Endüstri 5.0: İnsan Merkezli Üretim Mi, AI Endüstrisi 1.0 Mı?
Özet
Endüstri Devrimi insan aklının en büyük başarılarından birisidir. İnsan, fiziki emeğin gücü ile devam etmek yerine beyin gücünü kullanarak hayatına devam etmiştir. Bu seçim değil, aslında kaçınılması güç bir konjonktürdür. Fakat bu gelişmenin pek çok olumsuz etkileri olmuştur. Dünyanın kaynakları hızla tüketilmiş ve bu tüketim sonucunda temizlenmesi güç, telafisi mümkün görünmeyen bir kirlilik yaşanmıştır. Sanayinin kiri doğaya yapışmış onu hasta etmiş, bu hastalık en sonunda insanı da yakalamıştır. Endüstri 5.0 insan aklının ve teknolojisinin işbirliği ile insan kaderinin değişimi için bir çare olarak öne çıkmaktadır. Ancak büyüyen dünya nüfusu ve onunla birlikte katlanarak büyüyen kirliliği durdurmak için “insan merkezli, dayanıklı ve sürdürülebilir bir ekonomi” reçetesi gerçekçi bir projeksiyon gibi görünmemektedir. 2017 yılında yazılan bir makale Transformer Mimarisi ile Generative AI-Üretken Yapay Zekâ’nın keşfedilmesine neden olmuştur. Generative AI’ın bir ürünü olan ChatGPT[1] 2022 yılında, diğerleri ise kısa süre sonra farklı teknoloji şirketlerinin (xAI, Microsoft ve Anthropic gibi) uygulamaları ile dünyanın kullanımına sunulmuştur. Generative AI, Yaklaşık 4 yıldan beri insanların işlerini kolaylaştırmış ve yer yer insandan daha hızlı ve başarılı işler çıkararak sermaye açısından insan emeğinin gerekliliğini sorgulatmıştır. Bu çalışma yaklaşık 250 yıl önceki fiziksel emekten beyin gücüne ve dolayısıyla makineye yapılan görev devir-tesliminin insandan-AI’ya yapılmakta olduğunu ileri sürmektedir. İnsanlığın bundan sonrası için Endüstri 5.0’dan AI Endüstrisi 1.0’a geçiş yapması kaçınılmaz gibi görülmektedir. Bu durum da bir tercih meselesi değil, bir konjonktürel gerçeklik gibi durmaktadır.
Referanslar
Alphabet Inc. (2024). Q1 2024 Earnings Call Transcript. https://abc.xyz/investor/ Erişim 20.02.2026.
Braverman, H. (2008). Emek ve Tekelci Sermaye. (Çev. Ç. Üster). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
Briggs, J. ve Kodnani, D. (2023). The Potentially Large Effects of Artificial Intelligence on Economic Growth. Goldman Sachs Global Investment Research. https://www.goldmansachs.com/insights/pages/generative-ai-could-raise-global-gdp-by-7-percent.html
Brynjolfsson, E., Li, D., & Raymond, L. R. (2023). Generative AI at Work. National Bureau of Economic Research (NBER) Working Paper No. 31161. https://doi.org/10.3386/w31161
CNBC (2024). Google says Gemini AI features now reach hundreds of millions of users. https://www.cnbc.com/2024/04/25/google-earnings-q1-2024.html Erişim 20.02.2026.
CNN Türk, (2025). Çin sokaklarında yeni dönem: Yapay zekalı robot polis, 08.12.2025 tarihli haber. https://www.cnnturk.com/video/dunya/cin-sokaklarinda-yeni-donem-yapay-zekali-robot-polis-2369399, Erişim 24.02.2026
EU AI Act, (2024). https://artificialintelligenceact.eu/ai-act-explorer/, Erişim 22.02.2026.
Euronews, (2026). Yapay zekâ işinizi elinizden alacak mı, yoksa hepsi bir 'abartı' mı?, Çağla Üren’in 21.02.2026 tarihli haberi. https://tr.euronews.com/next/2026/02/21/yapay-zeka-isinizi-elinizden-alacak-mi-yoksa-hepsi-bir-abarti-mi. Erişim 21.02.2026.
