Sosyal Hizmet Tarihine Genel Bir Bakış
Özet
Sosyal hizmet, bireylerin refahını artırmayı, toplumsal adaleti sağlamayı ve yaşam kalitesini yükseltmeyi amaçlayan bir meslek ve bilim dalıdır. Tarihsel gelişimi, toplumların ekonomik, kültürel ve siyasal dönüşümleriyle yakından ilişkilidir. Sosyal hizmetin kurumsal temelleri Batı’da, özellikle İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri’nde atılmıştır. İngiltere’de 1601 tarihli Elizabeth Yoksullar Yasası, yoksulluğun toplumsal bir sorun olarak ele alınmasının ve devletin sosyal yardım sorumluluğunu üstlenmesinin başlangıcını oluşturmuştur. 19. yüzyılda ortaya çıkan Hayırseverlik Örgütleme Cemiyetleri ve “Yerleşim Evi” hareketi, sosyal hizmetin bilimsel ve sistematik bir nitelik kazanmasına katkı sağlamıştır. Amerika Birleşik Devletleri’nde sosyal hizmetin gelişimi, sanayileşme ve kentleşmeyle ortaya çıkan yoksulluk, göç ve eşitsizlik sorunlarına yanıt olarak şekillenmiştir. Jane Addams’ın kurduğu Hull House ve Mary Richmond’un Sosyal Teşhis adlı eseri, modern sosyal hizmetin kuramsal ve uygulamalı temelini oluşturmuştur. Bu süreç, 1930’larda sosyal güvenlik yasalarının yürürlüğe girmesiyle kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. Türkiye’de ise sosyal hizmetin kökenleri, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki dini temelli yardımlaşma ve dayanışma kurumlarına dayanmaktadır. Ahilik teşkilatı, vakıflar, imarethaneler, kervansaraylar ve darüşşifalar, toplumsal dayanışma ve yardımlaşmanın somut örneklerini oluşturmuştur. Cumhuriyet döneminde Darülaceze, Darüleytam ve Himaye-i Etfal Cemiyeti gibi kurumlar, modern sosyal hizmetin öncülleridir. Sonuç olarak sosyal hizmetin tarihsel gelişimi, farklı kültürlerde çeşitlilik gösterse de ortak amacı insan onurunun korunması ve sosyal adaletin sağlanmasıdır. Bu miras, günümüz sosyal hizmetinin etik değerlerinin, toplumsal sorumluluk anlayışının ve refah devletinin temel dayanaklarını oluşturmaktadır.
Referanslar
Acıduman, A. (2010). Darüşşifalar Bağlamında Kitabeler, Vakıf Kayıtları ve Tıp Tarihi Açısından Önemleri - Anadolu Selçuklu Darüşşifaları Özelinde, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 63(1), 9-15.
Altun, M. (2020).157 Yıllık Bir Eğitim Geleneği: Darüşşafaka Tarihine Bir Yolculuk. Darüşşafaka Cemiyeti Yayınları, Kurumsal Yayınlar, 1. Basım, Mart.
Başabaş Dirier, A. ve İnan, C. (2020). Türkiye’de İlk Tıp Fakültesi’ni Mardin’de Artuklular Kurdu. Journal of Islamicjerusalem Studies, 20(3): 337-351.
Çağatay, N. (1989). Bir Türk Kurumu Olarak Ahilik. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Deveci, S. (2021). Ahilik Teşkilatı ve Esnaf Zümreleri. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 5, Fütüvvet, Ahilik ve İktisadi Hayat Özel Sayısı, 54-87.
Duru, Y. (2020). Osmanlı’da Günümüze Engelli Bakımının Kurumsal Yüzü: Darülaceze. (Ed.: A. Resa Aydın, İshak Keskin, N. ve Zeynep Yelçe), Engellilik Tarihi Yazıları içinde, (219-230), İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınevi, Eylül.
Erer, S. (2010). Osmanlılar Döneminde Bursa’da Yaptırılan Hastaneler. Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(19), 241-252.
Ergin, O. (1936). Türkiye’de Şehirciliğin Tarihî İnkişafı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi İktisat ve İçtimaiyat Enstitüsü Neşriyatı No: 3.
Genç, Y. (2016). Osmanlı’da Sosyal Hizmetlerin Gelişimi ve Kurumsal Yapı II, (Ed.: Ali Seyyar ve Yusuf Genç), Sosyal Hizmet Tarihi içinde, (1-24), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını.
