Göç Deneyimi ve Kadın Özne: “Dönüş” ve “Almanya Acı Vatan” Filmlerinde Kadın Temsili
Özet
1960’lı yıllardan itibaren Türkiye’den Almanya’ya yönelen işçi göçü, bireysel ve toplumsal yaşamı derinden etkileyen çok boyutlu bir deneyim alanı oluşturmuştur. Bu süreçte kadınlar göçün hem doğrudan hem de dolaylı etkilerini farklı bağlamlarda deneyimlemiştir. Bu çalışma, göç olgusunun kadınlar üzerindeki yansımalarını sinema anlatısı üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemiyle yürütülmüş; 1970’li yıllarda çekilmiş olan Dönüş (1972) ve Almanya Acı Vatan (1979) filmleri amaçlı örneklem yoluyla seçilmiştir. Filmler, toplumsal ve kültürel anlamlar üreten çok katmanlı metinler olarak ele alınmış ve içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Çalışmada, söz konusu filmlerdeki Güldane ve Gülcan karakterlerinin üstlendikleri toplumsal roller, maruz kaldıkları baskılar ve geliştirdikleri başa çıkma stratejileri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, göçün farklı konumlarında bulunan “giden” ve “kalan” kadınların toplumsal rollerinin farklılaşmasına rağmen benzer ekonomik, psikolojik ve toplumsal baskılarla karşılaştıklarını göstermektedir. Sonuç olarak, söz konusu karakterlerin yalnızca bireysel hikâyeleri temsil etmediği; göç deneyimini yaşayan kadınların ortak sorunlarını görünür kılan tipik temsiller sunduğu ve kadınların göç karşısında edilgen figürler olmaktan ziyade yaşamı yeniden kuran öznelere dönüştüğünü ortaya koyduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Since the 1960s, labor migration from Türkiye to Germany has constituted a multidimensional experience that has profoundly affected both individual and social life. In this process, women have experienced the direct and indirect consequences of migration in different contexts. This study aims to examine the reflections of migration on women through cinematic narratives. The research was conducted using the document analysis method, one of the qualitative research approaches, and the films Dönüş (1972) and Almanya Acı Vatan (1979), produced in the 1970s, were selected through purposive sampling. The films were treated as multilayered texts that produce social and cultural meanings and were analyzed through content analysis. In the study, the social roles assumed by the characters Güldane and Gülcan, the pressures they were exposed to, and the coping strategies they developed were comparatively evaluated. The findings indicate that although the social roles of the “migrant” and the “left-behind” women differ, they are subjected to similar economic, psychological, and social pressures. The results reveal that these characters do not merely represent individual stories; rather, they function as typical representations that make visible the common problems experienced by women in the context of migration. Furthermore, the study demonstrates that women confronted with migration are not merely passive figures but subjects who reconstruct and redefine their lives.
Referanslar
Abadan-Unat, N. (2015). Türk-Alman göç araştırmalarının 50 yılı: Prof. Dr. Nermin Abadan-Unat’tan otobiyografik bir değerlendirme. (B. Pusch & J. Splitt, Haz.). Bonn: Max Weber Stiftung, Deutsche Geisteswissenschaftliche Institute im Ausland.
Akgündüz, A. (2024). Ekonomik göç ve eşit sosyal haklar için mücadele: Türk işçileri Almanya’da. A. Yenen & E. J. Zürcher (Ed.), Cumhuriyet Türkiyesi’nin 100 Yılı: 100 Kesit içinde (s. 253–259). İstanbul: İletişim Yayınları.
Altuntaş, N. (2010). Kadın ve bir kimlik olarak araçsallaşan İslam: Almanya’da karşılaştırmalı bir inceleme. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 2 (13), 1–40.
Arkan, Y., Erikli, F. (2022). İşçi göçü bağlamında Necatigil’in Konuk İşçi şiiri. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 2 (10), 222–235.
Asutay, H., Bacaksız, H. (2021). Türk-Alman sinemasında Türk göçmen imgesi. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences, 1 (7), 1-6.
Atıf Çavuş, B. (2022). Eyleyensel model bağlamında göç romanı okumaları. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(35), 390-409.
