Anadolu Ateş Dansları: Türk Halk Danslarında Ateş İmgesi
Özet
Anadolu’da ateşin geleneksel danslarla ilişkisi önemli bir miras olmasına rağmen, bu ilişkinin yeterince incelenmemiş olması bu araştırmanın temel problemidir. Bu nedenle makale, Anadolu halk kültüründe doğrudan ateş ile ilişkili dansları belirlemek, bu danslarda ateşin üstlendiği işlevleri incelemek ve ateşin hangi sembolik anlamlarla kültürel bellekte yer aldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ateş, insanlık tarihinin en eski dönemlerinden itibaren yalnızca bir doğa unsuru değil, aynı zamanda kutsallık, arınma, yaşam ve yeniden doğuşun sembolü olmuştur. Anadolu coğrafyasında da ateş kültü, çağlar boyunca farklı uygarlıkların inanç ve ritüellerinde merkezi bir rol üstlenmiştir. Hititlerden Urartulara, Friglerden Zerdüştlere ve Türk topluluklarına kadar birçok kültürde ateş; aileyi, bereketi, şifayı ve ilahi gücü simgeleyen kutsal bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Ateşin hareketli ve canlı doğası, birçok kültürde ateşin dansla özdeşleşmesine yol açmıştır. Anadolu gibi bir kültürler ve medeniyetler beşiğinde de ateş, dans ile ilişkilendirilmiş ve yılın belli günlerinde gerçekleşen Nevruz ve Hıdırellez gibi ritüelistik uygulamalar aracılığıyla kültürel bir miras olarak günümüze taşınmıştır. Bu ritüelistik uygulamalarda ateş çevresinde icra edilen geleneksel dansların yanı sıra, Anadolu’da kültürel, sosyal ve dini törenlerde doğrudan ateşle ilişkili danslara da rastlanmaktadır. Günümüzde Anadolu’da ateşle ilişkili danslar üç farklı bağlamda karşımıza çıkar: Köy seyirlik oyunlarında, dinî-tasavvufî ayinlerde ve eğlence amaçlı halk danslarında. Köy seyirlik oyunlarında ateş, dramatik anlatının hem aydınlatıcı hem de simgesel bir unsuru olarak kullanılırken, dinî danslarda ilahî aşkın ve manevî dönüşümün sembolüne dönüşmektedir. Halk dansları arasında yer alan ve doğrudan ateşle ilişkili olan Sinsin, Çayda Çıra, Mengi ve Ateşli Sırık Halayı gibi örneklerde ise ateş, eğlence ile inanç arasındaki sınırları aşarak cesaret, dayanıklılık, bereket ve uğurun kaynağı olarak işlev görmektedir. Bu bağlamda, Anadolu’da ateşle ilişkili danslar yani Anadolu ateş dansları hem kültürel belleği hem de toplumsal ve dini değerleri bir araya getiren çok boyutlu bir olguyu temsil etmektedir.
Referanslar
Abakay, M. A. (2000). Çayda Çıra’nın Hikâyesi-1, Diyarbakır Kültür Sanat Bülteni, Diyarbakır: Kültür Müdürlüğü Yayın Organı.
Acar, H. (2020) Kültürel ve sosyal bağlamında törenler 'Burdur örneği' (Yayımlanmamış Doktora tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Isparta.
Aça, M. (2021) Altaylardan Anadolu’ya Bir Sağaltma Unsuru: Ateş. (Ed. Mustafa Aça-Mehmet Ali Yolcu), Geçmişten Geleceğe Avrasya, içinde 290-314, Çanakkale: Paradigma yay.
Ahmed Eflâkî. (1973) Menâkıbu’l-Ârifîn, (Çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul: Hürriyet yayınları
Akın, B. (2020). Kızılbaş Oğuzlar ve Şah İsmail’in Anayurdu Diyarbakır. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
Akkuş, M. (2013). Ateş ve Ocak Kültünün Anadolu’da Yaygınlaşmasında Moğolların Etkisi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 68, 15-32.
And, M. (2016). Oyun ve Bügü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Avcı Kurt, E. (2023). Yaşayan Ateş Kültü: Sanat ve Mitlerde Ateşin Sembolizmi. BELGÜ, Özel Sayı, 242-255.
Aydın, M. (2024). Eski Anadolu’da Ateş Kültü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 111, 427-437.
Bachelard, G. (1995). Ateşin Psikanalizi. (Çev. Aytaç Yiğit), İstanbul: Bağlam yayınları.
Bekki, S. (2007). Ateş Etrafında Oluşan Halk İnanışları ve Nevruz Ateşi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 41, 249-254.
Bozgun, Ş. (2021). Hititler’de Ateş Kültü ve Tanrı DPahhur (I). Colloquium Anatolicum, 20, 51-81.
Çay, A. (1985). Türk Ergenekon Bayramı Nevruz. Ankara: İleri Yayınları
Çilingiroğlu, A. ve Sağlamtimur, H. (1999) Van-Ayanis Urartu Kalesi Kazıları 1997. 20. KST, C.I, Ankara,1988, 527-541.
Çoruhlu, Y. (2020). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
Demirsipahi, C. (1975). Türk Halk oyunları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Elçi, A. (1999). Semah Geleneğinin Uygulanması. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 12, 171-184.
