Omurilik Yaralanması Rehabilitasyonunda Algoritmik Yaklaşım
Özet
Bu bölümde omurilik yaralanması (OY) rehabilitasyonuna algoritmik ve bütüncül bir yaklaşım sunulmaktadır. OY; travmatik veya non-travmatik nedenlerle ortaya çıkan, lezyon seviyesi altında motor, duysal ve otonom fonksiyon kaybına yol açan kompleks bir klinik tablodur. Bölümde öncelikle primer ve sekonder hasar mekanizmaları açıklanmış, ardından ASIA/ISNCSCI sınıflandırma sistemi temel alınarak nörolojik değerlendirme prensipleri ayrıntılandırılmıştır. Komplet ve inkomplet yaralanmalar ile spesifik sendromların klinik özellikleri ele alınmıştır. Akut dönem rehabilitasyonunda erken multidisipliner yaklaşımın önemi vurgulanarak; pozisyonlama, kontraktür ve bası yarası önleme, solunum rehabilitasyonu, erken mobilizasyon, mesane-bağırsak yönetimi ve psikososyal destek basamakları algoritmik bir çerçevede sunulmuştur. Lezyon seviyesine göre fonksiyonel hedefler belirlenmiş ve rehabilitasyon süreci yatak içi egzersizlerden ambulasyona kadar sistematik biçimde açıklanmıştır. Robotik destekli yürüme sistemleri, üst ekstremite robotları, kök hücre uygulamaları ve nöromodülasyon yöntemleri (rTMS, tDCS, spinal kord stimülasyonu) gibi güncel teknolojik gelişmeler özetlenmiştir. Ayrıca pulmoner, kardiyovasküler ve otonom disrefleksi gibi komplikasyonların erken tanı ve yönetimi ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Bu algoritmik yaklaşım, komplikasyonların önlenmesi, nöroplastisitenin desteklenmesi ve fonksiyonel bağımsızlığın artırılmasını hedeflemektedir.
This chapter presents an algorithmic and comprehensive approach to spinal cord injury (SCI) rehabilitation. SCI is a complex clinical condition resulting from traumatic or non-traumatic causes, leading to motor, sensory, and autonomic dysfunction below the level of injury. The chapter first explains primary and secondary injury mechanisms and then details neurological assessment principles based on the ASIA/ISNCSCI classification system. Complete and incomplete injuries, as well as specific spinal cord syndromes, are systematically reviewed. The importance of an early multidisciplinary rehabilitation approach in the acute phase is emphasized. Key components—including positioning, prevention of contractures and pressure injuries, respiratory rehabilitation, early mobilization, bladder and bowel management, and psychosocial support—are presented within an algorithmic framework. Functional goals are defined according to neurological level, and the rehabilitation process is described step by step, from in-bed exercises to ambulation training. Recent technological advances such as robotic-assisted gait training, upper extremity robotics, stem cell therapies, and neuromodulation techniques (rTMS, tDCS, and spinal cord stimulation) are summarized. The chapter also discusses the early recognition and management of complications, including pulmonary and cardiovascular problems and autonomic dysreflexia. This structured algorithmic model aims to prevent complications, enhance neuroplasticity, and maximize functional independence in individuals with SCI.
Referanslar
Kumar H, Nisha FNU, Devi M, Devi A, Kumar B. Hybrid neuromodulation and robotics: A new frontier in spinal cord injury rehabilitation. J Neurol Sci. 2025 Oct 28;478:123742. doi: 10.1016/j.jns.2025.123742. Epub ahead of print. PMID: 41172790.
Draganich C, Hendrick S, Ripic J, Parmenter D, Shuff R, Jones M. Advances in cervical spinal cord injury rehabilitation Seminars in Spine Surgery 36 (2024) 101103
Günerhan G, Dalgıç A. Omurilik yaralanması: Erken dönemde, farmakolojik tedavi ve cerrahi tedavi için zamanlama. Koyunce E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.10-17
Harder M, Baumberger M, Pannek J, Decker J, Bersch I. Rehabilitation nach einer Querschnittlähmung : Aktuelle Trends und Grundlagen [Rehabilitation after Spinal Cord Injury : Current trends and principles]. Unfallchirurgie (Heidelb). 2023 Oct;126(10):764-773. German. doi: 10.1007/s00113-023-01360-7. Epub 2023 Aug 22. PMID: 37608182.