Aydın, Y. (2016). The Germany-Turkey migration corridor: Refitting policies for a transnational age. (20/06/2025 tarihine, https://www.migrationpolicy.org/sites/default/files/publications/TCM_Emigration-Germany-FINAL.pdf adresinden erişilmiştir)
Başkurt, İ. (2009). Almanya'da yaşayan Turk göçmenlerin kimlik problemi. HAYEF Journal of Education, 6(2), 81-94.
Biricik, I. (2020). Romanlarda ötekileştirilen kimlik: Dış Türkler. Türkoloji Dergisi, 24(1), 8-28.
Çakır, N. B., & Nas, Ç. (2023). 1945’ten günümüze Almanya’nın göç ve işgücü piyasasına entegrasyon politikalarının tarihsel dönüşümü. Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 119-137.
Çavuş, B. (2020). Dış göç romanlarında temel izlekler. Göç Dergisi (GD), 7(2), 291-317.
Çavuş, B. (2022). Göçmen edebiyatı bağlamında modern bir göç destanı olarak Aras Ören’in Berlin üçlemesi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 17(2), 201-209.
Çetin, N., & Özcan, S. A. (2024). Türk göçmen kadınların Almanya’da karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 88-109.
Dağtaş, B. (1999). İngiliz kültürel çalışmaları’nda ideoloji. Kurgu, 1 (16), 321–343.
Dervişoğlu, E. (2017). Türk şiirinde Almanya’ya işçi göçü olgusu. Göç Konferansı 2017 Seçilmiş Bildiriler, 2017, Londra, 109–116.
Dinç, D. G. (2023). Üç kuşak, üç film: Almanya’da Türkler. International Journal of Educational Policies, 1–2 (17), 63–70.
Doğan, A. (2003). Almanya’daki Türk işçilerini konu alan romanlar (Türkler Almanya’da, Sancı… Sancı…, A’nın gizli yaşamı) üzerine bir değerlendirme. Türkbilig, 6, 56–68.
Ertürk, E. (2024). Sinema ve göç: Almanya Acı Vatan Filmini kültürlerarası iletişim bağlamında duygusal zekâ parametreleriyle irdelemek. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 636-651.
Esen, Ş. (1993). Türk sinemasında göç olayı. Marmara İletişim Dergisi, 4(4), 19-28.
Gazioğlu, E. (2012). 60’lardan 90’lara göçmen filmlerinde kuşak farklılıkları. Z. G. (Ed.), Türk-Alman işgücü anlaşmasının 50. yılında alman Türkleri (s. 61- 76). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Genç, H. N. (2017). 70’li yıllardan 2010’lu yıllara Almanya’ya dış göçün Türk sinemasındaki yansımaları. Göç Konferansı 2017 Seçilmiş Bildiriler, 2017, Londra, 173–187.
Genel, M. (2014). Almanya’ya giden ilk Türk işçi göçünün Türk basınındaki izdüşümü: “Sirkeci Garı’ndan München Hauptbahnhof’a”. Selçuk İletişim, 3 (8), 301–338.
Güleç, G. M. (2011). Alamanya türküleri. Folklor Akademi Dergisi, 3 (4), 557–559.
Hikmet, N. (2002). Şiirler 1 (1921–1938). Yapı Kredi Yayınları.
Işık, Ş. (2024). 40 m2 Almanya, Willkommen in Deutschland ve kebab connection film afişlerinin göstergebilimsel değerlendirilimi. Turkish Research Journal of Academic Social Science, 2 (7), 249–254.
Kara, S., Tümtaş, M. S. (2023). Türk sineması üzerinden Avrupa’ya işçi göçünün etkileri üzerine bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 57, 345–354.
Kara, V. (2022). Reyhani ve Çobanoğlu’nun şiirlerinde Avrupa’ya çalışmaya giden Anadolu insanının meseleleri. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2 (3), 90–110.
Karataş, K. (2003). Batı Avrupa’da yaşayan göçmen Türk ailelerinin uyum ve bütünleşme sorunları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 1 (14), 25–39.
Kartal, S. G. (2020). Şerif Benekçi’nin romanlarında dış göç olgusu: Almanya’da Türk ve Müslüman olmak. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (21), 280-304.
