Dispne ve Kanıta Dayalı Tedavi Bakım Uygulamaları

Özet

Dispne, solunum ve kardiyovasküler sisteminin birçok hastalığında primer semptom olarak ortaya çıkmakla birlikte, hemodiyaliz hastalarında da sık görülen semptomlardan biridir. Hemodiyaliz tedavisi alan hastalarda sıvı yüklenmesi, buna bağlı akciğer ödemi, eritropoietin sentezinin azalmasından dolayı ortaya çıkan anemi, üremi nedeniyle solunum kası disfonksiyonu, gaz alışverişinde bozulma, ventilasyon-perfüzyon uyumsuzluğu, hipoventilasyona bağlı hipoksemi gibi nedenler dispneye yol açabilmektedir. Akut olarak gelişen dispnenin bakım ve tedavisi aciliyet gerektirmektedir. Bu süreçte, hemşirelerin dispne yönetiminde kanıta dayalı bakım sunması hayati öneme sahiptir. Bu bölümde, dispne yönetiminde kanıta dayalı bakım uygulamalarına yer verilmiştir.

Referanslar

Berton DC, Mendes NBS, Olivo-Neto P, Benedetto IG, Gazzana MB. Pulmonology approach in the investigation of chronic unexplained dyspnea. J Bras Pneumol. 2021;47(1):e20200406.

American Thoracic Society. Dyspnea. Mechanisms, assessment, and management: a consensus statement. Am J Respir Crit Care Med. 1999;159(1):321-40. doi: 10.1164/ajrccm.159.1.ats898.

Siegenthaler W. Differential Diagnosis in Internal Medicine: From Symptom to Diagnosis. Georg Thieme Verlag, 2007

Şahin G. Dispne Patofizyolojisi. İç:Dispne. Eds. Mirici A, Coşkun F. TÜSAD Eğitim Kitapları Serisi-20, 2018. S.9-26

Parshall MB, Schwartzstein RM, Adams L, Banzett RB, Manning HL, Bourbeau J, Calverley PM, Gift AG, Harver A, Lareau SC, Mahler DA, Meek PM, O'Donnell DE; American Thoracic Society Committee on Dyspnea. An official American Thoracic Society statement: update on the mechanisms, assessment, and management of dyspnea. Am J Respir Crit Care Med. 2012 Feb 15;185(4):435-52. doi: 10.1164/rccm.201111-2042ST.

Berliner D, Schneider N, Welte T, Bauersachs J. The differential diagnosis of dyspnea. Dtsch Arztebl Int. 2016;113(49):834-45.

Taşkın Yılmaz F.. Dispne. Yoğun Bakım: Seçilmiş Semptom ve Bulguların Yönetimi. Ed: F. Eti Aslan, N. Olgun. Akademisyen Tıp Kitabevi, Birinci Baskı, Ankara, 2016, s:263-276.

Palamidas AF, Gennimata SA, Karakontaki F, Kaltsakas G, Papantoniou I, Koutsoukou A, Milic-Emili J, Vlahakos DV, Koulouris NG. Impact of hemodialysis on dyspnea and lung function in end stage kidney disease patients. Biomed Res Int. 2014;2014:212751. doi: 10.1155/2014/212751.

Gajbhiye S, Yawalkar V. Investigating the Multifactorial Causes and Prevalence of Dyspnea in Chronic Kidney Disease and Predictors of Worsening Dyspnea and Left Ventricular Dysfunction: A Longitudinal Observational Study. Eur J Cardiovasc Med. 2025;15(4):149-155.

Fernandes MI da CD, Lima CF, Frazão CMF de Q, Delgado MF, Araujio MGA, Lira ALB de C. Cardiovascular and pulmonary changes in patients undergoing hemodialysis. Rev. enferm. UERJ 2016;24(3):e8634. https://doi.org/10.12957/reuerj.2016.8634

Alkın Demir C, Özer Z. Hemodiyaliz Tedavisi Alan Hastalarda Semptom ve Konfor İlişkisi. Nefroloji Hemşireliği Dergisi. 2022;17(1):10-27. DOI: https://doi.org/10.47565/ndthdt.2022.49

Tayaz E, Koç A. Hemodiyaliz tedavisi alan kronik böbrek yetmezliği hastalarında semptom yönetimi ve hemşirelik. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020;23(1):147-156. DOI: 10.17049/ataunihem.441384

Rao SR, Vallath N, Siddini V, et al. Symptom Management among Patients with Chronic Kidney Disease. Indian J Palliat Care. 2021;27(Suppl 1):S14-S29. doi:10.4103/ijpc.ijpc_69_21

Fahal IH. Uraemic sarcopenia: aetiology and implications. Nephrology Dialysis Transplantation. 2014;29(9):1655-1665.

