Kurum ve Kuruluşlarda Saygılı Annelik Bakımını Teşvik Eden Yaklaşımlar ve Sağlık Sisteminde Saygılı Bakımı Engelleyen Faktörler
Özet
Saygılı Annelik Bakımı (SAB), gebelik, doğum ve doğum sonrası süreçlerde kadınların insan onuru, mahremiyet, gizlilik ve özerkliklerinin korunmasını esas alan hak temelli bir bakım yaklaşımıdır. Uluslararası literatürde SAB, yalnızca klinik sonuçlara odaklanan geleneksel bakım anlayışının ötesine geçerek kadınların temel insan haklarını merkeze alan bir sağlık hizmeti standardı olarak tanımlanmaktadır. Araştırmalar, doğum sırasında sunulan saygılı ve destekleyici bakımın anne ve yenidoğan sağlık sonuçlarını iyileştirdiğini, doğum deneyiminden memnuniyeti artırdığını ve doğum sonrası depresyon riskini azalttığını göstermektedir. Buna karşın saygısızlık, istismar, ayrımcılık ve rıza dışı müdahaleler kadınların doğum deneyimini olumsuz etkilemekte ve sağlık hizmetlerinden kaçınma davranışına yol açabilmektedir. Saygılı annelik bakımının uygulanmasını zorlaştıran faktörler; sağlık personeli yetersizliği, yoğun iş yükü, aşırı tıbbileştirme, yapısal altyapı sorunları ve toplumsal-kültürel normlar gibi çok boyutlu etkenlerle ilişkilidir. Bu nedenle SAB’nin güçlendirilmesi yalnızca bireysel tutum değişikliğiyle değil, kurumsal ve sistem düzeyinde stratejik müdahalelerle mümkündür. Politika ve rehberlerin geliştirilmesi, sağlık çalışanlarının eğitimi, kalite izleme mekanizmalarının kurulması, kadın merkezli bakım yaklaşımlarının yaygınlaştırılması ve fiziksel ortamların iyileştirilmesi bu süreçte kritik rol oynamaktadır. Türkiye’de SAB yaklaşımı hasta hakları mevzuatı, doğum hizmetleri politikaları ve ebelik uygulamaları çerçevesinde desteklenmektedir. Ancak saygılı bakımın sürdürülebilir biçimde uygulanabilmesi için politika entegrasyonu, ebe odaklı bakım modellerinin güçlendirilmesi ve kadınların doğum haklarına yönelik farkındalığın artırılması gerekmektedir.
Respectful Maternity Care (RMC) is a rights-based approach that emphasizes the protection of women’s dignity, privacy, confidentiality, and autonomy during pregnancy, childbirth, and the postpartum period. In the international literature, RMC is defined as a universal health service standard that extends beyond a narrow focus on clinical outcomes and places women’s fundamental human rights at the center of maternity care. Evidence indicates that respectful and supportive care during childbirth improves maternal and neonatal outcomes, increases satisfaction with the birth experience, and reduces the risk of postpartum depression. Conversely, experiences of disrespect, abuse, discrimination, and non-consented interventions negatively affect women’s birth experiences and may lead to avoidance of health services. Multiple factors hinder the implementation of respectful maternity care, including shortages of healthcare personnel, heavy workloads, excessive medicalization of childbirth, structural limitations in health facilities, and prevailing socio-cultural norms. Therefore, strengthening RMC requires not only changes in individual attitudes but also comprehensive institutional and health system-level strategies. The development of policies and clinical guidelines, continuous professional training, quality monitoring systems, the promotion of woman-centered care models, and improvements in the physical birth environment are essential components of these efforts. In Türkiye, the foundations of respectful maternity care are supported by patient rights regulations, national maternity service policies, and midwifery practice frameworks. However, ensuring the sustainable implementation of RMC requires stronger policy integration, the expansion of midwife-led care models, and increased awareness among women regarding their childbirth rights.
Referanslar
Miller S, Abalos E, Chamillard M, Ciapponi A, Colaci D, Comandé D, et al. Beyond too little, too late and too much, too soon: a pathway towards evidence-based, respectful maternity care worldwide. Lancet. 2016;388(10056):2176-92. doi:10.1016/S0140-6736(16)31472-6
Vogel JP, Bohren MA, Tunçalp Ö, Oladapo OT, Gülmezoglu AM. Promoting respect and preventing mistreatment during childbirth. BJOG. 2016;123(5):671. doi:10.1111/1471-0528.13750
World Health Organization. The prevention and elimination of disrespect and abuse during facility-based childbirth. Geneva: WHO; 2014.
World Health Organization. WHO recommendations: intrapartum care for a positive childbirth experience. Geneva: WHO; 2018.
Bohren MA, Hofmeyr GJ, Sakala C, Fukuzawa RK, Cuthbert A. Continuous support for women during childbirth. Cochrane Database Syst Rev. 2017;(7):CD003766. doi:10.1002/14651858.CD003766.pub6
Morton CH, Simkin P. Can respectful maternity care save and improve lives? Birth. 2019;46(3):391-5. doi:10.1111/birt.12444
Fares KK, Ahmed HM. Effect of respectful maternity care and effective communication during labor on postpartum depression. Pak J Med Health Sci. 2021;15(9):2190-4.
