KBRN Terminolojisi
Özet
Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) tehditler, insan sağlığı, çevre ve ulusal güvenlik üzerinde ciddi etkileri olan tehlikeler arasında yer almaktadır. Bu tehditler, kasıtlı saldırılar (terörizm, savaş), endüstriyel kazalar veya doğa kaynaklı afetler sonucunda ortaya çıkabilmektedir. KBRN ajanları, etkilerine bağlı olarak hızlı veya uzun vadeli sağlık sorunlarına, çevresel yıkıma ve ekonomik zararlara neden olabilmektedir. Kimyasal ajanlar, zehirli gazlar, sıvılar veya katılar şeklinde olabilmekte ve solunum, temas veya yutma yoluyla insan vücuduna zarar verebilmektedir. Sinir ajanları, kan ajanları ve boğucu ajanlar gibi maddeler yüksek toksisiteleri nedeniyle büyük tehlike arz etmektedir. Biyolojik ajanlar, bakteriler, virüsler ve toksinler gibi patojenleri içermektedir. Biyoterörizm ve salgın hastalıklar, toplum sağlığını ve küresel güvenliği tehdit edebilmektedir. Örneğin, şarbon, veba ve çiçek hastalığı gibi patojenler biyolojik silah olarak kullanılma potansiyeline sahiptir. Radyolojik tehditler, radyoaktif maddelerin kazara yayılması veya “kirli bomba” gibi saldırılar sonucunda ortaya çıkabilmektedir. Radyasyonun insan sağlığı üzerindeki etkileri, akut radyasyon sendromundan kansere kadar değişebilmektedir. Nükleer tehditler, nükleer silah kullanımı veya reaktör kazaları nedeniyle oluşabilmektedir. Nükleer tehdit kazaları uzun vadeli etkiler göstermektedir. KBRN tehditlerine karşı korunma; erken tespit sistemleri, kişisel koruyucu ekipmanlar, etkili acil müdahale planları, uluslararası iş birliği ve ortak bir terminoloji ile sağlanabilmektedir. Bu tehditlerin önlenmesi ve etkilerinin en aza indirilmesi, küresel güvenlik açısından büyük önem taşımaktadır. Kitabın bu bölümünde KBRN tehditleri hakkında kavramsal ve terminolojik bir çerçeve oluşturarak kitabın diğer bölümleri ve diğer araştırmacılar için temel bir referans noktası oluşturmak amaçlanmaktadır.
Referanslar
Acton, J.M., Rogers, B.M. ve Zimmerman, P.D. (2007). Beyond the Dirty Bomb:Re-thinking Radiological Terror. Survival, 49(3): 151-168.
Acton, J.M., Rogers, M.B. ve Zimmerman, P.D. (2023). Beyond the dirty bomb: re-thinking radiological terror. In Survival 49.3 (pp. 151-168). Routledge.
AFAD. (2025a). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğü. 15 Mayıs 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu adresinden erişildi.
AFAD (2025b). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Biyolojik saldırılarda kullanılma potansiyeline sahip bakteriler ve neden oldukları hastalıklar. 20 Haziran 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/biyolojik-ajanlarin-siniflandirilmasi adresinden erişildi.
AFAD. (2025c). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Biyolojik saldırılarda kullanılma potansiyeline sahip virüslerin yol açtığı hastalıklar. 20 Haziran 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/biyolojik-ajanlarin-siniflandirilmasi adresinden erişildi.
AFAD. (2025d). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Biyolojik saldırılarda kullanılma potansiyeline sahip toksinler. 20 Haziran 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/biyolojik-ajanlarin-siniflandirilmasi adresinden erişildi.
AFAD. (2025e). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. KBRN Sözlüğü. 25 Mayıs 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn-sozlugu adresinden erişildi.
AFAD. (2025f). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Nükleer Savaş. 15 Haziran 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/nukleer-savas adresinden erişildi.
AFAD. (2025g). Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Çernobil Nükleer Santral Kazası. 5 Mayıs 2025 tarihinde https://www.afad.gov.tr/kbrn/cernobil-nukleer-santral-kazasi adresinden erişildi.
Ağar, A. (2021). Çalışma hayatında biyolojik risk faktörleri ve Covid-19. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 3(2), 133-140.
Alexander, G.A. (2016). Dirty Bomb (Radiological Dispersal Device). In G.R. Ciottone, with associate editors (Bindinger, P., Darling, R., fares, S., Keim, M., Molley, M. Suner, S.,) (Ed.), Ciottone’s Disaster Medicine (2016 (2nd ed., Ch. 77, pp. 468-470). Philadelphia: Elsevier.