Kaya, T. (2018). Filmlerde Türkiye’den Almanya’ya işgücü göçü: Son bölüm. Loji: Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1), 101–123.
Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15 (8), 170–189.
Kocadoru, Y. (2004). Yüksel Pazarkaya ve Nevfel Cumart’ın şiirlerindeki Almanya imgelerinin karşılaştırılması. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (5), 67–74.
Koçak, A. (2020). Geride kalanların romanı: Dik Bayır. Dünya Dilleri, Edebiyatları ve Çeviri Çalışmaları Dergisi, 2 (1), 150–157.
Koçak, S. (2016). Türkiye’den Almanya’ya işçi göçünün Türk sinemasına yansıması. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 24, 173–192.
Koçak, S. (2017). Göç filmlerinin toplumsal cinsiyet bağlamında görsel analizi: “Almanya Acı Vatan” ve “Polizei” film örnekleri. Journal of Sociological Studies, 55, 59–83.
Kolcu, A. İ. (2008). Edebiyat kuramları. Salkımsöğüt Yayınları.
Kula, N., & Koluaçık, İ. (2016). Sinema ve toplumsal bellek: Türk sinemasında Almanya’ya dış-göç olgusu. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(15), 384-411.
Kuru, S., & Çelik, Y. (2024). Acı vatandan ana yurda dönüş yolculuğu: Fikrimin ince gülü ve E-5 romanları. Türkoloji Dergisi, 26(2), 35-56.
Makal, A. (2008). Türkiye emek tarihinin bir izdüşüm alanı olarak ‘Edebiyat’. Çalışma ve Toplum, 3(18), 15-43.
Monaco, J. (2002). Bir film nasıl okunur (12. baskı). İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
Muenscher, A. (1984). The workday routines of Turkish women in Federal Republic of Germany: Results of a pilot study. International Migration Review, 18(4), 1230-1246.
Nazilli, U. (2015). Almanya'ya göç filmlerinde aile kurumu. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi, İstanbul.
Osmanoğlu, Ö. (2016). Türk sinemasında dış göç olgusu: sosyo-kültürel karşılaşmalar, kimlik çatışması ve yabancılaşma. Marmara İletişim Dergisi, (25), 77-98.
Polat, M. E. (2016). Adalet Ağaoğlu’nun bir göç romanı: Fikrimin İnce Gülü. Göç Dergisi, 3(2), 225-238.
Reyhani, A. Y. (2017). Aşık Yaşar Reyhani - Reyhani [Video]. YouTube. (erişim tarihi: 15/06/2025, https://www.youtube.com/watch?v=Dg5K_b1waWI&list=RDDg5K_b1waWI&start_radio=1
Sayan-Cengiz, F. (2019). Göçmenliğe dair dönüşen temsiller ve temsilin politikası: ‘Almanya Acı Vatan’ ve ‘Duvara Karşı’ filmlerinin karşılaştırmalı analizi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 1202-1224.
Yaylagül, L., & Yaylagül, N. K. (2016). Türk sinemasında ‘dış göç’ün temsili. A. Tilbe & S. Bosnalı (Ed.), Göç üzerine yazın ve kültür incelemeleri içinde (s. 79–86). London: Transnational Press.
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. baskı). Ankara: Seçkin.
Yüce, T. (2005). Sinema ve edebiyat türleri arasında görülen etkileşimler. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 1(2), 67–74.
Referanslar
Abadan-Unat, N. (2015). Türk-Alman göç araştırmalarının 50 yılı: Prof. Dr. Nermin Abadan-Unat’tan otobiyografik bir değerlendirme. (B. Pusch & J. Splitt, Haz.). Bonn: Max Weber Stiftung, Deutsche Geisteswissenschaftliche Institute im Ausland.
Akgündüz, A. (2024). Ekonomik göç ve eşit sosyal haklar için mücadele: Türk işçileri Almanya’da. A. Yenen & E. J. Zürcher (Ed.), Cumhuriyet Türkiyesi’nin 100 Yılı: 100 Kesit içinde (s. 253–259). İstanbul: İletişim Yayınları.
