C. M. (2021). The effect of video games, exergames and board games on executive functions in kindergarten and 2nd grade: An explorative longitudinal study. Trends in Neuroscience and Education, 25, 100162. https://doi.org/10.1016/j.tine.2021.100162
Geary, D. C. (1993). Mathematical disabilities: Cognitive, neuropsychological, and genetic components. Psychological Bulletin, 114(2), 345–362.
Gülhan, N. Ş., & Burak, Y. (2023). Okul öncesi dönem çocukların öğrenme güçlüğü erken belirtileri ile erken okuryazarlık ve yürütücü işlev becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 11(3), 707–729.
Güven, S., & Topbaş, S. (2014). Erken Dil Gelişimi Testi-Üçüncü Versiyonu'nun (Test of Early Language Development-) Türkçe'ye Uyarlama, Geçerlik ve Güvenirlik Ön Çalışması. International Journal of Early Childhood Special Education, 6(2).
Hallahan, D. P., Kauffman, J. M., & Pullen, P. C. (2022). Idikes ekpaideftikes anagkes kai anapiries: Eisagogi stin eidiki agogi kai ekpaidefsi [Özel eğitim gereksinimleri ve engellilik: Özel eğitime giriş] (S. Gkiaouri, A. Klimis, T. Mavropalias, A. Tsimpidaki, & E. Tragoulia, Eds.). Gutenberg.
Hamilton, L. G., Hayiou-Thomas, M. E., Hulme, C., & Snowling, M. J. (2016). The home literacy environment as a predictor of the early literacy development of children at family-risk of dyslexia. Scientific Studies of Reading, 20(5), 401-419.
Hart, S. A., Petrill, S. A., & Dush, C. M. K. (2010). Genetic influences on language, reading, and mathematics skills in a national sample: An analysis using the National Longitudinal Survey of Youth. Language, speech, and hearing services in schools, 41(1), 118-128.
Haworth, C. M., Kovas, Y., Harlaar, N., Hayiou‐Thomas, M. E., Petrill, S. A., Dale, P. S., & Plomin, R. (2009). Generalist genes and learning disabilities: A multivariate genetic analysis of low performance in reading, mathematics, language and general cognitive ability in a sample of 8000 12‐year‐old twins. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 50(10), 1318-1325.
Heward, W. L. (2011). Pedia me eidikes anagkes: Mia eisagogi stin eidiki ekpaidefsi [Özel gereksinimli çocuklar: Özel eğitime giriş] (A. Davazoglou & K. Kokkinos, Eds.; H. Limperopoulou, Trans.). Topos.
İzoğlu-Tok, A., & Doğan, Ö. (2024). Preliminary developmental challenges of children at risk for specific learning disabilities: Insights from parents and teachers—a qualitative study. Current Psychology, 43(31), 25551-25567.
Kirk, S. A., & Gallagher, J. J. (1989). Education of exceptional children (6th ed.). Houghton Mifflin.
Kocaman, G. M. (2020). Özgül öğrenme güçlüğü belirtileri olan çocuklarda wechsler çocuklar için zekâ ölçeği-IV alt puanlarının incelenmesi.
Kaimara, P., & Oikonomou, A. (2018). Sinekpaidefsi kai idrysi neon scholikon monadon eidikis agogis [Kaynaştırma eğitimi ve özel eğitim okul birimlerinin kurulması]. In Ifiki, ekpaidefsi kai igesia (pp. 84–98).
Karampatzaki, Z. (2012). Proimi anichnefsi kai proimi paremvasis gia anaptyxiakes dyskolies sta mathimatika stin prosxoliki ilikia [Okul öncesi dönemde matematikte gelişimsel güçlükler için erken tarama ve erken müdahale].