Allison, G. (2006). Nükleer Terörizm Önlenebilir Nihai Felaket. (G. Ayas, Çev.) İstanbul: Salyangoz Yayınları.
Altmann, H.J., Oelze, S. ve Niemeyer, B. (2013). Chemical agents–Small molecules with deadly properties. CBRN Protection: Managing the Threat of Chemical, Biological, Radioactive and Nuclear Weapons, 67-101.
Barnaby, F. (1977). The continuing body count at Hiroshima and Nagasaki. Bulletin of the Atomic Scientists, 33(10), 48-53.
Bennett, J.E., Blaser, M.J. ve Dolin, R. (2014). Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. Volume 2. Churchill Livingstone.
Blair, J.D. (2014). Why the dirty bomb is still ticking. Journal of Healthcare Protection Management: Publication of the International Association for Hospital Security, 30(1), 109-115.
Cebeci, H.İ. ve Odabaş, D. (2019). Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer afetleri yönetmek için bir karar destek sistemi modeli önerisi. Sakarya Üniversitesi İşletme Enstitüsü Dergisi, 1(1), 41-50.
Cihangir, I. ve Öztuna, Ş. (2024). Adli Toksikoloji Klinik, Nöropsikiyatrik ve Postmortem Değerlendirme. Akademisyen Kitabevi.
Connell, L.W. (2017). Dirty bomb risk and impact (No. SAND2017-9121R). Sandia National Lab.(SNL-NM), Albuquerque, NM (United States).
Cronin, A.K. (2004). Terrorist motivations for chemical and biological weapons use: Placing the threat in context. Defense ve Security Analysis, 20(4), 313-320.
CWC (1997). The Convention on the Prohibition of the Development, Production, Stockpiling and Use of Chemical Weapons and on their Destruction. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. 20 Mayıs 2025 tarihinde https://www.opcw.org/chemical-weapons-convention adresinden erişildi.
de Guttry, A., Frulli, M., Casolari, F. ve Poli, L. (2022). International Law and Chemical, Biological, Radio-Nuclear (CBRN) Events: Towards an All-Hazards Approach (p. 692). Brill.
Demiralp, N. (2023). Türkiye’de hemşirelerin kimyasal, biyolojik, radyasyon ve nükleer (kbrn) olaylara yönelik bilgi, tutum ve farkındalıkları: sistematik derleme. Hastane Öncesi Dergisi, 8(1), 137-158.
Dökmeci, A.H. ve Akduman, Ö. (2022). Doğal olayların tetiklediği KBRN-p tehlikesi ve riski: Türkiye örneği. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 8(1), 165-177.
Dönmez, M.A. (2019). Acil Tıp Çalışanlarının (KBRN) Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer Kazalara Karşı İlgi, Bilgi ve Tutum Durumu Araştırması. Doktora tezi, Bezmialem Vakıf Üniversitesi, Afet Tıbbı Anabilim Dalı.
Ekşi, A. (2016). Kbrn Terörizminde Risk Değerlendirmesi ve Yönetimi. Journal of International Social Research, 9(42).
Ersoy, U. (2015). Kimyasal Savaş Ajanı ve Kimyasal Savaş Ajanı içerikli Olayların Yönetiminde AFAD’ın Rolü. Tehlikeli Kimyasalların Yönetimi Sempozyumu, 21-22.
Feltes, J. (2021). CBRN Threats, Counter-Terrorism, and Collective Moral Responsibility.
Fish, J.T., Stout, R.N. ve Wallace, E. (2010). Practical crime scene investigations for hot zones. CRC Press.
Gençay, A. (2018). Siber Olaylara Müdahale Konusunda Amerika Birleşik Devletleri, Fransa ve Türkiye'nin İdari Yapılarının İncelenmesi-Nükleer Santral Örneği (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Gören, İ.E., Dağlıoğlu, N., Efeoğlu, P. ve Gülmen, M. K. (2014). Kimyasal savaş ajanları ve metabolitlerinin biyolojik örneklerde adli toksikolojik analizi. Adli Tıp Dergisi, 28(2), 154-163.
Harris, E.D. (2016). Dual-Use Threats: The Case of Biological Technology. Governance of Dual-Use Technologies: Theory and Practice, 60-111.
Işık, N.İ., Çamcı, M. ve Gökhan, Ş. (2024). KBRN Tehditlerinde Acil Müdahale ve Dekontaminasyon. Turkiye Klinikleri CBRN-Special Topics, 2(1), 50-56.
