Kimyasal Tehditlere Karşı Erken Uyarı Sistemleri
Özet
Bu bölümde, kimyasal tehditlerin oluşturduğu risklere karşı geliştirilen erken uyarı sistemleri incelenmiştir. Kimyasal tehditler, modern toplumlarda yalnızca savaş ajanlarıyla sınırlı olmayıp; endüstriyel kazalar, terörist faaliyetler, laboratuvar kazaları, tarım ve gıda sektörü uygulamaları, ulaşım kazaları ve atık yönetimindeki yetersizlikler gibi çok çeşitli kaynaklardan ortaya çıkmaktadır. Bu tehditlerin hava, su ve toprak aracılığıyla yayılabilmesi; solunum, deri veya sindirim yoluyla insan sağlığına zarar verebilmesi, erken tespit ve müdahale mekanizmalarının önemini artırmaktadır. Bu bağlamda erken uyarı sistemleri, kimyasal ajanların çevreye salınmasının ardından maruziyetin en aza indirilmesini, hızlı müdahaleyi ve koordineli kriz yönetimini mümkün kılan çok bileşenli yapılardır. Tarihsel süreçte yaşanan ve büyük çapta kimyasal tehdit içeren olaylar, kimyasal tehditlerin küresel ölçekte ne denli yıkıcı sonuçlara yol açabileceğini göstermiş ve erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesini hızlandırmıştır. Günümüzde bu sistemler; sabit ve mobil sensör ağları, uzaktan algılama teknolojileri, biyosensörler, yapay zekâ destekli analiz altyapıları ve coğrafi bilgi sistemleri gibi teknolojik bileşenlerin yanı sıra, toplumun bilinç düzeyi, yasal düzenlemeler ve uluslararası iş birliği mekanizmalarıyla bütünleşmektedir. Bu çalışmanın amacı, kimyasal tehditlere karşı etkili, kapsayıcı ve adaptif erken uyarı sistemlerine yönelik bütüncül bir yol haritası sunmaktır. Özellikle politika yapıcılar açısından ulusal ve uluslararası veri paylaşımının artırılması, standartlaştırılmış uyarı protokollerinin geliştirilmesi ve kurumlar arası koordinasyonun güçlendirilmesi önemlidir. Uygulayıcı kurumlar için ise toplumun tamamını kapsayacak şekilde düzenli tatbikatlar, eğitim programları ve yeni nesil sensör teknolojilerinin adaptasyonu kritik stratejiler arasında değerlendirilmektedir.
Referanslar
AFAD. (2025). İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, . Kimyasal Biyolojik Radyolojik Nükleer Tehditler (KBRN). 06.07.2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn adresinden erişildi.
Baler, H. (2024). Terör Örgütlerinin Kitle İmha Silahlarına Erişim ve Kullanma Riski Üzerine Bir Değerlendirme. Anadolu Strateji Dergisi, 6(2), 15-40.
Broughton E. (2005). The Bhopal disaster and its aftermath: a review. Environmental Health: A Global Access Science Source, 4(1), 6.
Chavula, P., Kayusi, F., Lungu, G. ve Uwimbabazi, A. (2025). The Current Landscape of Early Warning Systems and Traditional Approaches to Disaster Detection. LatIA, 3, 77.
Chen, H., Wang, F.Y. ve Zeng, D. (2004). Intelligence and security informatics for homeland security: information, communication, and transportation. IEEE Transactions on Intelligent Transportation Systems, 5(4), 329-341.
Çakar, M. (2024). Kimyasal Maddelerin Tehlikeleri ve İş Güvenliği Üzerindeki Etkileri, Kuzey Ege Teknik Bilimleri ve Teknoloji Dergisi, 1(1), sy. 1, ss. 46–56.
Demirel, E.M. ve Peker Say, N. (2020). Tehlikeli Maddelerin Karayolu ile Taşınması Sürecinde Ortaya Çıkan Çevresel Risklerin Hata Ağacı Analizi (Haa) ile Değerlendirilmesi. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 8(4), 973-984.
Dräger, (2025). Dräger X-am® 8000. 10.08.2025 tarihinde, https://www.draeger.com/tr_tr/Products/X-am-8000 adresinden erişildi.
El Khaled, Z. ve Mcheick, H. (2019). Case studies of communications systems during harsh environments: A review of approaches, weaknesses, and limitations to improve quality of service. International Journal of Distributed Sensor Networks, 15(2), 1550147719829960.