Kotoulas, B., & Panteliadou, S. (2003). Epimoni tou elleimmatos tis fonologikis epignosis stin ekdilosi dyskolion sti xrisi tou graptou logou [Yazılı dil kullanımındaki güçlüklerde fonolojik farkındalık yetersizliğinin sürekliliği]. 9th Panhellenic Conference of Psychological Research, Rhodes, Greece.
Krämer, S., Möller, J., & Zimmermann, F. (2021). Inclusive education of students with general learning difficulties: A meta-analysis. Review of Educational Research, 91(3), 432–478.
Küçük, Y., & Görgü, E. (2024). ‘Benim de Sesim Var’programının otizmli çocukların dil gelişimi ve anne-babaların yaşam kalitesi üzerindeki etkisinin incelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 8(1), 28-51.
Liu, L., Wang, J., Shao, S., Luo, X., Kong, R., Zhang, X., & Song, R. (2016). Descriptive epidemiology of prenatal and perinatal risk factors in a Chinese population with reading disorder. Scientific reports, 6(1), 36697.
Malegiannaki, A. Ch., Messinis, Ch., & Papathanassopoulos, P. (2012). Kliniki paidoneuropsychologia [Klinik çocuk nöropsikolojisi]. Gotsis.
Markovitis, M., & Tzouriadu, M. (1991). Mathisiakes dyskolies: Theoria kai praxi [Öğrenme güçlükleri: Kuram ve uygulama]. Prometheus.
Mascheretti, S., Marino, C., Simone, D., Quadrelli, E., Riva, V., Cellino, M. R., ... & Battaglia, M. (2015). Putative risk factors in developmental dyslexia: A case-control study of Italian children. Journal of learning disabilities, 48(2), 120-129.
Miciak, J., & Fletcher, J. M. (2020). The critical role of instructional response for identifying dyslexia and other learning disabilities. Journal of Learning Disabilities, 53(5), 343–353. https://doi.org/10.1177/0022219420906801
Morgan PL, Farkas G, Hillemeier MM, Maczuga S. Risk factors for learning-related behavior problems at 24 months of age: population-based estimates. J Abnorm Child Psychol. 2009 Apr;37(3):401-13. doi: 10.1007/s10802-008-9279-8. PMID: 19057886; PMCID: PMC3085132.
Moutsou, E., & Georgaka, E. (2014). Ekselixeis kai sygkrouseis anaforika me tin taksinomisi ton psychikon diatarachon sto DSM-5: Mia anaskopisi tou epistimonikou dialogou kai kritikis [DSM-5’te ruhsal bozuklukların sınıflandırılmasına ilişkin gelişmeler ve tartışmalar]. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 21(2), 130–148.
Musthofa, T., & Fauziah, R. (2021). Arabic phonological interventions with mimicry-memorization learning method: A review on evidence-based treatment. Jurnal Pendidikan: Teori, Penelitian, dan Pengembangan, 6(1), 96–102.
Naeem, F. M., & Khan, M. K. (2024). Enhancing phonological awareness in early literacy through digital tools: A qualitative literature review on effectiveness and engagement. Pakistan Languages and Humanities Review, 8(3), 439–450. https://doi.org/10.47205/plhr.2024(8-III)40
Oliver, B. R., & Plomin, R. (2007). Twins' Early Development Study (TEDS): A multivariate, longitudinal genetic investigation of language, cognition and behavior problems from childhood through adolescence. Twin Research and Human Genetics, 10(1), 96-105.
Özdemir, D. (2022). Özel öğrenme güçlüğü tanısına sahip kaynaştırma öğrencilerinin sınıftaki sosyal uyumlarına yönelik öğretmen görüşlerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Biruni Üniversitesi.
Öncü, A. B., & Aktaş, D. (2024). Riskli gebeliği olan ve olmayan kadınlarda prenatal bağlanma ve prenatal distresin değerlendirilmesi. Anatolian Journal of Health Research, 5(2), 181-188. https://doi.org/10.61534/anatoljhr.1503721
Özkan, S. (2023). Özel öğrenme güçlüğü riski taşıyan 60-72 aylık çocuklarda erken müdahale programının etkisinin incelenmesi (Doctoral dissertation, Marmara Universitesi (Turkey)).