Kaszeta, D.J. (2012). CBRN and hazmat incidents at major public events: planning and response. John Wiley ve Sons.
Kiremitçi, İ. (2014). Küresel boyutta biyolojik terör tehdidi. Savunma Bilimleri Dergisi, 13(2), 27-58.
Kurnaz, E. (2022). Kimyasal ve Radyolojik Olaylara Yönelik Olarak Büyükşehir Raylı Sistemlerinde Acil Durum Yönetiminin Modellenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Tıbbi KBRN Anabilim Dalı.
Kurt, H. ve Ekici, G. (2013). Virüs Nedir? Biyoloji Öğretmen Adaylarının Virüs Konusundaki Bilişsel Yapıları. International Online Journal of Educational Sciences, 5(3).
Luster, M.I. ve Rosenthal, G.J. (1993). Chemical agents and the immune response. Environmental health perspectives, 100, 219-226.
Manley, M., Kim, Y.S., Christensen, K. ve Chen, A. (2015). Airport emergency evacuation planning: An agent-based simulation study of dirty bomb scenarios. IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics: Systems, 46(10), 1390-1403.
Narayanan, N., Lacy, C.R., Cruz, J.E., Nahass, M., Karp, J., Barone, J.A. ve Hermes‐DeSantis, E.R. (2018). Disaster preparedness: biological threats and treatment options. Pharmacotherapy: The journal of human pharmacology and drug therapy, 38(2), 217-234.
Nükleer Düzenleme Kurumu, (2024a). Radyoaktif kaynakların sınıflandırmasına ilişkin kılavuz. 25 Haziran 2025 tarihinde https://www.ndk.org.tr/kilavuzlar adresinden erişildi.
Nükleer Düzenleme Kurumu, (2024b). Radyasyon olay veya kazalarının sınıflandırılmasına ilişkin kılavuz. 25 Haziran 2025 tarihinde https://www.ndk.org.tr/kilavuzlar adresinden erişildi.
OPCW (2020). The Convention on the Prohibition of the Development, Production, Stockpiling and Use of Chemical Weapons and on their Destruction. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons. 20 Mayıs 2025 tarihinde https://www.opcw.org/chemical-weapons-convention adresinden erişildi.
Oztas Gulmus, E. ve Gormez, A. (2020). Identification and characterization of novel thermophilic bacteria from hot springs, Erzurum, Turkey. Current Microbiology, 77(6), 979-987.
Richardt, A., Hülseweh, B., Niemeyer, B. ve Sabath, F. (Eds.). (2012). CBRN protection: managing the threat of chemical, biological, radioactive and nuclear weapons. John Wiley ve Sons.
Runfola, J.K., House, J., Miller, L., Colton, L., Hite, D., Hawley, A.... ve Douglas Jr, J. M. (2015). Outbreak of human pneumonic plague with dog-to-human and possible human-to-human transmission—Colorado, June–July 2014. Morbidity and Mortality Weekly Report, 64(16), 429.
Saraçoğlu, G.V. (2006). Son 20 Yılda Çernobil Kazası Sonrası Dünya'da Yaşananlar. Çernobil Nükleer Kazası Sonrası Türkiye'de Kanser (s. 11-43). içinde Ankara: Türk Tabipler Birliği Yayınları.
Steumpfle, A.K., Armour S.J., Howells D.J., Boulet, C.A. (1996). Memorandum of Understanding Cooperative Program on Chemical and Biological Defense. Final Report Of International Task Force-25 Hazard From Toxic Industrial Chemicals,. 18 March 1996.
Taşkın, M. (2025). KBRN Olaylarına Müdahale ve Yönetim Protokolleri. Turkiye Klinikleri CBRN-Special Topics, 3(1), 44-48.
Türkiye Bilimler Akademisi. (2019). TÜBA - Nükleer Enerji Raporu.
Ulucay, O., Gormez, A. ve Ozic, C. (2022). For biotechnological applications: Purification and characterization of recombinant and nanoconjugated xylanase enzyme from thermophilic Bacillus subtilis. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology, 44, 102478.
Weapons Law Encyclopedia. (2020). 21 Mayıs 2025 tarihinde Riot Control Agents: https://lawlibrary.blogs.pace.edu/2015/03/13/weapons-law-encyclopedia-online/ adresinden erişildi.
Xue, Y., Yu, H. ve Qin, G. (2021). Towards good governance on dual-use biotechnology for global sustainable development. Sustainability, 13(24), 14056.
Yüksel, O. ve Erdem, R. (2016). Biyoterörizm ve sağlık. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 19(2).
