Radyolojik Kirliliğin Çevresel ve Ekolojik Sonuçları
Özet
Radyoaktif kirlenme, radyolojik kirlenme olarak da adlandırılır. Radyoaktif kirlilik, diğer tüm kirlilik türleri gibi, istenmeyen bir şeyin çevreye salınmasıdır ve bu durumda istenmeyen şey radyoaktif maddedir. "Radyoktif kirlilik" terimi, radyoaktif maddelerin yaydığı tehlikeli radyasyon seviyesini ifade eder ve radyoaktif elementlerin atmosfere girmesi, katılar, sıvılar veya gazlar içinde insan vücudu da dâhil olmak üzere Dünya yüzeyine ulaşmasıyla oluşmaktadır. Radyoaktif maddelerin çevreye sokulması, canlı türlerinin ve çevrelerindeki yaşam alanlarının fiziksel kirlenmesine neden olur. İki ana radyoaktif kirlilik çeşidi bulunmaktadır: nokta kaynaklı ve dağınık kaynaklı. Nokta kaynaklı kirlilik, nükleer santral gibi tek bir kaynaktan kaynaklanmaktadır. Dağınık kaynaklı kirlilik, tıbbi tesisler veya araştırma laboratuvarları gibi birden fazla, daha küçük kaynaktan kaynaklanmaktadır. Her iki kirlilik türü de ekosistemlere ve yaban hayatına verilen zarar da dâhil olmak üzere çevre üzerinde yıkıcı etkilere sahip olabilmektedir. Ayrıca suyu ve toprağı kirleterek bitkilerin ve hayvanların gelişimini engelleyebilmektedir. Özellikle de türlerin dağılımını ve bolluğunu etkileyebilir, nesli tükenmekte olanların yok olmasına yol açabilir ve biyolojik işlevleri, ekolojik ağları ve ekosistem hizmetlerini (mahsullerin tozlaşması, aşırı hava olaylarının azaltılması, insanın ruhsal ve fiziksel refahı, fosil yakıtlar, geri dönüşüm, sel koruması, hidroelektrik enerjisi, atıkların ayrıştırılması vs.) değiştirebilir. Nükleer testler, endüstriyel atıklar ve doğal olarak oluşan radyoaktif kaynakların fazlalığı gibi doğal ve/veya insan yapımı faaliyetlerden sonra gerçekleşen radyoaktif kirliliğe iyonlaştırıcı radyasyonlar neden olmaktadır. İyonlaştırıcı radyasyonlar, gama ışınları, x-ışınları ve kısa dalga boylu ultraviyole radyasyonlar gibi yüksek enerjiye sahip elektromanyetik radyasyonlardır. Alfa, beta ve gama gibi bu enerji ışınları radyoaktif bozunmada üretilir ve içinden geçtikleri molekülleri ve atomları iyonlaştırma yeteneğine sahiptir.
İyonlaştırıcı radyasyon nadir görülen ancak potansiyel olarak yıkıcı bir kirletici olarak hareket eder ve DNA dâhil olmak üzere organik moleküllere zarar verebilir ve hücresel ve organizma ölümüne yol açan hücre süreçlerinde arızalara neden olur. Radyoaktif kirliliğin etkileri yüzyıllarca sürebilir ve bu da onu uzun vadeli bir tehdit haline getirir. Bu bölümde, atmosferde radyoaktif parçacıkların yayılımı ele alınarak radyoaktif kirliliğin ekosistem döngülerindeki bozulmalara etkisi ve toprak, su ekosistemlerde ki etkileri, bitki örtüsü ve fotosentez üzerindeki etkileri ile hayvan popülasyonları üzerindeki etkileri bilimsel veriler ışığında ele alınacaktır.
Referanslar
Agapkina, G.I. ve Tikhomirov, F.A. (1994). Radionuclides in the liquid phase of the forest soils at the Chernobyl accident zone. The Science of the Total Environment, 157, 267-273.