European Commission (2021). Industry 5.0: Towards a sustainable, human-centric and resilient European industry. Publications Office of the European Union.
Foster, J. B. (2002) Savunmasız Gezegen (Çev. Hasan Ünder), Epos Yayınları, Ankara.
Frey, C. B., & Osborne, M. (2017). The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation? Technological Forecasting and Social Change, 114, 254–280.
Georgieva, K. (2024). AI Will Transform the Global Economy. Let’s Make Sure It Benefits Humanity. International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2024/01/14/ai-will-transform-the-global-economy
Hobsbawm, E. J. (1962). The Age of Revolution: 1789–1848. London: Weidenfeld & Nicolson.
Huberman, L. (1936). Man’s Worldly Goods, New York Monthly Review Press.
Kagermann, H., Wahlster, W., & Helbig, J. (2013). Recommendations for implementing the strategic initiative Industrie 4.0. Acatech.
Marx, K. (2011). Kapital Cilt I. (Çev. M. Selik & N. Satlıgan). İstanbul: Yordam Kitap.
McCarthy, J., Minsky, M., Rochester, N., ve Shannon, C. (1955). A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence. Dartmouth College.
McKinsey Global Institute. (2023). Generative AI and the Future of Work in America. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/generative-ai-and-the-future-of-work-inamerica, Erişim 23.02.2026.
Memurlar.Net., (2026) Meslekler dönüşüyor: Yapay zekânın ilk gözden çıkaracağı ve yerini alacağı işler!, https://www.memurlar.net/haber/1153341/meslekler-donusuyor-yapay-zekanin-ilk-gozden-cikaracagi-ve-yerini-alacagi-isler.html, Erişim 24.02.2026.
Meta (2024) Q2 2024 Earnings Call.https://investor.fb.com/ Erişim 20.02.2026
Microsoft (2024) Build 2024 / Earnings Releases. https://www.microsoft.com/en-us/Investor/ Erişim 20.02.2026.
Noy, S., & Zhang, W. (2023). Experimental Evidence on the Productivity Effects of Generative Artificial Intelligence. Science, 381(6654), 187–192. https://doi.org/10.1126/science.adh2586.
NTV, (2024). Dünyanın ilk yapay zekâ hastanesi açıldı! Günde 3 bin hasta tedavi olacak, https://www.ntv.com.tr/galeri/teknoloji/dunyanin-ilk-yapay-zeka-hastanesi-acildi-gunde-3-bin-hasta-tedavi-olacak,oS8nuJo7sUmszngBwDOHOg/1, Erişim 24.02.2026.
OECD. (2023). OECD Employment Outlook 2023: Artificial Intelligence and the Labour Market. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/employment-outlook/
OpenAI (2024). Spring Update / GPT-4o Launch Event. https://openai.com/index/hello-gpt-4o/ Erişim 20.02.2024
Polanyi, K. (2003). Büyük Dönüşüm. (Çev. A. Buğra). İstanbul: İletişim Yayınları.
PwC. (2024). AI Jobs Barometer 2024. PricewaterhouseCoopers. https://www.pwc.com/gx/en/issues/artificial-intelligence/ai-jobs-barometer.html Erişim 20.02.2026.
Reuters (2023). ChatGPT sets record for fastest-growing user base. Hu, K. https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/, Erişim 20.02.2026.
Susskind, D. (2020). A World Without Work. Allen Lane.
Şakar, M. (2017). Meslek Yüksekokulları İçin İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku, Beta Yayınları, 9. Baskı, İstanbul.
T24, (2026). Çin devlet televizyonunda dans eden insansı robotlar bir yılda gelişti; uzmanlar değerlendirdi: Endişelenmeli miyiz?, https://t24.com.tr/dunya/cin-devlet-televizyonunda-dans-eden-insansi-robotlar-bir-yilda-gelisti-uzmanlar-degerlendirdi-endiselenmeli-miyiz,1300479 . Erişim 24.02.2026.
Taylor, F. W. (1997). Bilimsel Yönetimin İlkeleri. (Çev. A. Yılmaz). Ankara: MPM Yayınları.
