Biyolojik Tehditlerin Yayılım Dinamikleri ve Epidemiyolojisi
Özet
Bu bölüm, insanlık tarihi boyunca süregelen ve modern dünyada giderek artan bir önem kazanan biyolojik tehditlerin yayılım yollarını ve epidemiyolojisi hakkında temel düzeyde kapsamlı bir inceleme sunmaktadır. Gerek doğal salgınlar ve gerekse doğrudan insan müdahalesi ile mümkün olan kasıtlı biyolojik saldırılar çok çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilen tehditler oluşturmaktadır. Bu tür salgınların yüksek mortalite oranları, halk sağlığı üzerindeki ciddi engel bırakma yükleri ve hızlı küresel yayılımlarıyla toplumlar, yönetimler ve doğal dünyanın işleyişi üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Bölüm, genel bilgiler barındıran bir giriş bölümünden sonra bulaşıcı hastalıkların yayılım dinamiklerini ve epidemiyolojik ilkelerini açıklamaya odaklanmıştır. İnsidans, prevalans, morbidite ve mortalite gibi temel epidemiyolojik ölçütlerin tanımları sunulmuştur. Ayrıca, hastalıkların bulaşma yolları ve şekillerinin yanı sıra buna sebep olan faktörler, hastaların kuluçka süreleri ve doğal seyirleri ele alınmış olup, salgınların yayılımlarının anlaşılmasında stratejik öneme sahip temel üreme sayısı (R0), bir popülasyonda belirli bir zamanda bir birey tarafından enfekte edilebilecek kişi sayısı olan Re veya Rt’nin değerlerinin ne anlama geldiği açıklanmaya çalışılmıştır. Epidemiyolojik matematiksel modellemelerde kullanılan SIR, SEIR terimleri ve süper yayılım olayları gibi epidemiyolojik araçlar açıklanmaktadır. Salgının yayılım stratejilerinden olan ağ teorisi uygulamaları açıklanarak temas yapılarının hastalık yayılımındaki rolüne değinilmiştir. Bugüne kadar meydana gelen geçmiş pandemilerden ve biyolojik savaş tarihinden çıkarılan dersler/çıktılar ilgili başlık altında sunulmuştur. Ayrıca ilaç geliştirme çabalarına karşı oluşan antimikrobiyal direnç gibi güncel küresel sağlık sorunları da ele alınmıştır. Salgınlar, biyolojik doğasının yanı sıra abiyotik faktörlerden de güçlü şekilde etkilenmektedir. Bu sebeple iklim değişikliğinin patojenler üzerindeki iletimi nasıl etkiledikleri ve bundan ortaya çıkan "Tek Sağlık" yaklaşımının önemine değinilmiştir. Patojenlerin ortaya çıkmasında biyoteknolojinin çift taraflı kullanım potansiyeli ve yapay zekânın oluşan büyük verinin salgın yönetimindeki rolü açıklanan başlıklar arasındadır. Bölüm gelecekte ortaya çıkabilecek muhtemel tehditler ve araştırma alanları ile sonlanmaktadır. Bizi bekleyen yerel ve küresel biyolojik krizlere karşı daha dirençli stratejilerin nasıl geliştirilmesi gerektiği, sürekli hazır olmanın, toplumsal iş birliğinin ve çıkarılan derslerin dünyanın sağlık güvenliği için vazgeçilmez olduğu vurgulanmaktadır.
Referanslar
Ali, H.H., Ali, H.M., Ali, H.M., Ali, M.A., Zaky, A.F., Touk, A.A., Darwiche, A.H. ve Touk, A. A. (2025). The role and limitations of artificial intelligence in combating infectious disease outbreaks. Cureus, 17(1), e77070. https://doi.org/10.7759/cureus.77070
Al-Tawfiq, J.A. ve Rodriguez-Morales, A.J. (2020). Super-spreading events and contribution to transmission of MERS, SARS, and SARS-CoV-2 (COVID-19). Journal of Hospital Infection, 105(2), 111–112. https://doi.org/10.1016/j.jhin.2020.04.002
Altizer, S., Ostfeld, R.S., Johnson, P.T., Kutz, S. ve Harvell, C.D. (2013). Climate change and infectious diseases: From evidence to a predictive framework. Science, 341(6145), 514–519.
Badea, A.R. ve Feeney, O. (2024). Genome editing dilemma: Navigating dual-use potential and charting the path forward. Bioethical Inquiry, 22, 101–110. https://doi.org/10.1007/s11673-024-10358-8
Balasubramanian, C. (2024). Understanding the basic reproduction number (R0): The key to tracking disease spread. GIDEON Informatics. Temmuz 2025 tarihinde https://www.gideononline.com/blogs/understanding-the-basic-reproduction-number-r0-the-key-to-tracking-disease-spread/ adresinden erişildi.