Ajlouni, A., Abdelsalam, M., Al-Rabai’ah, H., Ajlouni, A.M. (2009). Diffusion of Radioactive Materials in the Atmosphere. American Journal of Environmental Sciences, 5(1), 53-57. https://doi.org/10.3844/ajessp.2009.53.57
Ajlouni, A.W., Abdelsalam, I.M., Abu Haija, O. ve Almasa'efah, Y.S. (2010). Radiation doses due to natural radioactivity in the Afra hot springs, Jordan. International Journal Low Radiation, 7(1), 48- 52.
Aközcan, S. (2020). Toprak Örneklerinde Doğal Radyoaktivite (226Ra, 232Th ve 40K) ve Radyasyon Tehlikelerinin Değerlendirilmesi. Kırklareli University Journal of Engineering and Science, 6(1), 12-20. https://doi.org/10.34186/klujes.741933
Bachev, H. ve Ito, F. (2015). March 2011 earthquake, tsunami, and Fukushima nuclear disaster - impacts on Japanese agriculture and food sector, MPRA Paper 99865, University Library of Munich, Germany. LAP LAMBERT Academic Publishing.
Bartnicki, J., Amundsen, I., Brown, J., Hosseini, A., Hov, Ø., Haakenstad, H., Klein, H., Lind, O.C., Salbu, B., Szacinski Wendel, C.C. ve Ytre-Eide, M.A. (2016). Atmospheric transport of radioactive debris to Norway in case of a hypothetical accident related to the recovery of the Russian submarine K-27. Journal of Environmental Radioactivity, 151, 404–416. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2015.02.025.
Bashir, I., Lone, F.A., Bhat, R.A., Mir, S.A., Dar, Z.A. ve Dar, S.A. (2020). Concerns and Threats of Contamination on Aquatic Ecosystems. Bioremediation and Biotechnology, 27:1–26. doi: 10.1007/978-3-030-35691-0_1.
Camgöz, Y.I. ve Yaprak, G. (2009). Küçük Menderes Havzasý Tarým Topraklarýnda Doðal Radyonüklit Seviyesinin Belirlenmesi. Ekoloji, 18, 70, 74-80.
Chernysh, Y., Chubur, V., Ablieieva, I., Skvortsova, P., Yakhnenko, O., Skydanenko, M., Plyatsuk, L. ve Roubík, H. (2024). Soil Contamination by Heavy Metals and Radionuclides and Related Bioremediation Techniques: A Review. Soil Systems, 8(2): 36. https://doi.org/10.3390/soilsystems8020036
Chibowski, S. ve Gladysz, A. (1999). Examination of Radioactive Contaminations in the Soil-Plants System and Their Transfer to Selected Animal Tissues. Polish Journal of Environmental Studies, 8(1), 19-23.
Duarte, D.C.R. (2013). Radioactive studies in Porto Urban Area: Gamma radiation of the Paranhos Sector. Master dissertation in Geotechnical Engineering and Geoenvironment, ISEP - Instituto Superior de Engenharia do Porto.
EPA. (2012). Radiation: Facts, Risks, and Realities”, US EPA. EPA-402-K-10-008. 08 Temmuz 2025 tarihinde https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-05/documents/402-k-10-008.pdf adresinden erişildi.
Gudkov, D.I., Kuzmenko, M.I., Kireev, S.I., Nazarov, A.B., Shevtsova, N.L., Dzyubenko, E.V. ve Kaglyan, A.E. (2010). Radioecological problems of aquatic ecosystems of the chernobyl exclusion zone. Biophysics, 55, 332–339 (2010). https://doi.org/10.1134/S0006350910020272
Gürsu, G. ve Taşaltın N. (2023). Using Mosses as Bioindicators in Environmental Radioactivity Studies. Anatolian Bryology, 9:1, 50-57.
Jang, G.G., Wiechert, A.I., Kim, Y.H., Ladshaw, A.P, Spano, T., McFarlane, J., Myhre, K., Song, J.J., Yiacoumi, S. ve Tsouris, C. (2022). Charging of radioactive and environmental airborne particles, Journal of Environmental Radioactivity, 248. 106887, https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2022.106887.