The University of North Carolina (2026). Akademik Çalışmalar için Üretken Yapay Zekâ, https://learningcenter.unc.edu/tips-and-tools/generative-ai-for-academic-study/ Erişim 24.02.2026
Türkiye Gazetesi, (2024). WhatsApp, aylık 100 milyon aktif kullanıcıya sahip olduğunu duyurdu, 27 Temmuz 2024, https://www.turkiyegazetesi.com.tr/teknoloji/whatsapp-aylik-100-milyon-aktif-kullaniciya-sahip-oldugunu-duyurdu-1054281?s=1, Erişim 20.02.2026.
Waswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., Uszkoreit, J., Jones, L., Gomez, A. N., Kaiser, L. ve Polosukhin, I. (2017). Attention Is All You Need, n I. Guyon, U. V. Luxburg, S. Bengio, H. Wallach, R. Fergus, S. Vishwanathan, & R. Garnett (Eds.), Advances in Neural Information Processing Systems (Vol. 30). Curran Associates, Inc.
https://papers.nips.cc/paper/7181-attention-is-all-you-need.pdf
WEF-World Economic Forum. (2023). The Future of Jobs Report 2023. Geneva: WEF. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2023/ Erişim 21.02.2026.
xAI (2023). Launch Announcement https://x.ai, Erişim 20.02.2026.
Referanslar
Alphabet Inc. (2024). Q1 2024 Earnings Call Transcript. https://abc.xyz/investor/ Erişim 20.02.2026.
Braverman, H. (2008). Emek ve Tekelci Sermaye. (Çev. Ç. Üster). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
Briggs, J. ve Kodnani, D. (2023). The Potentially Large Effects of Artificial Intelligence on Economic Growth. Goldman Sachs Global Investment Research. https://www.goldmansachs.com/insights/pages/generative-ai-could-raise-global-gdp-by-7-percent.html
Brynjolfsson, E., Li, D., & Raymond, L. R. (2023). Generative AI at Work. National Bureau of Economic Research (NBER) Working Paper No. 31161. https://doi.org/10.3386/w31161
CNBC (2024). Google says Gemini AI features now reach hundreds of millions of users. https://www.cnbc.com/2024/04/25/google-earnings-q1-2024.html Erişim 20.02.2026.
CNN Türk, (2025). Çin sokaklarında yeni dönem: Yapay zekalı robot polis, 08.12.2025 tarihli haber. https://www.cnnturk.com/video/dunya/cin-sokaklarinda-yeni-donem-yapay-zekali-robot-polis-2369399, Erişim 24.02.2026
EU AI Act, (2024). https://artificialintelligenceact.eu/ai-act-explorer/, Erişim 22.02.2026.
Euronews, (2026). Yapay zekâ işinizi elinizden alacak mı, yoksa hepsi bir 'abartı' mı?, Çağla Üren’in 21.02.2026 tarihli haberi. https://tr.euronews.com/next/2026/02/21/yapay-zeka-isinizi-elinizden-alacak-mi-yoksa-hepsi-bir-abarti-mi. Erişim 21.02.2026.
European Commission (2021). Industry 5.0: Towards a sustainable, human-centric and resilient European industry. Publications Office of the European Union.
Foster, J. B. (2002) Savunmasız Gezegen (Çev. Hasan Ünder), Epos Yayınları, Ankara.
Frey, C. B., & Osborne, M. (2017). The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation? Technological Forecasting and Social Change, 114, 254–280.
Georgieva, K. (2024). AI Will Transform the Global Economy. Let’s Make Sure It Benefits Humanity. International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2024/01/14/ai-will-transform-the-global-economy
Hobsbawm, E. J. (1962). The Age of Revolution: 1789–1848. London: Weidenfeld & Nicolson.
Huberman, L. (1936). Man’s Worldly Goods, New York Monthly Review Press.
Kagermann, H., Wahlster, W., & Helbig, J. (2013). Recommendations for implementing the strategic initiative Industrie 4.0. Acatech.
Marx, K. (2011). Kapital Cilt I. (Çev. M. Selik & N. Satlıgan). İstanbul: Yordam Kitap.
McCarthy, J., Minsky, M., Rochester, N., ve Shannon, C. (1955). A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence. Dartmouth College.