Glicken, M. D. (2011). Social Work in the 21st Century An Introduction to Social Welfare, Social Issues and the Profession. SAGE Publications.
Gülenaz, N. (2011). Batılılaşma Dönemi İstanbul’unda Hanlar ve Pasajlar. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
Gündüz, A. Y., Kaya, M. ve Aydemir, C. (2012). Ahilik Teşkilatında ve Günümüzde Tüketicilerin Korunmasına Yönelik Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 14 (2), 37-54.
Gündüz, K. ve Kısaç, İ. (2021). İngiliz Yoksul Yasalarına Giriş: 1349-1531 Dönemi: Bir Çocuk Esirgeme Perspektifi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 56(2), 781-805.
Güngör, F. ve Özuğurlu, M. (2001). İngiliz Yoksul Yasaları: Paternalizm, Piyasa ya da Sosyal Devlet. Cevat Geray’a Armağan kitabı içinde (433-464), Ankara: Mülkiyeliler Birliği Yayınları 25. https://mulkiye.org.tr/yayinlarimiz/
Güngör, S. (2009). Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Bir Hayır Örgütü: İstanbul Dârü’l-aceze Müessesesi. Türk İdare Dergisi, 81 (463), 157-180.
Gürbıyık, C. (2015). Osmanlı İmaretlerinin (Aşevleri) Tipolojisi Üzerine Bir Deneme. Sanat Tarihi Dergisi, 24(1), 23-51.
Hansan, J. E. (2025a). Charity Organization Societies (1877-1893). https://socialwelfare.library.vcu.edu/eras/civil-war-reconstruction/charity-organization-societies-1877-1893/
Hansan, J. E. (2025b). Settlement Houses: An Introduction. https://socialwelfare.library.vcu.edu/settlement-houses/settlement-houses/
Hayırlıdağ, M. (2021). Gevher Nesibe Sultan Darüşşifası. Kültür Araştırmaları Dergisi,10, 219-232.
Herrick, J. M. and Stuart, P. H. (2005). Encyclopedia of Social Welfare History in North America. California, Thousand Oaks: Sage Publications.
Hill, D., Agu, L. and Mercer, D. (2018). Exploring and Locating Social Work: A Foundation for Practice. England, Macmillan International Higher Education.
Kapcı, H. Z. (2013). Osmanlı Eğitim Sisteminde Disiplin: Darülhayr-ı Ali Örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(28), 166-180.
Kapcı, H. Z. (2016). Osmanlıdan Cumhuriyete Yetim. İstanbul: Kriter Yayınevi, Birinci Baskı.
Karataşer, B. (2020). Himaye-i Etfal Cemiyetinin Mali Durumu Hakkında Bir Değerlendirme. VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(2), 736-758.
Kaya, T. (2017). Yerleşim Evleri ve Göçmenden Vatandaşa: Hull House Örneği. İnsan Hakları Yıllığı, 35, 79-95.
Kazıcı, Z. (1988). “Ahilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 1, s. 540-542, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Kılavuz, M. A. (2005). Ahilik Kurumunda Din ve Ahlâk Eğitimi Anlayışı. I. Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik Araştırmaları Sempozyumu kitabı içinde (615-628), Kırşehir: Gazi Üniversitesi Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi Yayınları.
Kızılay. (2025). Kurumsal Tarihçemiz. https://www.kizilay.org.tr/kurumsal/tarihcemiz
Kol, E. (2009). Türkiye’de Sağlık İşletmelerinde Sosyal Hizmet Uygulamaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kongar, E. (2007). Sosyal Çalışmaya Giriş. Ankara: SABEV Yayınları, Sosyal Çalışma Dizisi: 16, Tıpkı Basım, Basım Günü: 01 Aralık 2007.
Kovancı, O. (2003). Kapitalizm, Yoksulluk ve Yoksullukla Mücadelede Tarihsel Bir Deneyim: İngiliz Yoksul Yasaları. Ankara: Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, No: 30, Temmuz.
Köker, A. H. (1996). “Kayseri Gevher Nesibe Sultan Darüşşifası”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 14, s. 39-42, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Lobo, J. (2020). Emergence of Social Work Abroad. Indira Gandhi National Open University, New Delhi.
