Kimyasal Savaş Ajanları: Çevre ve İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri
Özet
Bu bölümde, kimyasal savaş ajanlarının hem çevresel sistemler hem de insan sağlığı üzerindeki yıkıcı etkileri disiplinler arası bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Yüksek toksisiteleri nedeniyle bu maddeler, yalnızca savaş alanlarında değil, aynı zamanda sivil yaşamda da önemli tehditler oluşturmaktadır. Tarihsel süreç içinde evrim geçiren kimyasal ajanlar, I. Dünya Savaşı’ndan bu yana sinir gazları, deri yakıcılar, kan ajanları ve boğucu gazlar gibi farklı türlerle insan sağlığını tehdit edecek düzeye ulaşmıştır. Bu çalışmada, kimyasal savaş ajanlarının toksikolojik profili, çevresel dağılımı, insan organizması üzerindeki etkileri, dekontaminasyon stratejileri ve uluslararası yasal düzenlemeler kapsamlı bir biçimde değerlendirilmektedir. Ayrıca, Halepçe, Guta ve Skripal gibi olaylar üzerinden kimyasal ajanların siviller üzerindeki etkileri örneklendirilmiştir. Nihai olarak, kimyasal tehditlere karşı çok boyutlu ve sürdürülebilir bir hazırlık gereksinimine vurgu yapılmaktadır.
Referanslar
Bordeleau, G., Martel, R., Ampleman, G. ve Thiboutot, S. (2008). Environmental impacts of training activities at an air weapons range. Journal of environmental quality, 37(2), 308-317.
Brown, M.A. ve Brix, K.A. (1998). Review of health consequences from high‐, intermediate‐and low‐level exposure to organophosphorus nerve agents. Journal of Applied Toxicology, 18: 393-408.
Capoun, T. ve Krykorkova, J. (2014). Comparison of selected methods for individual decontamination of chemical warfare agents. Toxics, 2(2), 307-326.
Capoun, T. ve Krykorkova, J. (2019). Study of decomposition of chemical warfare agents using solid decontamination substances. Toxics, 7(4), 63.
Chauhan, S., D’cruz, R., Faruqi, S., Singh, K. K., Varma, S., Singh, M. ve Karthik, V. (2008). Chemical warfare agents. Environmental Toxicology and Pharmacology, 26(2), 113-122.
Clausen, J., Robb, J., Curry, D. ve Korte, N. (2004). A case study of contaminants on military ranges: Camp Edwards, Massachusetts, USA. Environmental Pollution, 129(1), 13-21.
Costanzi, S. (2020). Chemical Warfare Agents. In Kirk‐Othmer Encyclopedia of Chemical Technology, Washington.
Eckert, W.G. (1991). Mass deaths by gas or chemical poisoning: a historical perspective. The American Journal of Forensic Medicine and Pathology, 12(2), 119-125.
Emad, A. ve Rezaian, G. R. (1999). Characteristics of bronchoalveolar lavage fluid in patients with sulfur mustard gas–induced asthma or chronic bronchitis. The American Journal of Medicine, 106(6), 625-628.
Ergün, F. ve Ergün, D. (2025). Savaş Kaynaklı Çevresel Tahribat: Farklı Silah Sistemlerinin Ekolojik Etkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(Özel Sayı), 150-162.
Erkekoğlu, P. ve Koçer-Gümüşel, B. (2018). Kimyasal savaş ajanları: tarihçeleri, toksisiteleri, saptanmaları ve hazırlıklı olma. Hacettepe University Journal of the Faculty of Pharmacy, 38(1), 24-38.
Gibson, N. ve Rovery, M. (2012). IHD Jane’s EOD ve CBRNE defence equipment 2012–2013.
Isono, O., Kituda, A., Fujii, M., Yoshinaka, T., Nakagawa, G. ve Suzuki, Y. (2018). Long-term neurological and neuropsychological complications of sulfur mustard and Lewisite mixture poisoning in Chinese victims exposed to chemical warfare agents abandoned at the end of WWII. Toxicology letters, 293, 9-15.
Karakurt, S. ve Bilgiseven, İ.M. (2024). Kimyasal Savaş Ajanları: Özellikleri, Etkileri ve Dekontaminasyon Stratejileri. Savunma Bilimleri Dergisi, 20(2), 253-278.
Kloske, M. ve Witkiewicz, Z. (2019). Novichoks–The A group of organophosphorus chemical warfare agents. Chemosphere, 221, 672-682
Muzaffar, S., Khan, J., Srivastava, R., Gorbatyuk, M.S. ve Athar, M. (2023). Mechanistic understanding of the toxic effects of arsenic and warfare arsenicals on human health and environment. Cell Biology and Toxicology, 39(1), 85-110.
Özdemir, Ç., Bozbıyık, A. ve Hancı, İ.H. (2001). Kimyasal silahlar: etkileri, korunma yolları. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi (STED), 10, 298-300.
Pacsial-Ong, E.J. ve Aguilar, Z. P. (2013). Chemical warfare agent detection: a review of current trends and future perspective. Frontiers Bioscience, 5(2), 516-543.
Schwenk, M. (2018). Chemical warfare agents. Classes and targets. Toxicology letters, 293, 253-263
Shiver, H.E. (1929). Chemical warfare: I. History, limitations, and future possibilities. Journal of Chemical Education, 6(12), 2147.
Singh, B., Prasad, G.K., Pandey, K.S., Danikhel, R.K. ve Vijayaraghavan, R. (2010). Decontamination of chemical warfare agents. Defence Science Journal, 60(4), 428-441
Yağmuroğlu, O. (2020). Kimyasal Silahlara Yönelik Olarak Alinan Önlemlerin Kimyasal Silahlar Sözleşmesi Perspektifinde Değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 3(2), 125-142.
