UNESCO “Yaşayan Miras” Koruma Çalışmaları Bağlamında Bir Değerlendirme: “Ritüel Danslar”
Özet
Bir kültürel pratik olan "dans"ın kökeninin ritüeller olduğu yaygın görüşü ile, UNESCO kültürel miras çalışmalarında da bu adlandırma ile karşımıza çıkan “ritüel danslar”, toplulukların dinsel inanç ve pratiklerinin, sosyal değerlerinin ve kültürel belleklerinin taşıyıcı unsurlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Dans, güzel sanatlar olduğu kadar sosyal ve kültürel antropoloji, etnoloji ve halkbilimi gibi bilim dallarının da ilgi alanına giren disiplinler arası kültürel evrensel bir çalışma alanıdır. UNESCO’nun 2003 yılında kabul ettiği, günümüzde daha çok “Yaşayan Miras” (Living Heritage) terimi ile karşımıza çıkan, Türkiye’nin de 2006 yılında Taraf olduğu Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması (SOKÜM) Sözleşmesi, bu tür pratiklerin korunmasına yönelik çalışmalar için uluslararası bir çerçeve sunmaktadır. Dansın ritüeller ve özellikle gösteri sanatları ile iç içe olması, bir "gösteri" deneyimi içermesinden hareketle SOKÜM Sözleşmesi, ritüelistik dansları hem “gösteri sanatları” hem de “toplumsal uygulamalar, ritüeller ve şölenler” SOKÜM başlıkları altında değerlendirmektedir. Uygulama yönergeleri de kültürel mirasın korunması sürecinde toplulukların aktif katılımını, kuşaktan kuşağa aktarım süreçlerini ve eğitim sistemlerinde görünürlüğün artırılmasını vurgulamaktadır. Bu yönüyle ritüelistik dansların korunması, yalnızca estetik bir boyut değil, kültürel mirasın aktarımı ve sürdürülebilirliği açısından da önem taşır. Ritüel danslar, kimlik ve aidiyet duygusunu güçlendiren, topluluk dayanışmasını pekiştiren ve kolektif belleği canlı tutan işlevlere sahiptir. Bu danslar, bireylerin sadece seyirci değil, aktif birer katılımcı olarak kültürel mirasın korunması sürecinin bir parçası olmalarını sağlar. Bununla birlikte, ritüel dansların yalnızca sahneleştirilmiş bir gösteriye indirgenmesi, özgün bağlamından koparılması veya turistik bir ürün haline dönüştürülmesi riskleri de bulunmaktadır. Bu nedenle, Sözleşme ve yönergeler, ritüel dansların korunmasında kültürel bağlamın bütüncül bir yaklaşımla gözetilmesini ve toplulukların önceliklerine saygı duyulmasını şart koşmaktadır. Bu bildiride, Sözleşme ve Uygulama Yönergelerinin ritüel danslara ilişkin çerçevesi incelenecek; UNESCO SOKÜM Listelerinde yer alan Türkiye ve dünya genelinde farklı örnekler üzerinden ritüel dansların korunması ve yeniden yaşatılmasında ne tür çalışmalar yapıldığı karşılaştırılarak tartışılacaktır.
Referanslar
Aral, A. E. (2020). Somut Olmayan Kültürel Miras: Örgün, Yaygın ve Sargın Eğitim, Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
Kasapoğlu, P. (2015). “Somut Olmayan Kültürel Miras (SOKÜM) ve Eğitim: Halk Kültürü Dersi Örneği”. Yayımlanmamış doktora tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
Kasapoğlu, P. (2016). “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Örgün Eğitime Uygulanması: Ağ Araştırması (Webquest) Örneği”, Millî Folklor. 28/111, s.125-146.
Kasapoğlu, P. (2018). “İki Yerli Savaş/Çı Dansı: Haka (Yeni Zelanda) ve Hula (Hawaii)”, 4th International Language, Culture and Literature Symposium, Antalya, Türkiye, 17 - 18 Mayıs 2018, s. 284-294.
Kasapoğlu, P. (2024). "UNESCO SOKÜM Listelerinde Gösteri Sanatlarının Görünürlüğü ve Halk Dansları Koruma Çalışmalarına Bir Bakış", 10. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Çalışmaları, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü Yayınları, (ISBN: 978-975-17-6045-6).
Oğuz, M. Ö. (2009). “Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir?”. Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
Oğuz, M. Ö. (2013). “Kuşaktan Kuşağa Aktarılan Bilginin Belgelenmesi: Somut Olmayan Kültürel Miras ve Sargın Öğrenme”. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? Genişletilmiş 2. Baskı. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, s. 137-150.
Oğuz, M. Ö. (2017). “Onuncu Yılında Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri: Görünürlük, Değerlilik ve Güvenirlik”, Millî Folklor, 2017, Yıl 29, Sayı 116.
Oğuz, M. Ö. (2021). "Halk Biliminde Koruma Yaklaşımları ve SOKÜM Sözleşmesi'nde Kuşaktan Kuşağa Aktarım", Milli Folklor, 17, s. 5-15.
Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi, (2005). Millî Folklor, (Fr. Çev.: M. Ö. Oğuz, İng. Çev.: Y. Özay, Göz. Geç.: P. Tacar), Yıl: 17, Sayı: 65, s. 163-171.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, SOKÜM Türkiye Ulusal Envanteri, https://yakegm.ktb.gov.tr/TR-344757/somut-olmayan-kulturel-miras-turkiye-ulusal-envanteri.html, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2008). Türkiye, “Mevlevi Sema Töreni” (Mevlevi Sema Ceremony), https://ich.unesco.org/en/RL/mevlevi-sema-ceremony-00100, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2010). Türkiye, “Semah, Alevi-Bektaşi Ritüeli” (Semah, Alevi-Bektaşi ritual): https://ich.unesco.org/en/RL/semah-alevi-bektai-ritual-00384, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2014). Burundi, “Kraliyet davulunun ritüel dansı” (Ritual dance of the royal drum), https://ich.unesco.org/en/RL/ritual-dance-of-the-royal-drum-00989, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2018). Kamboçya, “Lkhon Khol Wat Svay Andet” (Lkhon Khol Wat Svay Andet), https://ich.unesco.org/en/USL/lkhon-khol-wat-svay-andet-01374, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2020). Zambia, “Budima Dansı” (Budima dance), https://ich.unesco.org/en/RL/budima-dance-01567, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2022). Japonya, “Furyu-odori, insanların umut ve dualarıyla dolu ritüel danslar” (Furyu-odori, ritual dances imbued with people’s hopes and prayers): https://ich.unesco.org/en/RL/furyu-odori-ritual-dances-imbued-with-people-s-hopes-and-prayers-01701, (Erişim tarihi 25.10.2025).
UNESCO (2025). Browse the Lists of Intangible Cultural Heritage and the Register of Good Safeguarding Practices, https://ich.unesco.org/en/lists, (Erişim tarihi 25.10.2025).