Paker N, Soluk Özdemir Y. Omurilik yaralanması: Nörolojik-fonksiyonel değerlendirme ve prognoz. Koyuncu E, Özgirgin N,editörler. Omurilik Yaralanması Rehabilitasyonu 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. P.6-9
Gündoğdu İ. Omurilik yaralanaması: Akut dönem rehabilitasyon Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.25-30
Önder B. Omurilik yaralanması rehabilitasyonu. Koyuncu E, Özgirgin N,editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.31-35
He Y, Xu Y, Hai M, Feng Y, Liu P, Chen Z, Duan W Exoskeleton-Assisted Rehabilitation and Neuroplasticity in Spinal Cord Injury World Neurosurg. (2024) 185:45-54.
Moriarty B, Jacob T, Sadlowski M, Fowler M, Rowan C, Chavarria J, Avramis I, Rizkalla J The use of exoskeleton robotic training on lower extremity function in spinal cord injuries: A systematic review.JournalofOrthopaedics65(2025)1–7
Özbudak Demir S. Omurilik yaralanması:Robotik Rehabilitasyon. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri;2020.p.44-56
Çelik B. Omurilik yaralanmalarında robotik teknoloji: Üst ekstremite.Türk Fiz Tıp Rehab Derg 2015;61 (Özel Sayı 1):S32-S36
Kilkki MM, Poutaeni J, Kauranen K, Arokoski J, Hiekkalas S.Effects of Technology-Assisted Rehabilitation After Spinal Cord Injury: Pilot Randomized Controlled Crossover Trial.JMIR Rehabil Assist Technol 2025;12
Sugai K, Nakamura M, Okano H, Nagoshi N. Stem cell therapies for spinal cord injury in humans: A review of recent clinical research. Brain Spine. 2025 Feb 7;5:104207. doi: 10.1016/j.bas.2025.104207. PMID: 40027291; PMCID: PMC11870206.
Chin MS, Lin HY, Chen BS, Hsieh HC, Lo TH, Wu WL, Li CW, Lubis YT, Rahmawati Z, Utami N, Peng K, Wei C. (2025). Therapeutic Effects of Noninvasive Technology Modalities on Lower-Limb Motor Function in Spinal Cord Injury: A Systematic Review. Archives of Rehabilitation Research and Clinical Translation. 100536. 10.1016/j.arrct.2025.100536.
Angeli CA, Boakye M, Morton RA, Vogt J, Benton K, Chen Y, Ferreira CK, Harkema SJ. Recovery of Over-Ground Walking after Chronic Motor Complete Spinal Cord Injury. N Engl J Med. 2018 Sep 27;379(13):1244-1250.
Shankar R, Sim WWK, Chandran G. Effectiveness of Transcutaneous Spinal Cord Stimulation for Lower Limb Rehabilitation in Spinal Cord Injury: Protocol for a Systematic Review and Meta-Analysis. JMIR Res Protoc. 2025 Oct 23;14:e80995.
Cheng L, WangY,Zeng H. Advances in the clinical application of noninvasive physical therapy for treating spinal cord injury: A narrative review. Healthcare and Rehabilitation 1 (2025) 100021
Köseoğlu F. Sezgin Özcan D.Omurilik yaralanması: Pulmoner sorunlar. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.66-69
Ünsal Delialioğlu S. Omurilik yaralanması: Kardiyovasküler sorunlar.Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri;2020.p.57-65
Popa C, Popa F, Grigorean VT, Onose G, Sandu AM, Popescu M et al. Vascular dysfunctions following spinal cord injury. J Med Life. 2010;3(3).275-85
Bardak AN .Otonom Disrefleksi.Turk J Phys Med Rehab 2012;58Suppl1:6-9
Gündüz B, Turna I. Spinal kord hasarlı hastanın rehabilitasyonu.TOTBİD Dergisi 2018; 17:581–591
Arnold PM, Harrop JS, Merli G, et al. Efficacy, Safety, and Timing of Anticoagulant Thromboprophylaxis for the Prevention of Venous Thromboembolism in Patients With Acute Spinal Cord Injury: A Systematic Review. Global Spine Journal. 2017;7(3_suppl):138S-150S.
