Kimyasal Tehditlerin Tespiti, Korunma ve Dekontaminasyon Yöntemleri
Özet
Bu bölümde, kimyasal savaş ajanlarının hem çevresel sistemler hem de insan sağlığı üzerindeki yıkıcı etkileri disiplinler arası bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Yüksek toksisiteleri nedeniyle bu maddeler, yalnızca savaş alanlarında değil, aynı zamanda sivil yaşamda da önemli tehditler oluşturmaktadır. Tarihsel süreç içinde evrim geçiren kimyasal ajanlar, I. Dünya Savaşı’ndan bu yana sinir gazları, deri yakıcılar, kan ajanları ve boğucu gazlar gibi farklı türlerle insan sağlığını tehdit edecek düzeye ulaşmıştır. Bu çalışmada, kimyasal savaş ajanlarının toksikolojik profili, çevresel dağılımı, insan organizması üzerindeki etkileri, dekontaminasyon stratejileri ve uluslararası yasal düzenlemeler kapsamlı bir biçimde değerlendirilmektedir. Ayrıca, Halepçe, Guta ve Skripal gibi olaylar üzerinden kimyasal ajanların siviller üzerindeki etkileri örneklendirilmiştir. Nihai olarak, kimyasal tehditlere karşı çok boyutlu ve sürdürülebilir bir hazırlık gereksinimine vurgu yapılmaktadır.
Referanslar
Altmann, H.-J., & Richardt, A. (2008). Decontamination of chemical warfare agents. In F. Frischknecht, A. Richardt, R. Dierstein, H. Russmann, A. Grabowski, B. Niederwöhrmeier, S. Wellert, & M.-M. Blum (Eds.), Decontamination of warfare agents (pp. 83–115). Weinheim: Wiley-Vch Verlag GmbH & Co. KGaA.
Amitai, G., Murata, H., Andersen, J. D., Koepsel, R. R., & Russell, A. J. (2010). Decontamination of chemical and biological warfare agents with a single multi-functional material. Biomaterials, 31(17), 4417–4425. https://doi.org/10.1016/j.biomaterials.2010.02.024
Aslan, S., & Kaplan, S. (2010). Filtrasyon tekstilleri: Kullanılan hammaddeler, üretim yöntemleri ve kullanım alanları. Tekstil ve Mühendis, 17(79), 24–37.
Demiralp, N., Demiralp, K., Ütük, A., & Ütük, Ö. F. (2020). Kimyasal, biyolojik, radyasyon ve nükleer olaylarda psikososyal bakım. Journal of Disaster and Risk, 3(1), 80–88.
Dinçer S., Akgün N., Akgün M., Akgerman A., (1998). An Overview of Supercritical Fluid Extraction. Proc.World Conference and Exhibition on Oilseed and Edible Oils Processing: Emerging Technologies, Current Practices, Quality Control, Technology Transfer and Environmental Issues, AOCS press, 235-242.
Dökmeci, A. H., & Deniz, E. (2023). Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer (KBRN) olaylarında sağlık okuryazarlığı. Journal of Disaster and Risk, 6(1), 273–293.
Dönmez AM, 2019. Acil tıp çalışanlarının (KBRN) kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer kazalara karşı ilgi, bilgi ve tutum durumu araştırması, BezmiAlem Vakıf Üniversitesi, Doktora Tezi.
Erkekoğlu, P., & Koçer-Gümüşel, B. (2018). Kimyasal savaş ajanları: Tarihçeleri, toksisiteleri, saptanmaları ve hazırlıklı olma. Hacettepe University Journal of the Faculty of Pharmacy, 38(1), 23–38.
Fatah, A., Barrett, J., Arcilesi, R., Ewing, K., Lattin, C., Helinski, M., & Baig, I. (2001). Guide for the selection of chemical and biological decontamination equipment for emergency first responders. Washington, DC: National Institute of Justice, Office of Science and Technology.
Fu, E., McCue, K., & Boesenberg, D. (2007). Chemical disinfection of hard surfaces – Household, industrial and institutional settings. In I. Johansson & P. Somasundaran (Eds.), Handbook for cleaning/decontamination of surfaces (Vol. 1, pp. 573–592). Oxford: Elsevier.
Genç, E. E. (2025). 21. yüzyılda kimyasal biyolojik radyolojik nükleer (KBRN) olaylarına yaklaşım. Türkiye Acil Tıp Derneği. https://tatd.org.tr/afet/afet-yazi-dizisi/21-yuzyilda-kimyasal-biyolojik-radyolojik-nukleer-kbrn-olaylarina-yaklasim/
Genç, R., & Pekey, H. (2014). Endüstriyel tesislerde ortaya çıkabilecek yangın risklerinin bir değerlendirmesi: Kocaeli örneği. Elektronik Mesleki Gelişim ve Araştırma Dergisi (EJOIR), 2(1), 55–67.
Güler, G. (2020). Kimyasal harp maddesi tepit/teşhis sistemlerinin incelenmesi ve sistem seçimine yönelik yöntem geliştirilmesi. Milli Savunma Üniversitesi, Alparslan Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
ISO45001, Düzenlenme tarihi (07.03.2025), İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi, https://www.tse.org.tr/ts-iso-45001-is-sagligi-ve-guvenligi-yonetim-sistemi/
Jack, C. (2000). Electrochemical sensors. Occupational Hazards, 62(9), 25–32.