Essadik R, Msaad R, Lebrazi H, et al. Assessing the prevalence of protein-energy wasting in haemodialysis patients: A cross-sectional monocentric study. Nephrol Ther. 2017;13(7):537-543. doi:10.1016/j.nephro.2017.02.013

Flythe JE, Watnick S. Dialysis for Chronic Kidney Failure: A Review. JAMA. 2024;332(18):1559-1573. doi:10.1001/jama.2024.16338

Öztürk, Dispnede ayırıcı tanı. İç:Dispne. Eds. Mirici A, Coşkun F. TÜSAD Eğitim Kitapları Serisi-20, 2018. S.35-48.

Ovayolu N, Bekiroğlu T, Ovayolu Ö. Dispne ve Dispneli Hastada Hemşirelik Yaklaşımı. İç Hastalıkları Dergisi. 2009;16(3):146-151.

Berliner D, Schneider N, Welte T, Bauersachs J. The differential diagnosis of dyspnea. Dtsch Arztebl Int. 2016;113(49):834-45.

Coşkun, Dispne Ölçekleri. . İç:Dispne. Eds. Mirici A, Coşkun F. TÜSAD Eğitim Kitapları Serisi-20, 2018. S.27-34.

Biber Ç. Pulmoner rehabilitasyonda dispne algısının değerlendirmesi. Güncel Göğüs Hastalıkları Serisi. 2019;7(1):19-25.

Kara D, Yıldız H. Dispne semptomunun değerlendirilmesinde dispne ölçeklerinin etkinlikleri ve kullanım sıklıkları. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2013;2(1):137-49.

Coccia CBI, Palkowski GH, Schweitzer B, Motsoi T, Ntusi NAB. Dyspnea: Pathophysiology and clinical approach. S Afr Med J. 2016;106(1):32-6.

Santus P, Radovanovic D, Saad M, Zilianti C, Coppola S, Chiumello DA, Pecchiari M. Acute dyspnea in the emergency department: a clinical review. Intern Emerg Med. 2023;18(5):1491-507.

Özkan S. Kronik obstriktif akciğer hastalığında (KOAH) palyatif ve yaşam sonu bakımı. Selçuk Tıp Dergisi. 2011; 28 (1): 69-74.

Cader RA, Thoriappa K, Mohd R, Kong WY, Mustafar R, Kamaruzaman L. Breathlessness worsened by haemodialysis. Respir Med Case Rep. 2018;26:6-8. doi:10.1016/j.rmcr.2018.10.022

Loutradis C, Sarafidis PA, Ferro CJ, Zoccali C. Volume overload in hemodialysis: diagnosis, cardiovascular consequences, and management. Nephrol Dial Transplant. 2021;36(12):2182-2193. doi:10.1093/ndt/gfaa182

Choo NL, Ciwei CL, Bee TS, Khim TH, Turner BS. Fluid volume assessment in acute haemodialysis by dialysis nurses using clinical signs, symptoms and bio-electrical ımpedance-a pilot ımplementation study. J Adv Nurs. 2025;81(11):8005-8015. doi:10.1111/jan.17082

Chung EY, Palmer SC, Saglimbene VM, Craig JC, Tonelli M, Strippoli GF. Erythropoiesis-stimulating agents for anaemia in adults with chronic kidney disease: a network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev. 2023;2(2):CD010590. doi:10.1002/14651858.CD010590.pub3

Al-Jabi SW, Rajabi NS, Koni AA, Zyoud SH. A multicenter descriptive analysis of anemia management in hemodialysis patients and its association with quality of life. BMC Nephrol. 2023;24(1):197.. doi:10.1186/s12882-023-03254-7

van Lieshout TS, Klerks AK, Mahic O, et al. Comparative iron management in hemodialysis and peritoneal dialysis patients: a systematic review. Front Nephrol. 2024;4:1488758. doi:10.3389/fneph.2024.1488758

Kaysi S, Pacha B, Antoine MH, De Prez E, Nortier J. Pulmonary congestion and anemia in hemodialysis: The potential link to ınflammation. Int J Mol Sci. 2024;25(20):11263. doi:10.3390/ijms252011263