Prevention of Venous Thromboembolismin Individuals with Spinal Cord Injury: Clinical Practice Guidelines for Healthcare Providers, 3rded: Consortium for Spinal Cord Medicine
Ploumis A, Kefalas A, Vasileiadis GI,Kougkouli E, Markou A, Dimakopoulos G, Doulgeri S, Varvarouis DN,The role of Bisphosphonates in the prevention and treatment of Heterotopic Ossification following Spinal Cord Injury: A systematic review.Injury2025 Jul;56(7):112357
Taşoğlu Ö. Omurilik yaralanması:Kas iskelet sistemi sorunları. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.103-7
Edmiston T, Cabahug P, Recio A, Sadowsky CL. Bone Health following Spinal Cord Injury: A Clinical Guide to Assessment and Management. Phys Med Rehabil Clin N Am. 2025 Feb;36(1):99-110.
Grassner L, Klein B, Maier D, et al. Lower extremity fractures in patients with spinal cord injury characteristics, outcome and risk factors for non-unions. J Spinal Cord Med 2018;41(6):676–83.
Yüzer Nakipoğlu GF. Omurilik yaralanması: Bası yarası. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. p.70-8.
Erçalık T. Bası Yaraları ve Tedavisi. Türkiye Klinikleri J PM&R- Special Topics 2011;4(2):84-9
Bardak AN. Omurilik yaralanması: Nörojenik mesane Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1.Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri; 2020. p.91-95
Yıldız N. Omurilik yaralanması: Cinsel fonksiyonlar ve fertilite. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara:Türkiye Klinikleri; 2020. p.96-102
Ünlü Akyüz E. Omurilik yaralanması: Spasitisite. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.108-14
Metin Okmen B. Omurilik yaralanması: Ağrı. Koyuncu E, Özgirign N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. P. 115-20
Referanslar
Kumar H, Nisha FNU, Devi M, Devi A, Kumar B. Hybrid neuromodulation and robotics: A new frontier in spinal cord injury rehabilitation. J Neurol Sci. 2025 Oct 28;478:123742. doi: 10.1016/j.jns.2025.123742. Epub ahead of print. PMID: 41172790.
Draganich C, Hendrick S, Ripic J, Parmenter D, Shuff R, Jones M. Advances in cervical spinal cord injury rehabilitation Seminars in Spine Surgery 36 (2024) 101103
Günerhan G, Dalgıç A. Omurilik yaralanması: Erken dönemde, farmakolojik tedavi ve cerrahi tedavi için zamanlama. Koyunce E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.10-17
Harder M, Baumberger M, Pannek J, Decker J, Bersch I. Rehabilitation nach einer Querschnittlähmung : Aktuelle Trends und Grundlagen [Rehabilitation after Spinal Cord Injury : Current trends and principles]. Unfallchirurgie (Heidelb). 2023 Oct;126(10):764-773. German. doi: 10.1007/s00113-023-01360-7. Epub 2023 Aug 22. PMID: 37608182.
Paker N, Soluk Özdemir Y. Omurilik yaralanması: Nörolojik-fonksiyonel değerlendirme ve prognoz. Koyuncu E, Özgirgin N,editörler. Omurilik Yaralanması Rehabilitasyonu 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. P.6-9
Gündoğdu İ. Omurilik yaralanaması: Akut dönem rehabilitasyon Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.25-30
Önder B. Omurilik yaralanması rehabilitasyonu. Koyuncu E, Özgirgin N,editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.31-35
He Y, Xu Y, Hai M, Feng Y, Liu P, Chen Z, Duan W Exoskeleton-Assisted Rehabilitation and Neuroplasticity in Spinal Cord Injury World Neurosurg. (2024) 185:45-54.
Moriarty B, Jacob T, Sadlowski M, Fowler M, Rowan C, Chavarria J, Avramis I, Rizkalla J The use of exoskeleton robotic training on lower extremity function in spinal cord injuries: A systematic review.JournalofOrthopaedics65(2025)1–7
Özbudak Demir S. Omurilik yaralanması:Robotik Rehabilitasyon. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri;2020.p.44-56
Çelik B. Omurilik yaralanmalarında robotik teknoloji: Üst ekstremite.Türk Fiz Tıp Rehab Derg 2015;61 (Özel Sayı 1):S32-S36
Kilkki MM, Poutaeni J, Kauranen K, Arokoski J, Hiekkalas S.Effects of Technology-Assisted Rehabilitation After Spinal Cord Injury: Pilot Randomized Controlled Crossover Trial.JMIR Rehabil Assist Technol 2025;12
Sugai K, Nakamura M, Okano H, Nagoshi N. Stem cell therapies for spinal cord injury in humans: A review of recent clinical research. Brain Spine. 2025 Feb 7;5:104207. doi: 10.1016/j.bas.2025.104207. PMID: 40027291; PMCID: PMC11870206.