Evliyâ Çelebi (2001). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. c. 4. (Haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman). İstanbul: YKY
Feratan, M. (2023) Türkiye Sahası Türk Halk Danslarında Hayvan Sembolizmi. (Yayımlanmamış Doktora tezi), Uşak üniversitesi, Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü. Uşak
Fromm, E. (1990). Rüyalar Masallar Mitoslar (Sembol Dilinin Çözümlenmesi). (Çev. Aydın Arıtan, Kaan H. Ökten), İstanbul: Arıtan Yayınevi.
Gaydarci, G. A. (1991). Gagauz Türkçesinin Sözlüğü. N. A. Baskakov (Chief Ed.). (Çev. İsmail Kaynak ve Mecit Doğru) Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
Gazimihal, M. R. (1991). Türk Halk Oyunları Kataloğu-I (Haz. Nail Tan) Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları.
Göldere, S. (2017). Anadolu Köylü Temsilleri Oyun ve Ritüel Kalıpları. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi bildirileri (Cilt 3) içinde ss. 135-150. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Gölpınarlı, A. (1990). Hacı Bektaş Velayetnamesi: Manakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli ‘Velâyetnâme’. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
Gülyüz, B. G. (2019). İslam Öncesi Türk Kültüründe Ateş ve Ateşe Hükmedenler (Maddi Kültür İzleri Işığında). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(17), 201-223.
Güzel, A. (2021). Kaygusuz Abdal Külliyatı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
İbn Battûta. (2004). İbn Battûta Seyahatnamesi, C. I-II. (Çev. Sait Aykut) 3. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
İbn Hallikân. (1978). Vefeyâtu’l-Âyân ve Enbâu Ebnâi'z-Zaman. (Der. İhsan Abbas), Beyrut: Dâr Sâdar.
İmer, A. (1957). Halkalı’da Hıdırellez. Türk Folklor Araştırmaları, 4(96), 1523-1535.
Kılıçkıran, M. N. (1990) Ayların Gelininde Umut ve Dilek Günü. Milli Kültür, 72, 32-36.
Kiras, E. (2017) Demir Çağ Anadolu’sunda Ateş Kültü: Antik Kaynaklar ve Arkeolojik Bulgular. (Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi) İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Köksal, M. F. ve Şaban Kırlı. (2013). Âşık Paşa’nın Sema Risalesi: Risâle Fî Beyâni’s-Semâ, TÜBAR-XXXIII, 165-206.
Ligetti, L. (1986). Bilinmeyen İç Asya. (Çev. Sadrettin Karatay), Ankara: TTK.
Memişoğlu, F. (1959) Brüksel Sergisi ve Çaydaçıra. Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, 116, 1867-1869.
Mevlâna, Celaleddin Rumi. (2010) Mesnevi I-II-III (3 Kitap 6 Cilt)- (Haz: Adnan Karaismailoğlu) Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müd.
Mirandola. G. P. (2017). İnsanın Değeri Üzerine Söylev. (Çev. Dilek Boz, Celal Abbas Nas) Ankara: Herdem Kitap Yayınevi.
Nöldeke, T. (1879) Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden aus der arabischen Chronik des Tabari: Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und ergänzungen Versehn Public Domain Mark 1.0
Ocak, A. Y. (2009). Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
Ozan, M. (2011). Türklerde Ateş Kültü ve Yeni Gün Anlayışı. Kültür Evreni Sosyal Bilimler Dergisi, 9, 9-29.
Özdemir, D. ve Çak, Ş. E. (2022). Bir Demistifkasyon Örneği: Semahtan Kol Oyunu ve Mengiye, Etnomüzikoloji Dergisi, 2, 187-107
Özhan, M. (1997) Türkiye’deki Dramatik Köy Seyirlik Oyunları Üzerine Bir Atlas Denemesi. V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Halk Müziği, Oyun, Tiyatro, Eğlence Seksiyon Bildirileri, içinde ss. 292-313. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları,
Pyne, S. J. (2001). Fire: A Brief History. Seattle and London: University of Washington Press.
Rosenberg, D. (2003) Dünya Mitolojisi Büyük Destan ve Söylenceler Antolojisi. (Çev. Koray Akten, Erdal Cengiz, Atıl Ulaş Cüce Kudret Emiroğlu, Tuluğ Kenanoğlu, Tahir Kocayigit, Erhan Kuzhan ve Bengü Odabaşı) Ankara: İmge Kitapevi yay.,
Schimmel, A. (1954). Sema-i Semavi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 3(3) 19-25.
Şahin, T. E. (2020) “Ateş”in Geçmişi, Ateş-İnsan-Dans İlişkisinin Kökeni ve Nevruz (Uzak Geçmişin Kamplarında Korku, Gerilim ve Yaşama Sevincinin Ritmi), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30(1), 59-75.
Tanyu, H. (1991) “Ateş” maddesi TDV İslâm Ansiklopedisi 4. cilt, ss. 52-55
Tekerek, N. (2008). Köy Seyirlik Oyunları. İstanbul: Mitos Boyut Yayınları,
Turan, F. A. (2010). Şaman Ritüellerinden Alevi Semahlarına Esrarlı Yolculuk. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 56, 153-162.
Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (1998) Maşala maddesi (haz. Ömer Asım Aksoy vd.) Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları
Ülkütaşır, M. Ş. (1976). Hıdırellez Hakkında Bir Araştırma. Türk Folkloru Araştırmaları Yıllığı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Vardarlı, Emel. (1977); Bayaz, A; Dikmen A. (1978). Derleme Sözlüğü, (Cilt IX, X), Ankara: TDK
Yıldırım, F. (2019). Sinsin Oyunu ve Bu Oyunun Eski Türk Kültüründeki Yansımaları, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 59(1), 221-231
