Bilim ve Araştırmada Etik
Özet
Bilim etiği, bilimsel araştırmaların yürütülmesinde doğruluk, dürüstlük ve toplumsal sorumluluk ilkelerine uygun davranmayı sağlayan ilke ve kurallar bütünüdür. Araştırmacıların hem araştırma sürecinde hem de sonuçların paylaşımında insan haklarına, adalete, şeffaflığa ve güvenilirliğe bağlı kalmasını zorunlu kılar. Bu doğrultuda araştırmacıların uyması gereken temel ilkeler belirlenerek bilimsel araştırmalarda yapılan etik dışı davranışların engellenmiştir. Bilimsel araştırmalarda yapay zekâ kullanımına ilişkin etik ilkeler son yıllarda önemli bir tartışma alanı hâline gelmiş; bu doğrultuda ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli kuruluşlar, bilimsel araştırma ve yayın süreçlerinde yapay zekâ kullanımına yönelik etik rehberler yayımlamaya başlamıştır. 2025 yılında TÜBİTAK tarafından Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi yayımlanmıştır. Rehber TÜBİTAK destek programlarına başvuru yapan araştırmacılar, öğrenciler ve kurumlar için üretken yapay zekâ (ÜYZ) kullanımına ilişkin kuralları, izin verilen uygulamaları, sorumlulukları, olası riskleri, kısıtlamaları ve yasakları ayrıntılı biçimde tanımlamaktadır. Günümüzde yapay zekânın yanlış bilgi, yanlılık ve ayrımcılık gibi sorunlara neden olabildiği; gelecekte daha özerk sistemlerin ortaya çıkabileceği düşünüldüğünde, yapay zekâ ve etik ilkelerin sınırlarının net olması ve şeffaflık ve hesap verebilirlik çerçevesi içinde değerlendirilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Referanslar
Aydın E. Bilim etiği. Ankara: Pegem Akademi; 2009.
Boydak M. Bilimsel araştırmalarda etik ilkeler. Ankara: Nobel Yayınları; 2011.
Yazıcı H. Bilim etiği: kısa tarihçe ve ana kavramlar. In: Atasoy N, ed. Bilim Etiği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayını; 2011.
Resnik DB. The ethics of research. New York: Routledge; 2020.
Shamoo AE, Resnik DB. Responsible conduct of research. 3rd ed. Oxford: Oxford University Press; 2015.
Steneck NH. Introduction to the responsible conduct of research. Washington DC: U.S. Department of Health and Human Services; 2006.
International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals. 2023.
Swain G. Responsible and ethical conduct of research: principles to uphold. Open Access Government. 2024. doi:10.56367/oag-041-11051
Parija S, Ravindran S. Research ethics. J Sci Dent. 2019. doi:10.5005/jsd-9-2-iv
Agusta R, Nurfalah S, Komalasari R, Nulhakim L. Ethics in scientific research: a literature review of fundamental principles and the identification of research misconduct. J Innov Res Prim Educ. 2025. doi:10.56916/jirpe.v4i3.1341
Wager E, Kleinert S. Responsible research publication: international standards for authors. Prilozi. 2014;35:29-33. doi:10.1515/prilozi-2015-0005
Turin T, Raihan M, Aroua M, Chowdhury N. Research ethics: overcoming the exploitative dynamic through ethical research. BSMMU J. 2025. doi:10.3329/bsmmuj.v18i2.79016
Atef M. Ethics of scientific research in forensic medicine. Egyptian Society of Clinical Toxicology Journal. 2024. doi:10.21608/esctj.2024.284098.1054
Ribeiro-Junior H. Ethical principles of the scientific researcher: state of the art and updates. Braz J Clin Med Rev. 2023. doi:10.52600/2965-0968.bjcmr.2023.1.suppl.1.25
Kumar L, Sowmiya K. State of ethical issues in published literatures: a non-systematic review. Indian J Public Health Res Dev. 2020. doi:10.37506/ijphrd.v11i7.10123
Corea E, Molligoda H. Responsible conduct of research – Part 1. J Postgrad Inst Med. 2021. doi:10.4038/jpgim.8345
Adjovi I. A worldwide itinerary of research ethics in science for a better social responsibility and justice: a bibliometric analysis and review. Front Res Metr Anal. 2025;10. doi:10.3389/frma.2025.1504937
Bhuyean M. Ethical practices are desirable in research: a critical appraisal. Int J Innov Sci Res Technol. 2025. doi:10.38124/ijisrt/25mar089
Lock S. Research ethics – a brief historical review to 1965. J Intern Med. 1995;238. doi:10.1111/j.1365-2796.1995.tb01234.x
Paul H. The scientific self: reclaiming its place in the history of research ethics. Sci Eng Ethics. 2017;24:1379-1392. doi:10.1007/s11948-017-9945-8
Ali B, Sule M. The evolution of ethical standards in health research: an Islamic overview. Multicult Islam Educ Rev. 2024. doi:10.23917/mier.v2i1.4279