Khan MS, Ahmed A, Greene SJ, et al. Managing heart failure in patients on dialysis: State-of-the-art review. J Card Fail. 2023;29(1):87-107. doi:10.1016/j.cardfail.2022.09.013

Yu X, Zhang D, Chen J, et al. Heart failure with preserved ejection fraction in haemodialysis patients: prevalence, diagnosis, risk factors, prognosis. ESC Heart Fail. 2023;10(5):2816-2825. doi:10.1002/ehf2.14447

Qian Q. Acid-base alterations in ESRD and effects of hemodialysis. Semin Dial. 2018;31(3):226-235. doi:10.1111/sdi.12659

Ataull MUM, Patil A, Potulwar A, Farooqui AR. Study of pre and post dialysis serum electrolytes and ecg changes in patient with chronic kidney disease. European Journal of Cardiovascular Medicine. 2025;15: 799-803.

Rezende LR, Souza PB, Pereira GRM, Lugon JR. Metabolic acidosis in hemodialysis patients: a review. J Bras Nefrol. 2017;39(3):305-311. doi:10.5935/0101-2800.20170053

Lamberti N, Piva G, Battaglia Y, et al. Inspiratory-expiratory muscle training ımproved respiratory muscle strength in dialysis patients: A Pilot randomised trial. Adv Respir Med. 2023;91(1):93-102. doi:10.3390/arm91010009

de Medeiros AIC, Fuzari HKB, Rattesa C, Brandão DC, de Melo Marinho PÉ. Inspiratory muscle training improves respiratory muscle strength, functional capacity and quality of life in patients with chronic kidney disease: a systematic review. J Physiother. 2017;63(2):76-83. doi:10.1016/j.jphys.2017.02.016

Zhang F, Wang H, Bai Y, Huang L, Zhang H. Effect of respiratory muscle training in patients with chronic kidney disease: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clin Rehabil. 2023;37(3):348-361. doi:10.1177/02692155221135729

Brüggemann AKV, Schardong J, Righi NC, Plentz RDM. Inspiratory muscle training in patients living with chronic kidney disease and receiving hemodialysis: Meta-Analysis of randomized controlled trials. Phys Ther. 2024;104(8):pzae065. doi:10.1093/ptj/pzae065

Vorona S, Sabatini U, Al-Maqbali S, et al. Inspiratory muscle rehabilitation in critically ıll adults. A systematic review and meta-analysis. Ann Am Thorac Soc. 2018;15(6):735-744. doi:10.1513/AnnalsATS.201712-961OC

Casado SAC, Mendes MER, Preto LSR, Vila-Chã CJF, Novo AFMP. Effect of inspiratory muscle training in hemodialysis patients: A systematic review of randomized controlled trials. Disabil Rehabil. 2025;1-11. doi:10.1080/09638288.2025.2554947

Rodrigues da Silva J, Henrique Policarpo J, Dantas D, Érika de Melo Marinho P. Effects of inspiratory muscle training on dyspnea and lung capacity in patients with chronic kidney disease on hemodialysis: a systematic review and meta-analysis. Physiother Theory Pract. 2025;41(10):2202-2210. doi:10.1080/09593985.2025.2495129

Figueiredo PHS, Lima MMO, Costa HS, Martins JB, Flecha OD, et al. Effects of the inspiratory muscle training and aerobic training on respiratory and functional parameters, inflammatory biomarkers, redox status and quality of life in hemodialysis patients: A randomized clinical trial. PloS One. 2018; 13(7): e0200727. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0200727

Liu H, Zhang M, Chen M, Chen L, Huang T, Ye Z. Meta-analysis of the effects of exercise interventions on dialysis patients with cardiac function disorders. Front Med (Lausanne). 2025;12:1573498. Published 2025 May 13. doi:10.3389/fmed.2025.1573498

Hargrove N, El Tobgy N, Zhou O, et al. Effect of Aerobic exercise on dialysis-related symptoms in ındividuals undergoing maintenance hemodialysis: A systematic review and meta-analysis of clinical trials. Clin J Am Soc Nephrol. 2021;16(4):560-574. doi:10.2215/CJN.15080920

Hamed AL, Abdel Aziz MT. Effect of deep breathing exercise training on fatigue'level among maintenance hemodialysis patients: Randomized quasi-experimental study. Egyptian Journal of Health Care. 2020;11(4): 634-644.