Martinez-Vázquez S, Hernández-Martínez A, Rodríguez-Almagro J, Delgado-Rodríguez M, Martínez-Galiano JM. Relationship between perceived obstetric violence and the risk of postpartum depression: an observational study. Midwifery. 2022;108:103297. doi:10.1016/j.midw.2022.103297
Leite TH, Carvalho TDG, Marques ES, Pereira APE, Nakamura-Pereira M, Leal MC. Association between mistreatment of women during childbirth and postnatal maternal and child healthcare. Women Birth. 2022;35(1):e28-40. doi:10.1016/j.wombi.2020.10.002
Silveira MF, Mesenburg MA, Bertoldi AD, De Mola CL, Bassani DG, Domingues MR, et al. Association between disrespect and abuse of women during childbirth and postpartum depression. J Affect Disord. 2019;256:441-7. doi:10.1016/j.jad.2019.06.016
Bohren MA, Mehrtash H, Fawole B, Maung TM, Balde MD, Maya E, et al. How women are treated during facility-based childbirth in four countries: a cross-sectional study with labour observations and community-based surveys. Lancet. 2019;394(10210):1750-63. doi:10.1016/S0140-6736(19)31992-0
International Confederation of Midwives. Philosophy and model of midwifery care. The Hague: ICM; 2014.
Engle RL, Mohr DC, Holmes SK, Seibert MN, Afable M, Leyson J, et al. Evidence-based practice and patient-centered care: doing both well. Health Care Manage Rev. 2021;46(3):174-84. doi:10.1097/HMR.0000000000000254
Shakibazadeh E, Namadian M, Bohren MA, Vogel JP, Rashidian A, Nogueira Pileggi V, et al. Respectful care during childbirth in health facilities globally: a qualitative evidence synthesis. BJOG. 2018;125(8):932-42. doi:10.1111/1471-0528.15015
Reingold RB, Barbosa I, Mishori R. Respectful maternity care in the context of COVID-19: a human rights perspective. Int J Gynecol Obstet. 2020;151(3):319.
Bohren MA, Vogel JP, Hunter EC, Lutsiv O, Makh SK, Souza JP, et al. The mistreatment of women during childbirth in health facilities globally: a mixed-methods systematic review. PLoS Med. 2015;12(6):e1001847. doi:10.1371/journal.pmed.1001847
Freedman LP, Kruk ME. Disrespect and abuse of women in childbirth: challenging the global quality and accountability agendas. Lancet. 2014;384(9948):e42-4. doi:10.1016/S0140-6736(14)60859-X
Andru M, Olwit C, Osingada CP, Nabisere A, Ayebare E, Mbalinda SN. Respectful maternity care: disconnect between perspectives and practices of midwives from a referral hospital in Kampala, Uganda. 2020. doi:10.21203/rs.3.rs-103170/v1
Kılıç S, Yılmaz S. Her kadına onurlu bir doğum: saygılı annelik bakımı. KTO Karatay Üniv Sağlık Bilim Derg. 2025;6(2):327-43. doi:10.59244/ktokusbd.1649461
Kasaye H, Sheehy A, Scarf V, Baird K. Roles of multi-component interventions in reducing mistreatment of women and enhancing respectful maternity care: a systematic review. BMC Pregnancy Childbirth. 2023;23(1):305. doi:10.1186/s12884-023-05640-3
Bohren MA, Tunçalp Ö, Miller S. Transforming intrapartum care: respectful maternity care. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2020;67:113-26. doi:10.1016/j.bpobgyn.2020.02.005
Hall J, Mitchell M. Dignity and respect in midwifery education in the UK. Nurse Educ Pract. 2016;21:9-15. doi:10.1016/j.nepr.2016.09.002
Aktaş Reyhan İ, Dağlı H. Doğum hizmetlerinde saygılı annelik bakımı: ebelerin rolü ve klinik yansımalar. Türkiye Klinikleri Hemşirelik Bilim Derg. 2023;15(2):245-54.
Goldkuhl L, Gyllensten H, Begley C, Nilsson C, Wijk H, Lindahl G, et al. Impact of birthing room design on maternal childbirth experience: results from the Room4Birth randomized trial. HERD. 2023;16(1):200-18. doi:10.1177/19375867221124232
T.C. Sağlık Bakanlığı. Hasta Hakları Yönetmeliği. Ankara; 1998. Available from: https://www.mevzuat.gov.tr
T.C. Sağlık Bakanlığı. Anne Dostu Hastane Programı. Available from: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/programlar-2/anne-dostu-hastane-programi.html
T.C. Sağlık Bakanlığı. Ebelere yönelik doğum eylem yönetimi klinik rehberi. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2025.
Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi (CEDAW). Available from: https://kadinininsanhaklari.org
Uludağ A, Yılmaz S, Demir N. Kadın merkezli doğum bakımının doğum deneyimi ve hizmet memnuniyeti üzerine etkisi. Anadolu Hemşirelik Sağlık Bilim Derg. 2021;24(3):389-98.