Jóźwik, K., Ceremuga, M., & Tchórzewski, A. (2018). Individual protection equipment. In CBRN. Security manager handbook. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Karaca, M. A. (2016). Dekontaminasyon. Ankara: Derman Tıbbi Yayıncılık.
Kandal, S. C. (2016). Zehirli gaz saldırılarına karşı halkın bilinçlendirilmesi ve eğitimdeki yansıması: Gazdan korunma dersi (1931–1940). Turkish History Education Journal, 5(2), 549–573.
Kayadibi, H., (2023). Analytical Techniques Used in Toxicological Analysis. Türk Klinik Biyokimya Dergisi, 21(1), 69-74.
Khayan, K., Anwar, T., Wardoyo, S., & Lakshmi Puspita, W. (2019). Active carbon respiratory masks as the adsorbent of toxic gases in ambient air. Journal of Toxicology, 2019, Article ID 5283971. https://doi.org/10.1155/2019/5283971
Kocabaş, H., (2020). Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer Savaş Ajanlarına Yönelik Dekontaminasyon Yöntemleri ve Sistemleri. Milli Savunma Üniversitesi, Alparslan Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Küçük, F., (2024). Kbrn filtreleri için aktif karbon tabanli polivinilklorür polimerlerin elektroeğirme yöntemi ile üretimi ve karakterizasyonu. Selçuk Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Larkin, P. (2011). Infrared and Raman spectroscopy: Principles and spectral interpretation. Elsevier.
Mbughuni, M. M., Jannetto, P.J., Langman, L.J., (2016). Mass Spectrometry Applications for Toxicology. EJIFCC. 27(4):272-287.
NRC (National Research Council, US) Commission on Engineering and Technical Systems. (1999). Decontamination. In M. Wartell, M. Kleinman, B. Huey, & L. Duffy (Eds.), Strategies to protect the health of deployed U.S. forces. Washington, DC: National Academies Press.
Okan, O., Bauer, U., Levin-Zamir, D., Pinheiro, P., & Sørensen, K. (2019). International handbook of health literacy. Bristol: Policy Press.
Pacsial Ong, E. J., & Aguilar, Z. P. (2013). Chemical warfare agent detection: A review of current trends and future perspective. Frontiers in Bioscience, 2, 516–543.
Pottage, C., & Buckley, M. E. (2010). Sampling, detection and screening of chemicals related to the Chemical Weapons Convention. In Encyclopedia of Analytical Chemistry. https://doi.org/10.1002/9780470027318.a9399
Prasad, G., Singh, B., & Vijayaraghavan, R. (2008). Respiratory protection against chemical and biological warfare agents. Defence Science Journal, 58(5), 678–683.
Qi, L., Xiao, B., Kong, L., Xu, Y., Yang, J., & Zuo, G. (2023). Decontamination of mustard sulfur and VX by sodium percarbonate complexed with 1-acetylguanidine as a novel activator. Water Science and Technology, 87(1), 336–346. https://doi.org/10.2166/wst.2022.502
Richardt, A., Hülseweh, B., Niemeyer, B., & Sabath, F. (2012). CBRN protection: Managing the threat of chemical, biological, radioactive and nuclear weapons. John Wiley & Sons.
Sferopoulos, R. (2009). A review of chemical warfare agent (CWA) detector technologies and commercial-off-the-shelf items. Canberra: Australian Government Department of Defence.
Shuvo, I. I., & Dolez, P. I. (2023). Design of a military protective suit against biological agents. In Functional and technical textiles (pp. 141–176). Elsevier.
Sun, Y., & Kwok, O. (2019). Detection technologies for chemical warfare agents and toxic vapors. CRC Press.
Talmage, S. S., Watson, A. P., Hauschild, V., Munro, N. B., & King, J. (2007). Chemical warfare agent degradation and decontamination. Current Organic Chemistry, 11(3), 285–298.
Tamer İlbasmış S., & Erdogan Orhan İ., (2024). Kimyasal silahlara ve biyoteröre karşi tedavide kullanilan uygulamalar. J. Fac. Pharm. Ankara, 48(2), 672-695.
Woo, Y.-A., Lim, H.-R., Kim, H.-J., & Chung, H. (2003). Determination of hydrogen peroxide concentration in antiseptic solutions using portable near-infrared system. Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 33(5), 1049–1057.
Yakut, Ş. (2023). KBRN Tehditlerinin Emniyet Mensupları Üzerine Yaratacağı Etki (OC Biber Gazı Örneği). İskenderun Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Hatay.
Yıldırım, A. (2024). Afet yönetiminde kriz iletişimi: Afet ve Acil Durum Yönetim Başkanlığı (AFAD) tarafından 2023 Kahramanmaraş depremlerinde yayınlanan basın bültenlerinin analizi. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1).
Yıldırım, M. F. (2024). KBRN alanında bireysel ve toplu korunma üzerine bir araştırma. International CBRN Congress (p. 168). https://cbrn2024.afad.gov.tr/upload/Node/36846/files/Kongre_Kitabi_Congress_Book.pdf
Zainullin, R. F., & Berezkin, V. G. (1991). Flame photometric detectors in chromatography: A review. Critical Reviews in Analytical Chemistry, 22(3–4), 183–199.