Chin MS, Lin HY, Chen BS, Hsieh HC, Lo TH, Wu WL, Li CW, Lubis YT, Rahmawati Z, Utami N, Peng K, Wei C. (2025). Therapeutic Effects of Noninvasive Technology Modalities on Lower-Limb Motor Function in Spinal Cord Injury: A Systematic Review. Archives of Rehabilitation Research and Clinical Translation. 100536. 10.1016/j.arrct.2025.100536.
Angeli CA, Boakye M, Morton RA, Vogt J, Benton K, Chen Y, Ferreira CK, Harkema SJ. Recovery of Over-Ground Walking after Chronic Motor Complete Spinal Cord Injury. N Engl J Med. 2018 Sep 27;379(13):1244-1250.
Shankar R, Sim WWK, Chandran G. Effectiveness of Transcutaneous Spinal Cord Stimulation for Lower Limb Rehabilitation in Spinal Cord Injury: Protocol for a Systematic Review and Meta-Analysis. JMIR Res Protoc. 2025 Oct 23;14:e80995.
Cheng L, WangY,Zeng H. Advances in the clinical application of noninvasive physical therapy for treating spinal cord injury: A narrative review. Healthcare and Rehabilitation 1 (2025) 100021
Köseoğlu F. Sezgin Özcan D.Omurilik yaralanması: Pulmoner sorunlar. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.66-69
Ünsal Delialioğlu S. Omurilik yaralanması: Kardiyovasküler sorunlar.Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri;2020.p.57-65
Popa C, Popa F, Grigorean VT, Onose G, Sandu AM, Popescu M et al. Vascular dysfunctions following spinal cord injury. J Med Life. 2010;3(3).275-85
Bardak AN .Otonom Disrefleksi.Turk J Phys Med Rehab 2012;58Suppl1:6-9
Gündüz B, Turna I. Spinal kord hasarlı hastanın rehabilitasyonu.TOTBİD Dergisi 2018; 17:581–591
Arnold PM, Harrop JS, Merli G, et al. Efficacy, Safety, and Timing of Anticoagulant Thromboprophylaxis for the Prevention of Venous Thromboembolism in Patients With Acute Spinal Cord Injury: A Systematic Review. Global Spine Journal. 2017;7(3_suppl):138S-150S.
Prevention of Venous Thromboembolismin Individuals with Spinal Cord Injury: Clinical Practice Guidelines for Healthcare Providers, 3rded: Consortium for Spinal Cord Medicine
Ploumis A, Kefalas A, Vasileiadis GI,Kougkouli E, Markou A, Dimakopoulos G, Doulgeri S, Varvarouis DN,The role of Bisphosphonates in the prevention and treatment of Heterotopic Ossification following Spinal Cord Injury: A systematic review.Injury2025 Jul;56(7):112357
Taşoğlu Ö. Omurilik yaralanması:Kas iskelet sistemi sorunları. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.103-7
Edmiston T, Cabahug P, Recio A, Sadowsky CL. Bone Health following Spinal Cord Injury: A Clinical Guide to Assessment and Management. Phys Med Rehabil Clin N Am. 2025 Feb;36(1):99-110.
Grassner L, Klein B, Maier D, et al. Lower extremity fractures in patients with spinal cord injury characteristics, outcome and risk factors for non-unions. J Spinal Cord Med 2018;41(6):676–83.
Yüzer Nakipoğlu GF. Omurilik yaralanması: Bası yarası. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. p.70-8.
Erçalık T. Bası Yaraları ve Tedavisi. Türkiye Klinikleri J PM&R- Special Topics 2011;4(2):84-9
Bardak AN. Omurilik yaralanması: Nörojenik mesane Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu.1.Baskı.Ankara:Türkiye Klinikleri; 2020. p.91-95
Yıldız N. Omurilik yaralanması: Cinsel fonksiyonlar ve fertilite. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara:Türkiye Klinikleri; 2020. p.96-102
Ünlü Akyüz E. Omurilik yaralanması: Spasitisite. Koyuncu E, Özgirgin N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri;2020.p.108-14
Metin Okmen B. Omurilik yaralanması: Ağrı. Koyuncu E, Özgirign N, editörler. Omurilik Yaralanması ve Rehabilitasyonu. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. P. 115-20