Kalantar-Zadeh K, Lockwood MB, Rhee CM, et al. Patient-centred approaches for the management of unpleasant symptoms in kidney disease. Nat Rev Nephrol. 2022;18(3):185-198. doi:10.1038/s41581-021-00518-z

Natale P, Ju A, Strippoli GF, et al. Interventions for fatigue in people with kidney failure requiring dialysis. Cochrane Database Syst Rev. 2023;8(8):CD013074. doi:10.1002/14651858.CD013074.pub2

Yogalakshmi S, Sasikala D, Varughese S, Sundararajan V. Integrated dialysis nursing intervention for ameliorating fatigue in hemodialysis patients. Ethiop J Health Sci. 2024;34(5):389-396. doi:10.4314/ejhs.v34i5.7

Huang HY, Hung KS, Yeh ML, Chou HL, Yeh AL, Liao TY. Breathing-based leg exercises during hemodialysis improve quality of life: A randomized controlled trial. Clin Rehabil. 2021;35(8):1175-1184. doi:10.1177/02692155211000738

İçigen AY, Erdem E. The effectiveness of relaxation exercises on fatigue in hemodialysis patients: A meta-analysis study. Rev Assoc Med Bras (1992). 2024;70(10):e20240680. doi:10.1590/1806-9282.20240680

Liu KH, Chang WH, Lai EC, et al. Ambient temperature and the occurrence of intradialytic hypotension in patients receiving hemodialysis. Clin Kidney J. 2023;17(1):sfad304. doi:10.1093/ckj/sfad304

Lazarus B, Davies SJ, Polkinghorne KR. volume assessment in patients undergoing long-term dialysis. J Am Soc Nephrol. 2025;36(6):1184-1196. doi:10.1681/ASN.0000000724

Neale EP, Rosario VD, Probst Y, Beck E, Tran TB, Lambert K. Lifestyle ınterventions, kidney disease progression, and quality of life: A systematic review and meta-analysis. Kidney Med. 2023;5(6):100643. doi:10.1016/j.xkme.2023.100643

Gamboa JL, Roshanravan B, Towse T, et al. Skeletal muscle mitochondrial dysfunction ıs present in patients with ckd before ınitiation of maintenance hemodialysis. Clin J Am Soc Nephrol. 2020;15(7):926-936. doi:10.2215/CJN.10320819

Chen TJ, Shen CH, Lo CH. Cough, dyspnea, and right arm swelling and pain in a hemodialysis patient. Kidney360. 2025;6(1):175-176. doi:10.34067/KID.0000000584

McGuire S, Krishnan N, Malik AR, et al. Hypoxia during maintenance hemodialysis-the critical role of pH. Clin Kidney J. 2022;16(2):262-271. doi:10.1093/ckj/sfac191

Zhou J, An Q, Hou X. Dynamic changes and prognosis of pulmonary congestion by lung ultrasound in hemodialysis patients: A systematic review and meta-analysis. Med Ultrason. 2023;25(2):208-215. doi:10.11152/mu-3654

Hecking M, Madero M, Port FK, Schneditz D, Wabel P, Chazot C. Fluid volume management in hemodialysis: never give up!. Kidney Int. 2023;103(1):2-5. doi:10.1016/j.kint.2022.09.021

Karabey T, Karagözoğlu Ş. Hemodiyaliz sürecinde semptom yönetimi ve hemşirelik bakımı. TOGÜ Sağlık Bilimleri Dergisi. 2021;1(1):21-9.

Xie J, Liu X, Ling Y, Ge S, Yao Y. The impact of low-protein diet on residual renal function in dialysis patients: A systematic review and metaanalysis. BMC Nephrol. 2025;26(1):122. Published 2025 Mar 6. doi:10.1186/s12882-025-04042-1

Pal AK, Tiwari S, Verma DK. Effect of recumbent body positions on dynamic lung function parameters in healthy young subjects. J Clin Diagn Res. 2017;11(5):CC08-CC10. doi:10.7860/JCDR/2017/25202.9828

Uysal H. Akut solunum yetersizliği ve hemşirelik bakımı. Türk Kardiyol Dern Kardiyovasküler Hemşirelik Dergisi. 2010;1(1):13-8.

Omotunde SM, Omotunde OO. Oral hygiene practice, dental profile and dental service utilization of chronic kidney disease patients. Magna Scientia Advanced Research and Reviews. 2022;4(1): 068-077.

Lin F, Chen L, Gao Y. Music therapy in hemodialysis patients: Systematic review and meta-analysis. Complement Ther Med. 2024;86:103090. doi:10.1016/j.ctim.2024.103090

Yayınlanan

22 Ocak 2026

Lisans

Lisans