Gawlik-Kobylińska, M., Gudzbeler, G., Szklarski, Ł., Kopp, N., Koch-Eschweiler, H. ve Urban, M. (2021). The EU-SENSE System for Chemical Hazards Detection, Identification, and Monitoring. Applied Sciences, 11(21), 10308.
Güler, Ü.A. ve Can, Ö.P. (2017). Kimyasal Kontaminantların Çevre Sağlığı ve Gıdalar Üzerine Etkileri. Sinop Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 2(1), 170-195.
Gürkan, E.H. (2018). Sürdürülebilir laboratuvar güvenliği kültürü. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(4), 224-230.
Hudda, S. ve Haribabu, K. A review on WSN based resource constrained smart IoT Systems. Discover Internet Things, 5, 56 (2025). https://doi.org/10.1007/s43926-025-00152-2
Islam, M.M., Hasan, M., Mia, M.S., Al Masud, A. ve Islam, A.R. (2025). Early Warning Systems in Climate Risk Management: Roles and Implementations in Eradicating Barriers and Overcoming Challenges. Natural Hazards Research. 5(3): 523-538. https://doi.org/10.1016/j.nhres.2025.01.007
İlter, M.S. (2025). Endüstriyel Atık Yönetiminde İş Sağlığı ve Güvenliği, Kuzey Ege Teknik Bilimleri ve Teknoloji Dergisi, c. 2, sy. 1, ss. 23–32,
Kaypak, Ş. ve Yılmaz, V. (2019). Security Understanding of a New Dimension in the Globalization Process and Environmental Effects. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 855-868.
Hıncal, F., Çeliker, A., Özgüven, F., Kaya, E. (1991) Kimyasal ve Biyolojik Savafl Ajanlarının Sağlık Üzerine Etkileri. Ankara: Emekli Ofset.
Kelman, I., Glantz, M.H. (2014). Early Warning Systems Defined. In: Singh, A., Zommers, Z. (eds) Reducing Disaster: Early Warning Systems For Climate Change. Springer, Dordrecht.
Knuth, D., Kehl, D., Hulse, L., Spangenberg, L., Brähler, E. ve Schmidt, S. (2014). Risk perception and emergency experience: comparing a representative German sample with German emergency survivors. Journal of Risk Research, 18(5), 581–601.
Kuligowski, E. ve Wakeman, K. (2017), Outdoor Siren Systems: A review of technology, usage and public response during emergencies, Technical Note (NIST TN), National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD, [online],
Levent, K. ve Sezigen, S. (2017) Kimyasal Savaş Yaralılarının Tıbbi Yönetimi İçin Pratik Rehber. Ankara: Sağlık Bilimleri Üniveristesi; 2017.
López-López, M.ve García-Ruiz, C., (2014). Infrared and Raman spectroscopy techniques applied to identification of explosives, TrAC Trends in Analytical Chemistry, 54: 36-44.
Miller, T., Durlik, I., Kostecka, E., Kozlovska, P., Łobodzińska, A., Sokołowska, S. ve Nowy, A. (2025). Integrating Artificial Intelligence Agents with the Internet of Things for Enhanced Environmental Monitoring: Applications in Water Quality and Climate Data. Electronics, 14(4), 696.
Orford, R., Crabbe, H., Hague, C., Schaper, A. ve Duarte-Davidson, R. (2014). EU alerting and reporting systems for potential chemical public health threats and hazards. Environment International, 72, 15–25.
Paul, T., Choudhury, D.R., Ghosh, D. ve Saha, C. (2024). Advancements in optical sensors for explosive materials Identification: A comprehensive review, Results in chemistry, 8: 101602.
Porsuk, Ö. ve Yorulmaz, F. (2011). Unutulmaması Gereken Bir Çevre Felaketi: Bhopal Kimyasal Kazası: Tarımda Daha Çok Verim İçin... mi?. Ttb Mesleki Sağlık Ve Güvenlik Dergisi, 11(39), 22-26.
Relyea, H.C. ve Seifert, J.W. (2005). Information Sharing for Homeland Security: A Brief Overview. CRS Report for Congress USA.
Riedel S. (2004). Biological warfare and bioterrorism: a historical review. Proceedings (Baylor University. Medical Center), 17(4), 400–406. https://doi.org/10.1080/08998280.2004.11928002
Sferopoulos, R. (2020) A Review of Chemical Warfare Agent (CWA) Detector Technologies and Commercial-off-the-Shelf Items .