Türk M, Eroğlu H, Eroğlu İ. Ethical protection of human subjects: Türkiye regulations. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi. 2025. doi:10.62001/gsijses.1711026
Yip C, Han N, Sng B. Legal and ethical issues in research. Indian J Anaesth. 2016;60:684-688. doi:10.4103/0019-5049.190627
De Poli C, Oyebode J. Research ethics and collaborative research in health and social care: analysis of UK research ethics policies, scoping review and focus group study. PLoS One. 2023;18. doi:10.1371/journal.pone.0296223
Seneviratne R. Ethics of research. J Natl Sci Found Sri Lanka. 2023. doi:10.4038/jnsfsr.v51i2.11747
Jacobs N, Ljungberg H. How ethics travels: the international development of research ethics committees in the late twentieth century. Eur J Hist Med Health. 2021. doi:10.1163/26667711-20210001
Danis M. Research ethics consultation. In: The Oxford Handbook of Research Ethics. Oxford: Oxford University Press; 2021. doi:10.1093/oxfordhb/9780190947750.013.8
Herzanych V, Badyda A, Buletsa N, Svyshcho V. Ethical and legal principles of biomedical research. Wiad Lek. 2025;78(4):943-948. doi:10.36740/wlek/203907
Orzechowski M, Woniak K, Timmermann C, Steger F. Normative framework of informed consent in clinical research in Germany, Poland, and Russia. BMC Med Ethics. 2021;22. doi:10.1186/s12910-021-00622-6
Gefenas E, Lekstutiene J, Lukaseviciene V, et al. Controversies between regulations of research ethics and protection of personal data: informed consent at a cross-road. Med Health Care Philos. 2021;25:23-30. doi:10.1007/s11019-021-10060-1
İnci O. Bilimsel yayın etiği ilkeleri; yanıltmalar ve önlenmesi. In: Yılmaz O, ed. TÜBİTAK Sağlık Bilimlerinde Süreli Yayıncılık 7. Ulusal Sempozyumu Kitabı. Ankara: ODTÜ Yayıncılık; 2009. p.69-90.
Çobanoğlu N, Haberal B, Çağlar S. Tıbbi araştırma ve yayın konusunda etik duyarlılık araştırması. Türk Tıp Dizini Sağlık Bilimlerinde Süreli Yayıncılık; 2005. p.124-125.
Gümüş YE, Kocabıyık Y. Yapay zekâ teknolojisi yaratıcı yazarlığa karşı: dijital çağda yaratıcı yazarlığın dönüşümü. Turk Online J Des Art Commun. 2023;13(4):1178-1191. doi:10.7456/tojdac.1323219
Başaran R, Yeşilbaş Özenç Y. Bilimsel araştırma sürecinde yapay zeka araçlarının kullanımı. UEMAD. 2024;4(1):35-53.
Alasadi EA, Baiz CR. Generative AI in education and research: opportunities, concerns, and solutions. J Chem Educ. 2023;100(8):2965-2971. doi:10.1021/acs.jchemed.3c00323
Borji A. A categorical archive of ChatGPT failures. arXiv. 2023. doi:10.48550/arXiv.2302.03494
Gao CA, Howard FM, Markov NS, et al. Comparing scientific abstracts generated by ChatGPT to original abstracts. bioRxiv. 2022. doi:10.1101/2022.12.23.521610
Patel SB, Lam K. ChatGPT: the future of discharge summaries? Lancet Digit Health. 2023;5(3):e107-e108. doi:10.1016/s2589-7500(23)00021-3
Korteling JH, van de Boer-Visschedijk GC, Blankendaal RA, Boonekamp RC, Eikelboom AR. Human versus artificial intelligence. Front Artif Intell. 2021;4:622364.
Sallam M. ChatGPT utility in healthcare education, research, and practice. Healthcare. 2023;11(6):887.
Sanmarchi F, Golinelli D, Bucci A. A researcher’s guide to the use of an AI-based transformer in epidemiology. medRxiv. 2023.
Alakuş H, Yılmaz K. Bilimsel araştırmalarda yapay zekâ kullanımı etik ilkeleri. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi. 2025;14(Eğitim Bilimleri Ek Sayısı):193-217.
Uyan U. Yapay zekânın bilimsel yayın amaçlı kullanımına ilişkin etik kaygılar: sistematik yazın incelemesi. İş Ahlakı Dergisi. 2023;16(2):173-199.
Allen C, Šmit I, Wallach W. Artificial morality: top-down, bottom-up, and hybrid approaches. Ethics Inf Technol. 2005;7:149-155. doi:10.1007/s10676-006-0004-4
Sullins J. Ethics and artificial life: from modeling to moral agents. Ethics Inf Technol. 2005;7:139-148. doi:10.1007/s10676-006-0003-5
Pan L. Moral intelligence for human and artificial agents. 2005.
Kritikos M. Artificial intelligence ante portas: legal & ethical reflections. European Parliament. 2019.
Madiega T. Artificial Intelligence Act. European Parliament. 2024.
Yeşilkaya N. Yapay zekâya dair etik sorunlar. Şarkiyat. 2022;14(3):948-963.
TÜBİTAK. Destek süreçlerinde üretken yapay zekânın (üyz) sorumlu ve güvenilir kullanımı rehberi. [Online] https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/2025-10/UYZ_Rehberi_v03_TR.pdf [Accessed: 10Th November 2025]