Carus, W.S. (2017). A short history of biological warfare: From pre-history to the 21st century. National Defense University Press. https://digitalcommons.ndu.edu/wmd-occasional-papers/10
Crozier, I. (2024). Understanding and reporting the natural history of an infectious disease. In D. A. Henderson ve L. M. Gerber (Eds.), Principles and practice of emergency research response (pp. 501–529). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-48408-7_28
Donovan, J. ve Frankel, S. (2003). Epidemiology for the uninitiated: Chapter 2. Quantifying disease in populations. BMJ. Temmuz 2025 tarihinde https://www.bmj.com/about-bmj/resources-readers/publications/epidemiology-uninitiated/2-quantifying-disease-populations adresinden erişildi.
Gordis, L. (2014). Epidemiology (5th ed.). Saunders Elsevier.
Homeland Security. (2004). Biological attack fact sheet: A reference guide for first responders. Temmuz 2025 tarihinde https://www.dhs.gov/xlibrary/assets/prep_biological_fact_sheet.pdf adresinden erişildi.
Homeland Security. (2012). Biological terrorism. Temmuz 2025 tarihinde https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/Biological_Terrorism_Fact_Sheet.pdf adresinden erişildi.
Huremović, D. (2019). Brief history of pandemics (pandemics throughout history). In D. Huremović (Ed.), Psychiatry of pandemics (pp. 7–35). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-15346-5_2
Jonas, O.B., Irwin, A., Berthe, F.C.J., Le Gall, F.G. ve Marquez, P.V. (2017). Drug-resistant infections: A threat to our economic future. The World Bank Group. Temmuz 2025 tarihinde https://www.worldbank.org/en/topic/health/publication/drug-resistant-infections-a-threat-to-our-economic-future adresinden erişildi.
Lloyd, A. L. ve Valeika, S. (2007). Network models in epidemiology: An overview. In H. N. W. Hoppert (Ed.), Complex population dynamics: Nonlinear modeling in ecology, epidemiology and genetics (pp. 189–214). Princeton University Press. https://doi.org/10.1142/9789812771582_0008
Murray, C.J.L., Ikuta, K.S., Sharata, F., Swetschinski, L. ve ark. (2022) Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: A systematic analysis. The Lancet, 399(10325), 629–655. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02724-0
Pitt, S.J. ve Gunn, A. (2024). The one health concept. British Journal of Biomedical Science, 81, 12366. https://doi.org/10.3389/bjbs.2024.12366
Riedel, S. (2004). Biological warfare and bioterrorism: A historical review. Baylor University Medical Center Proceedings, 17(4), 400–406. https://doi.org/10.1080/08998280.2004.11928002
Rotz, L.D., Khan, A.S., Lillibridge, S.R., Ostroff, S.M. ve Hughes, J.M. (2002). Public health assessment of potential biological terrorism agents. Emerging Infectious Diseases, 8(2), 225–230. https://doi.org/10.3201/eid0802.010164
Saldaña, F. ve Velasco-Hernández, J.X. (2022). Modeling the COVID-19 pandemic: A primer and overview of mathematical epidemiology. SeMA Journal, 79, 225–251. https://doi.org/10.1007/s40324-021-00260-3
Torok, M. (2003) Focus on field epidemiology: Epidemic curves (Vol. 1, Issue 5). North Carolina Center for Public Health Preparedness. Temmuz 2025 tarihinde https://nciph.sph.unc.edu/focus/vol1/issue5/1-5EpiCurves_issue.pdf adresinden erişildi.
van Seventer, J. M. ve Hochberg, N. S. (2017). Principles of infectious diseases: Transmission, diagnosis, prevention, and control. In S. R. Quah (Ed.), International encyclopedia of public health (2nd ed., Vol. 6, pp. 22–39). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-803678-5.00516-6
Wang, J.J. ve Attia, J. (2010). Study designs in epidemiology and levels of evidence. American Journal of Ophthalmology, 149(3), 367–370. https://doi.org/10.1016/j.ajo.2009.08.001
Wang, S., Li, W., Wang, Z., Yang, W., Li, E., Xia, X., Yan, F. ve Chiu, S. (2024). Emerging and reemerging infectious diseases: Global trends and new strategies for their prevention and control. Signal Transduction and Targeted Therapy, 9(1), 223. https://doi.org/10.1038/s41392-024-01917-x
White, P.J. (2017). Mathematical models in infectious disease epidemiology. In J. Cohen, W. G. Powderly, ve S. M. Opal (Eds.), Infectious diseases (4th ed., pp. 49–53.e1). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-7020-6285-8.00005-8
WHO (n.d.). Infectious diseases. Temmuz 2025 tarihinde https://www.who.int/health-topics/infectious-diseases adresinden erişildi.