Altuntaş, N. (2010). Kadın ve bir kimlik olarak araçsallaşan İslam: Almanya’da karşılaştırmalı bir inceleme. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 2 (13), 1–40.
Arkan, Y., Erikli, F. (2022). İşçi göçü bağlamında Necatigil’in Konuk İşçi şiiri. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 2 (10), 222–235.
Asutay, H., Bacaksız, H. (2021). Türk-Alman sinemasında Türk göçmen imgesi. Balkan & Near Eastern Journal of Social Sciences, 1 (7), 1-6.
Atıf Çavuş, B. (2022). Eyleyensel model bağlamında göç romanı okumaları. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(35), 390-409.
Aydın, Y. (2016). The Germany-Turkey migration corridor: Refitting policies for a transnational age. (20/06/2025 tarihine, https://www.migrationpolicy.org/sites/default/files/publications/TCM_Emigration-Germany-FINAL.pdf adresinden erişilmiştir)
Başkurt, İ. (2009). Almanya'da yaşayan Turk göçmenlerin kimlik problemi. HAYEF Journal of Education, 6(2), 81-94.
Biricik, I. (2020). Romanlarda ötekileştirilen kimlik: Dış Türkler. Türkoloji Dergisi, 24(1), 8-28.
Çakır, N. B., & Nas, Ç. (2023). 1945’ten günümüze Almanya’nın göç ve işgücü piyasasına entegrasyon politikalarının tarihsel dönüşümü. Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(2), 119-137.
Çavuş, B. (2020). Dış göç romanlarında temel izlekler. Göç Dergisi (GD), 7(2), 291-317.
Çavuş, B. (2022). Göçmen edebiyatı bağlamında modern bir göç destanı olarak Aras Ören’in Berlin üçlemesi. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 17(2), 201-209.
Çetin, N., & Özcan, S. A. (2024). Türk göçmen kadınların Almanya’da karşılaştıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 88-109.
Dağtaş, B. (1999). İngiliz kültürel çalışmaları’nda ideoloji. Kurgu, 1 (16), 321–343.
Dervişoğlu, E. (2017). Türk şiirinde Almanya’ya işçi göçü olgusu. Göç Konferansı 2017 Seçilmiş Bildiriler, 2017, Londra, 109–116.
Dinç, D. G. (2023). Üç kuşak, üç film: Almanya’da Türkler. International Journal of Educational Policies, 1–2 (17), 63–70.
Doğan, A. (2003). Almanya’daki Türk işçilerini konu alan romanlar (Türkler Almanya’da, Sancı… Sancı…, A’nın gizli yaşamı) üzerine bir değerlendirme. Türkbilig, 6, 56–68.
Ertürk, E. (2024). Sinema ve göç: Almanya Acı Vatan Filmini kültürlerarası iletişim bağlamında duygusal zekâ parametreleriyle irdelemek. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (39), 636-651.
Esen, Ş. (1993). Türk sinemasında göç olayı. Marmara İletişim Dergisi, 4(4), 19-28.
Gazioğlu, E. (2012). 60’lardan 90’lara göçmen filmlerinde kuşak farklılıkları. Z. G. (Ed.), Türk-Alman işgücü anlaşmasının 50. yılında alman Türkleri (s. 61- 76). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Genç, H. N. (2017). 70’li yıllardan 2010’lu yıllara Almanya’ya dış göçün Türk sinemasındaki yansımaları. Göç Konferansı 2017 Seçilmiş Bildiriler, 2017, Londra, 173–187.
Genel, M. (2014). Almanya’ya giden ilk Türk işçi göçünün Türk basınındaki izdüşümü: “Sirkeci Garı’ndan München Hauptbahnhof’a”. Selçuk İletişim, 3 (8), 301–338.
Güleç, G. M. (2011). Alamanya türküleri. Folklor Akademi Dergisi, 3 (4), 557–559.
Hikmet, N. (2002). Şiirler 1 (1921–1938). Yapı Kredi Yayınları.
Işık, Ş. (2024). 40 m2 Almanya, Willkommen in Deutschland ve kebab connection film afişlerinin göstergebilimsel değerlendirilimi. Turkish Research Journal of Academic Social Science, 2 (7), 249–254.
