Radyolojik Maddeler: İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri
Özet
Radyolojik maddeler, iyonlaştırıcı radyasyon yayan ve insan sağlığını doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyebilen kimyasal ya da fiziksel bileşiklerdir. Bu maddeler; doğal kaynaklardan (örneğin, uranyum, toryum ve radon gazı gibi yer kabuğundaki radyoaktif elementlerin bozunması sonucu oluşan) ya da insan yapımı süreçlerden (nükleer enerji santralleri, tıbbi görüntüleme cihazları, radyoterapi uygulamaları ve nükleer silah denemeleri gibi) kaynaklanabilir. İnsanlar bu maddelere solunum, sindirim ya da deri yoluyla maruz kalabilirler. Özellikle kapalı ortamlarda biriken radon gazı gibi radyoaktif gazlar, akciğer kanseri başta olmak üzere ciddi sağlık sorunlarına neden olabilmektedir. İyonlaştırıcı radyasyon, vücuttaki hücrelerde DNA hasarına yol açarak genetik mutasyonlara neden olur. Bu mutasyonlar hücresel işleyişi bozarak kanser oluşumuna zemin hazırlar. Ayrıca uzun süreli veya yüksek dozda radyasyon maruziyeti; hematolojik bozukluklar, bağışıklık sisteminin baskılanması, doğurganlıkta azalma, sinir sistemi hasarları ve kardiyovasküler hastalıklar gibi birçok sağlık sorununu beraberinde getirebilir. Yüksek doz radyasyona kısa süreli maruziyet ise akut radyasyon sendromu (ARS) olarak adlandırılan ciddi bir klinik tabloya yol açabilir. Düşük doz radyasyonun etkileri ise hâlâ bilimsel tartışmalara konu olmakta; bazı çalışmalar bu düzeydeki maruziyetin de uzun vadede kanser riskini artırabileceğini göstermektedir. Bu nedenle maruziyetin sınırlandırılması, halk sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Korunma stratejileri arasında maruziyet süresinin azaltılması, radyasyona karşı koruyucu ekipman kullanımı, ortamların havalandırılması ve toplumda farkındalık oluşturulması yer almaktadır. Bu bölümde, radyolojik maddelerin insan sağlığı üzerindeki etkileri, maruziyet yolları, biyolojik etkilenme mekanizmaları ve bu etkilerden korunma yolları bilimsel veriler ışığında ele alınacaktır.
Referanslar
AFAD, (2025). Kimyasal Biyolojik Radyolojik Nükleer Tehditler (KBRN). 4 Temmuz 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/icsel-ve-dissal-radyasyondan-korunma adresinden erişildi.
American College of Radiology (ACR). (2020). Appropriateness Criteria Guidelines for Imaging.
Bozbıyık, A., Özdemir, Ç.ve Hancı, H. (2002). Radyasyon yaralanmaları ve korunma yöntemleri. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi,11(7):272–4.
Cao, C., Feng, D., & Xiang, J. (2022). CT scans and cancer risks: a systematic review and dose–response meta-analysis. BMC Cancer, 22, Article 10310.
Dönmez, S. (2017). Radyasyon tespiti ve ölçümü. Nuclear Medicine Seminars, 3:172–7.
Gökharman, F.D., Aydın, S. ve Koşar, P.N. (2016). Radyasyon güvenliğinde mesleki olarak bilmemiz gerekenler. SDÜ Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(2):35–40.
Huang, B., Law, M.W.ve Khong, P.L. (2009). Whole-body PET/CT scanning: estimation of radiation dose and cancer risk. Radiology, 251:166–74.
ICRP. (2007). ICRP Publication 103: The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection.
International Atomic Energy Agency (IAEA). (2018). Radiation Protection and Safety of Radiation Sources: International Basic Safety Standards.
International Commission on Radiological Protection (ICRP). (2007). ICRP Publication 103: The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection.
Raabe, O.G. (2012). Ionizing radiation carcinogenesis. Current Topics in Ionizing Radiation Research. Nenoi, M. (ed) InTech Rijeka, Croatia
Schultz-Hector, S. ve Trott, K.R. (2007). Radiation-induced cardiovascular diseases: Current perspectives. Radiation Research, 167(1), 1-8.
United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. (2016). Sources, effects, and risks of ionizing radiation. UNSCEAR 2016 Report.
UNSCEAR. (2020). Sources, Effects and Risks of Ionizing Radiation. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation.
Valentin, J. (1994). Radiation: levels and doses in everyday life. Radioprotection, 29(3, Suppl.): 45-58.
Wall, B.F. (2009). Ionising radiation exposure of the population of the United States: NCRP report no. 160. Radiation Protection Dosimetry, 136:136–8.
World Health Organization (2013) Health risk assessment from the nuclear accident after the 2011 Great East Japan Earthquake and Tsunami based on preliminary dose estimation. Switzerland.
World Health Organization (WHO). (2009). WHO Handbook on Indoor Radon: A Public Health Perspective.
Yamaguchi, I., Shimura, T., Terada, H., Svendsen, E. R., & Kunugita, N. (2018). Lessons learned from radiation risk communication activities regarding the Fukushima nuclear accident. Journal of the National Institute of Public Health, 67(1), 93-102.
Yaren, H. ve Karayılanoğlu, T. (2005). Radyasyon ve insan sağlığı üzerine etkileri. TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, 4(4):199–208.