Sharma, M., Mahajan, P., Alsubaie, A. S., Khanna, V., Chahal, S., Thakur, A., Yadav, A., Arya, A., Singh, A. ve Singh, G. (2025). Next-generation nanomaterials-based biosensors: Real-time biosensing devices for detecting emerging environmental pollutants. Materials Today Sustainability, 29, 101068.
Sidel, F.R., Takafuji, E.T. ve Franz, D. (1997). Textbook of Military Medicine Part I. USA: Office of the Surgeon General; 1997.
Song, Y., Wang, B., Wang, X., Zhang, Y., Zhang, J. ve Wang, Y. (2025). Hazardous Chemical Accident Evacuation Simulation and Analysis of Results. Sustainability, 17(14), 6415.
Şahin, M. ve Dereli, C. (2022). Kimyasal Silahların Bertarafında Termal Yöntemler ve Plazma Teknolojisinin Bilgisayar Modellemesi. Journal of Polytechnic, 25(4).
Şen, M. F., Kurada, B. ve Tanrıverdi, E. (2023). Ulusal Endüstriyel Kazalar Etki Alanı Modellemesi Yazılımı (AFAD-EKA). Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 677-690.
T.C. Kara Kuvvetleri Komutanlığı (2025). KBRN sınıfının görevleri. 09.07.2025 tarihinde https://www.kkk.tsk.tr/kkksablonmaster/header/kurumsal/siniflar/kbrn.aspx Adresinden erişildi.
T.C. Sağlık Bakanlığı, (2025). 08.07.2025 tarihinde https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-90025/saglik-bakanligi-kbrn-yonergesi.html adresinden erişildi.
Tiryaki, O., Canhilal, R. ve Horuz, S. (2010). Tarım ilaçları kullanımı ve riskleri. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Fen Bilimleri Dergisi, 26(2), 154-169.
Tørnes, J.A. (2016).A novel headspace sampler for field detection of chemical warfare agents and simulants connected to a commercial ion mobility detector. International Journal for Ion Mobility Spectrometry. 19, 105–112.
Tulchinsky, T.H. ve Varavikova, E.A. (2014). Environmental and Occupational Health. The New Public Health, 471–533.
TÜBİTAK Savunma Sanayii Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (SAGE), 2025, https://www.sage.tubitak.gov.tr/ adresinden erişildi.
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. (2025). KBRN Sağlık Yönergesi, https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-90025/saglik-bakanligi-kbrn-yonergesi.html.
Tüylek, Z. (2017) Biyosensörler ve Nanoteknolojik Etkileşim. Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, vol. 6, no. 2, pp. 71–80, doi: 10.17798/bitlisfen.299340.
Tüylek, Z., (2021). Biyoteknolojide Biyosensör ve Biyoçip Uygulamaları. International Journal of Life Sciences and Biotechnology, 24(3): p. 468-490. DOI: 10.38001/ijlsb.876231
Umoh, U.A., Eyoh, I.J., Murugesan, V.S. ve Nyoho, E.E. (2022). Fuzzy-machine learning models for the prediction of fire outbreaks: A comparative analysis. In Artificial intelligence and machine learning for EDGE computing (pp. 207-233). Academic Press.
Vale A. (2005). What lessons can we learn from the Japanese sarin attacks? Przeglad lekarski, 62(6), 528–532
World Health Organization (WHO). (2005) International Health Regulations and chemical events, https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/249532/9789241509589-eng.pdf
World Health Organization (WHO). (2008), Global Assessment of National Health Sector Emergency Preparedness and Response, https://www.who.int/docs/default-source/documents/global-assessment-of-national-health-sector-emergency-preparedness-and-response.pdf
World Health Organization (WHO). (2025). Medical evacuation in emergencies A guidance for medical teams and specialized care teams, https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/381815/9789240112513-eng.pdf?sequence=1veisAllowed=y
Zhong, S., Liu, Y., Wang, F. ve Huang, Q. (2013). Study on the Application of GIS in Comprehensive Risk Assessment of Hazardous Chemical Plants. In: Bian, F., Xie, Y., Cui, X. ve Zeng, Y. (eds) Geo-Informatics in Resource Management and Sustainable Ecosystem. GRMSE 2013. Communications in Computer and Information Science, vol 399. Springer, Berlin, Heidelberg.