Karmaker, N., Haque, M., Razzak, M., Khan, R. A., Maraz, K. M., Islam, F., Haque, M. M., Mollah, M. Z. I., ve Faruque, M. R. I. (2021). Fundamental characteristics andapplication of radiation, https://doi.org/10.30574/gscarr.2021.7.1.0043
Keith, S., Doyle, J.R., Harper, C., Mumtaz, M., Tarrago, O., Wohlers, D.W., Diamond, G. L., Citra, M. ve Barber, L.E. (1999). Toxicological Profile for Radon. Agency for Toxic Substances and Disease Registry (US).
Labant, A. ve Silva, C. (2014). Radiation exposure and pregnancy. MCN, The American Journal of Maternal/Child Nursing, 39(6):345-350. doi: 10.1097/NMC.0000000000000084.
Luo, J., Huang, Y., Lai, J., Liang, J., Luo, X., Li, C., Zhang, Y. ve Zhao, M. (2025). Effects of tritium pollution on photosynthesis, respiration and redox of microalgae under rising temperature, Science of The Total Environment, 958: 177766, https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.177766.
Marzo, G.A. (2014). Atmospheric transport and deposition of radionuclides released after the Fukushima Daichi accident and resulting effective dose. Atmospheric Environment, 94, 709–722.
Olagbaju, P.O., Wojuola, O.B. ve Tshivhase, V. (2021). Radionuclides contamination in soil: effects, sources and spatial distribution. EPJ Web of Conferences. 253, 09006. https://doi.org/ 10.1051/epjconf/202125309006
Pöllänen, R., Pöllänen, R., Toivonen, H., Lahtinen, J. ve Ilander, T. (1995). Transport of large particles released in a nuclear accident. Finnish Centre for Radiation and Nuclear Safety. Pp 39.
Real, A., Sundell-Bergman, S., Knowles, J.F., Woodhead, D.S. ve Zinger, I. (2004). Effects of ionising radiation exposure on plants, fish and mammals: relevant data for environmental radiation protection. Journal Radiological Protection, 2004 Dec;24(4A):A123-37. doi: 10.1088/0952-4746/24/4a/008.
Reichelt-Brushett, A., Oakes, J.M. (2023). Radioactivity. In: Reichelt-Brushett, A. (eds) Marine Pollution – Monitoring, Management and Mitigation . Springer Textbooks in Earth Sciences, Geography and Environment, Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-10127-4_10
Schoenberg, P., Tunved, P., Grahn, H., Wiedensohler, A., Krejci, R. ve Brännström, N. (2021). Aerosol dynamics and dispersion of radioactive particles, Atmospheric Chemistry and Physics, 21, 5173–5193, https://doi.org/10.5194/acp-21-5173-2021, 2021.
Smičiklas, I. ve Šljivić-Ivanović, M. (2016). Radioactive Contamination of the Soil: Assessments of Pollutants Mobility with Implication to Remediation Strategies. InTech. doi: 10.5772/64735
Tanaka, S., Adati, T., Takahashi, T., Fujiwara, K. ve Takahashi, S. (2018) Concentrations and biological half-life ofradioactive cesium in epigeic earthworms after the Fukushima Dai-ichi Nuclear Power Plant accident. Journal Environmental Radioactivity, 192: 227–32. https://doi.org/10.1016/j.jenvrad.2018.06.020
Won, E.J., Dahms, H.U., Kumar, K.S.,Shin, K.H. ve Lee, J.S. (2015) An integrated view of gamma radiation effects on marine fauna: from molecules to ecosystems. Environmental Science Pollution Research 22, 17443–17452. https://doi.org/10.1007/s11356-014-3797-4
Yasmin, S., Barua, B.S., Khandaker, M.U., Kamal, M., Rashid, M.A., Sani, S.A., Ahmed, H., Nikouravan, B. ve Bradley, D.A. (2018). The presence of radioactive materials in soil, sand and sediment samples of Potenga sea beach area, Chittagong, Bangladesh: Geological characteristics and environmental implication, Results in Physics, 8: 1268–1274, http://dx.doi.org/10.1016/j.rinp.2018.02.013.
Zhu, Y.G. ve Shaw, G. (2000). Soil Contamination With Radionuclides and Potential Remediation, Chemosphere, 41(1-2), 121-128. https://doi.org/10.1016/S0045- 6535(99)00398-7