Lowry, H. (2007). “Random Musings on the Origins of Ottoman Charity: From Mekece to Bursa, Iznik and Beyond”, (Editors: Nina Ergin, Christoph K. Neumann, and Amy Singer), In the; Feeding People, Feeding Power: Imarets in the Ottoman Empire, 69–79, İstanbul; Eren Yayınları.
Myers, J. E. (2008). A Short History of Child Protection in America. Family Law Quarterly, 42(3), 449-463.
Nuhoğlu, H. Y. (1993). “Dârüleytam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 8, s. 521, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Osmani, M. (2019). “XIX. Asır Niş Sancağında Eğitim-Öğretim Müessesleriyle Birlikte İlk Islahhanenin Kuruluşu”. Editör: Özcan Güngör, 5. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, 27-30 Haziran 2019, Uluslararası Balkan Üniversitesi Üsküp-Kuzey Makedonya, Bildiri Kitabı içinde, s. 13-18, Ankara: Sageya Yayıncılık, Birinci Baskı, Ekim.
Özbek, N. (2006). Cumhuriyet Türkiye’sinde Sosyal Güvenlik ve Sosyal Politikalar. İstanbul: Tarih Vakfı Yayını.
Özgür, Ö. (2014). Çokkültürcü Sosyal Çalışma. Ankara: SABEV Yayınları, No: 47, Şubat.
Öztürk, C. (1999). “Islahhâne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 19, s. 190-191, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Sallan Gül, S. (2000). Yeni Sağ Sosyal Güvenlik Anlayışının Tarihsel Bağlantıları: İngiltere ve Türkiye Örnekleri, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 40, 3-4, 51-66.
Sherwood, D. A. (2014). The Construction of Social Work Leadership Development: A Qualitative Study. Michigan State University.
Sözmez, S. (2007). Ortaçağ Türk ve İslam Dünyasında Kervansarayların (Hanlar - Ribatlar) Fonksiyonları. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 15, 270-296.
Stern, M. J. and Axinn, J. (2018). Social Welfare: A History of the American Response to Need. New York: Pearson, 9th Editon.
Şimşek. D. (2015). II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Teşkilatlanması. Turkish Studies, 10(5), 307-318.
Tanman, M. B. (1994). “İmaretler”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: 4, s. 164-166, İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını.
Tarım Ertuğ, Z. (2000). “İmaret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 22, s. 219-220, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Temel, H. (2007). Ahilik Teşkilatının Halkın Eğitim ve Öğretimindeki Rolü. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
Terzioğlu, A. (1992). “Bîmâristan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 6, s. 163-178, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Trattner, W. I. (2007). From Poor Law to Welfare State: History of Social Welfare in America. Simon and Schuster.
Tuncay, T. ve İl, S. (2009). Sosyal Hizmet Uygulamasında Empatiyi Yeniden Düşünmek. Toplum ve Sosyal Hizmet, 20(2), 39-56.
Uçma, İ. (2011). Bir Sosyal Siyaset Kurumu Olarak Ahilik. İstanbul: İşaret Yayınları.
Uslu, M. (2025). Osmanlı’nın İlk İmaret Şehri İznik, Vakıf Şehir Dergisi, İmaretler Özel Sayısı, Ocak, 32, 12-15, Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
Yazıcı, N. (2007). Osmanlılarda Çocukların Korunması Üzerine Bazı Değerlendirmeler. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 48(1), 1-46.
Yılmaz, S. (2014). Mardin Şeyh Eminüddin Bimaristanı, Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 9(18), 21-40.
Yurdakul, E. S., Güneş, N. ve Namal, F. (2021). Osmanlı Hilal-i Ahmer Şeref Defteri. Lokman Hekim Dergisi, 11(1), 173-192.
Zastrow, C. (2015). Sosyal Hizmete Giriş. (Çeviri Editörü: Durdu Baran Çiftçi). Ankara: Nika Yayınevi, 3. Baskı, Şubat.
The Charity Organisation Society. (2025). Charity Organisation Society (COS). http://www.stgitehistory.org.uk/media/cos.html
The Friendly Visitor. (2025). Vision & Mission. https://www.thegisw.org/copy-of-charity-organization-societ
Workhouses. (2025). Introduction. https://www.workhouses.org.uk/intro/
Workhouse. (2025). https://en.wikipedia.org/wiki/Workhouse#cite_note-HigginbothamIntroduction-2