Panteliadou, S., & Botsas, G. (2004). Characteristics of students with learning disabilities. In Learning difficulties in secondary education (pp. 31–52).
Panteliadou, S. (2012). Mathisiakes dyskolies kai ekpaideftiki praxi (ti kai giati) [Öğrenme güçlükleri ve eğitim uygulaması (nedir ve neden)]. Pedio.
Panteliadou, S. (2015). I alfavita pou berdevei: Konda sta paidia me mathisiakes dyskolies [Karıştıran alfabe: Öğrenme güçlüğü olan çocuklara yaklaşım]. Pedio.
Peng P, Namkung JM, Fuchs D, Fuchs LS, Patton S, Yen L, Compton DL, Zhang W, Miller A, Hamlett C. A longitudinal study on predictors of early calculation development among young children at risk for learning difficulties. J Exp Child Psychol. 2016 Dec;152:221-241. doi: 10.1016/j.jecp.2016.07.017. Epub 2016 Aug 28. PMID: 27572520; PMCID: PMC5052117.
Plomin, R., Haworth, C. M., & Davis, O. S. (2010). Genetics of learning abilities and disabilities: Recent developments from the UK and possible directions for research in China. Behavior genetics, 40(3), 297-305.
Polychronopoulou, S. (2003). Paidia kai efivoi me eidikes anagkes kai dynatotites: Synchrones taseis ekpaidefsis kai eidikis ypostirixis (Vol. A) [Özel gereksinimleri ve yetenekleri olan çocuklar ve ergenler]. Idias.
Porpodas, K. D. (2002). I anagnosi [Okuma]. Ekdosi idiotiki.
Quiroga Bernardos, C., López Gómez, S., Iglesias Souto, P. M., Rivas Torres, R. M., & Taboada Ares, E. M. (2022). The detection of early reading performance and its relationship with biopsychosocial risk factors in the study of learning difficulties. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 12(8), 1205-1219.
Sahin, B., Bozkurt, A., & Karabekiroglu, K. (2019). Perinatal and medical risk factors in children with attention deficit hyperactivity disorder, autism spectrum disorder or specific learning disorder: Comparison between diagnostic groups. Istanbul Medical Journal, 20(6).
Salthouse, T. A. (1996). The processing-speed theory of adult age differences in cognition. Psychological Review, 103(3), 403–428.
Sanfilippo, J., Ness, M., Petscher, Y., Rappaport, L., Zuckerman, B., & Gaab, N. (2020). Reintroducing dyslexia: Early identification and implications for pediatric practice. Pediatrics, 146(1), e20193046. https://doi.org/10.1542/peds.2019-3046
Sauce, B., & Matzel, L. D. (2018). The paradox of intelligence: Heritability and malleability coexist in hidden gene-environment interplay. Psychological bulletin, 144(1), 26.
Secha, V., Vlachos, F., Tzivinikou, S., & Stathopoulou, X. (2020). Aksiologisi tis mathematikis eparkeias ton mathiton me dyslexia se schesi me typika anaptyssomenous mathites [Disleksili öğrencilerin matematik yeterliliğinin değerlendirilmesi]. Panellinio Synedrio Epistimon Ekpaidefsis, 9, 709–719. https://doi.org/10.12681/edusc.3166
St Clair MC, Forrest CL, Yew SGK, Gibson JL. Early Risk Factors and Emotional Difficulties in Children at Risk of Developmental Language Disorder: A Population Cohort Study. J Speech Lang Hear Res. 2019 Aug 15;62(8):2750-2771. doi: 10.1044/2018_JSLHR-L-18-0061. Epub 2019 Jul 12. PMID: 31306586.