Kara, S., Tümtaş, M. S. (2023). Türk sineması üzerinden Avrupa’ya işçi göçünün etkileri üzerine bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 57, 345–354.
Kara, V. (2022). Reyhani ve Çobanoğlu’nun şiirlerinde Avrupa’ya çalışmaya giden Anadolu insanının meseleleri. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2 (3), 90–110.
Karataş, K. (2003). Batı Avrupa’da yaşayan göçmen Türk ailelerinin uyum ve bütünleşme sorunları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 1 (14), 25–39.
Kartal, S. G. (2020). Şerif Benekçi’nin romanlarında dış göç olgusu: Almanya’da Türk ve Müslüman olmak. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (21), 280-304.
Kaya, T. (2018). Filmlerde Türkiye’den Almanya’ya işgücü göçü: Son bölüm. Loji: Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1), 101–123.
Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15 (8), 170–189.
Kocadoru, Y. (2004). Yüksel Pazarkaya ve Nevfel Cumart’ın şiirlerindeki Almanya imgelerinin karşılaştırılması. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (5), 67–74.
Koçak, A. (2020). Geride kalanların romanı: Dik Bayır. Dünya Dilleri, Edebiyatları ve Çeviri Çalışmaları Dergisi, 2 (1), 150–157.
Koçak, S. (2016). Türkiye’den Almanya’ya işçi göçünün Türk sinemasına yansıması. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 24, 173–192.
Koçak, S. (2017). Göç filmlerinin toplumsal cinsiyet bağlamında görsel analizi: “Almanya Acı Vatan” ve “Polizei” film örnekleri. Journal of Sociological Studies, 55, 59–83.
Kolcu, A. İ. (2008). Edebiyat kuramları. Salkımsöğüt Yayınları.
Kula, N., & Koluaçık, İ. (2016). Sinema ve toplumsal bellek: Türk sinemasında Almanya’ya dış-göç olgusu. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 6(15), 384-411.
Kuru, S., & Çelik, Y. (2024). Acı vatandan ana yurda dönüş yolculuğu: Fikrimin ince gülü ve E-5 romanları. Türkoloji Dergisi, 26(2), 35-56.
Makal, A. (2008). Türkiye emek tarihinin bir izdüşüm alanı olarak ‘Edebiyat’. Çalışma ve Toplum, 3(18), 15-43.
Monaco, J. (2002). Bir film nasıl okunur (12. baskı). İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
Muenscher, A. (1984). The workday routines of Turkish women in Federal Republic of Germany: Results of a pilot study. International Migration Review, 18(4), 1230-1246.
Nazilli, U. (2015). Almanya'ya göç filmlerinde aile kurumu. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi, İstanbul.
Osmanoğlu, Ö. (2016). Türk sinemasında dış göç olgusu: sosyo-kültürel karşılaşmalar, kimlik çatışması ve yabancılaşma. Marmara İletişim Dergisi, (25), 77-98.
Polat, M. E. (2016). Adalet Ağaoğlu’nun bir göç romanı: Fikrimin İnce Gülü. Göç Dergisi, 3(2), 225-238.
Reyhani, A. Y. (2017). Aşık Yaşar Reyhani - Reyhani [Video]. YouTube. (erişim tarihi: 15/06/2025, https://www.youtube.com/watch?v=Dg5K_b1waWI&list=RDDg5K_b1waWI&start_radio=1
Sayan-Cengiz, F. (2019). Göçmenliğe dair dönüşen temsiller ve temsilin politikası: ‘Almanya Acı Vatan’ ve ‘Duvara Karşı’ filmlerinin karşılaştırmalı analizi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 1202-1224.
Yaylagül, L., & Yaylagül, N. K. (2016). Türk sinemasında ‘dış göç’ün temsili. A. Tilbe & S. Bosnalı (Ed.), Göç üzerine yazın ve kültür incelemeleri içinde (s. 79–86). London: Transnational Press.
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. baskı). Ankara: Seçkin.
Yüce, T. (2005). Sinema ve edebiyat türleri arasında görülen etkileşimler. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 1(2), 67–74.