McKinsey Global Institute. (2023). Generative AI and the Future of Work in America. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/generative-ai-and-the-future-of-work-inamerica, Erişim 23.02.2026.
Memurlar.Net., (2026) Meslekler dönüşüyor: Yapay zekânın ilk gözden çıkaracağı ve yerini alacağı işler!, https://www.memurlar.net/haber/1153341/meslekler-donusuyor-yapay-zekanin-ilk-gozden-cikaracagi-ve-yerini-alacagi-isler.html, Erişim 24.02.2026.
Meta (2024) Q2 2024 Earnings Call.https://investor.fb.com/ Erişim 20.02.2026
Microsoft (2024) Build 2024 / Earnings Releases. https://www.microsoft.com/en-us/Investor/ Erişim 20.02.2026.
Noy, S., & Zhang, W. (2023). Experimental Evidence on the Productivity Effects of Generative Artificial Intelligence. Science, 381(6654), 187–192. https://doi.org/10.1126/science.adh2586.
NTV, (2024). Dünyanın ilk yapay zekâ hastanesi açıldı! Günde 3 bin hasta tedavi olacak, https://www.ntv.com.tr/galeri/teknoloji/dunyanin-ilk-yapay-zeka-hastanesi-acildi-gunde-3-bin-hasta-tedavi-olacak,oS8nuJo7sUmszngBwDOHOg/1, Erişim 24.02.2026.
OECD. (2023). OECD Employment Outlook 2023: Artificial Intelligence and the Labour Market. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/employment-outlook/
OpenAI (2024). Spring Update / GPT-4o Launch Event. https://openai.com/index/hello-gpt-4o/ Erişim 20.02.2024
Polanyi, K. (2003). Büyük Dönüşüm. (Çev. A. Buğra). İstanbul: İletişim Yayınları.
PwC. (2024). AI Jobs Barometer 2024. PricewaterhouseCoopers. https://www.pwc.com/gx/en/issues/artificial-intelligence/ai-jobs-barometer.html Erişim 20.02.2026.
Reuters (2023). ChatGPT sets record for fastest-growing user base. Hu, K. https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/, Erişim 20.02.2026.
Susskind, D. (2020). A World Without Work. Allen Lane.
Şakar, M. (2017). Meslek Yüksekokulları İçin İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku, Beta Yayınları, 9. Baskı, İstanbul.
T24, (2026). Çin devlet televizyonunda dans eden insansı robotlar bir yılda gelişti; uzmanlar değerlendirdi: Endişelenmeli miyiz?, https://t24.com.tr/dunya/cin-devlet-televizyonunda-dans-eden-insansi-robotlar-bir-yilda-gelisti-uzmanlar-degerlendirdi-endiselenmeli-miyiz,1300479 . Erişim 24.02.2026.
Taylor, F. W. (1997). Bilimsel Yönetimin İlkeleri. (Çev. A. Yılmaz). Ankara: MPM Yayınları.
The University of North Carolina (2026). Akademik Çalışmalar için Üretken Yapay Zekâ, https://learningcenter.unc.edu/tips-and-tools/generative-ai-for-academic-study/ Erişim 24.02.2026
Türkiye Gazetesi, (2024). WhatsApp, aylık 100 milyon aktif kullanıcıya sahip olduğunu duyurdu, 27 Temmuz 2024, https://www.turkiyegazetesi.com.tr/teknoloji/whatsapp-aylik-100-milyon-aktif-kullaniciya-sahip-oldugunu-duyurdu-1054281?s=1, Erişim 20.02.2026.
Waswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., Uszkoreit, J., Jones, L., Gomez, A. N., Kaiser, L. ve Polosukhin, I. (2017). Attention Is All You Need, n I. Guyon, U. V. Luxburg, S. Bengio, H. Wallach, R. Fergus, S. Vishwanathan, & R. Garnett (Eds.), Advances in Neural Information Processing Systems (Vol. 30). Curran Associates, Inc.
https://papers.nips.cc/paper/7181-attention-is-all-you-need.pdf
WEF-World Economic Forum. (2023). The Future of Jobs Report 2023. Geneva: WEF. https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2023/ Erişim 21.02.2026.
xAI (2023). Launch Announcement https://x.ai, Erişim 20.02.2026.