Stasinos, D. (1999). Mathisiakes dyskolies tou paidiou kai tou efivou: I empeiria tis Evropis [Çocuk ve ergenin öğrenme güçlükleri: Avrupa deneyimi]. Gutenberg.
Sulkes, S. B. (2018). Intellectual disability. In Merck manual professional version.
Şentürk Gülhan, N. (2023). Okul öncesi dönem çocukların öğrenme güçlüğü erken belirtileri ile erken okuryazarlık ve yürütücü işlev becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesi.
Tantariou, S. (2011). Dyskolies mathisis: Anaptyksiakes, ekpaideftikes kai klinikes proseggiseis [Öğrenme güçlükleri: Gelişimsel, eğitsel ve klinik yaklaşımlar]. Pedio.
Theodoridou, D., Christodoulides, P., Zakopoulou, V., & Syrrou, M. (2021). Developmental dyslexia: Environment matters. Brain sciences, 11(6), 782.
Thomas, M. S., Kovas, Y., Meaburn, E. L., & Tolmie, A. (2015). What can the study of genetics offer to educators?. Mind, Brain, and Education, 9(2), 72-80.
Torppa, M., Vasalampi, K., Eklund, K., & Niemi, P. (2022). Long-term effects of the home literacy environment on reading development: Familial risk for dyslexia as a moderator. Journal of experimental child psychology, 215, 105314.
Tsougi, F.-V., Katzoli, D.-E., & Giannelou, P. (2016). Mathisiakes dyskolies – dyslexia: Mia kritiki matia se theories kai methodologies schetika me tin psychopedagogiki antimetopisi tis dyslexias [Öğrenme güçlükleri – disleksi]. Panellinio Synedrio Epistimon Ekpaidefsis, 2015(2), 1468. https://doi.org/10.12681/edusc.374
Tzouriadou, M. (1995). Paidia me eidikes ekpaideftikes anagkes: Mia psycho-paidagogiki proseggisi [Özel eğitim gereksinimi olan çocuklar]. Prometheus.
Tzouriadou, M., & Barba, G. (2009). Mathisiakes dyskolies: Gnostikes proseggiseis [Öğrenme güçlükleri: Bilişsel yaklaşımlar]. In Mathisiakes dyskolies (pp. 40–41). Panepistimio Lefkosias.
Tzouriadou, M. (2011). Mathisiakes dyskolies: Themata ermineias kai antimetopisis [Öğrenme güçlükleri: Yorumlama ve müdahale konuları]. Prometheus.
van Bergen, E., van der Leij, A., & de Jong, P. F. (2014). The intergenerational multiple deficit model and the case of dyslexia. Frontiers in human neuroscience, 8, 346.
Vasileiou, E., & Charitaki, G. (2016). Dierevnisi ton apopseon ton ekpaideftikon tis genikis taksis gia tin entaksi mathiton me eidikes mathisiakes anagkes [Genel sınıf öğretmenlerinin özel öğrenme gereksinimi olan öğrencilerin kaynaştırılmasına ilişkin görüşleri]. Panellinio Synedrio Epistimon Ekpaidefsis, 2015(1), 236.
Wen, W., Zhang, X., Wu, K., Guan, L., Huang, A., Liang, Z., ... & Huang, Y. (2024). Association between parenting styles and dyslexia in primary school students: the mediating role of home literacy environment. Frontiers in Psychology, 15, 1382519.
Westwood, P. S. (2004). Learning and learning difficulties: A handbook for teachers. Australian Council for Educational Research Press.
Yin, F., Zhang, J., Zhong, L., Li, D., Xiao, X., & Zuo, P. (2024).
Relationship between parenting style and emotional behavior problems in children with developmental dyslexia. Chinese Journal of School Health, 45(8), 1207–1210.
https://doi.org/10.16835/j.cnki.1000-9817.2024208
Zhang, J. (2007). Perinatal brain injury, visual motor integration, and poor school performance among low birthweight survivors in central New Jersey. University of Pennsylvania.
