İnsan Hakları, Hasta Hakları, Çocuk Hakları
Özet
Bu bölüm, insan hakları, hasta hakları ve çocuk hakları kavramlarını tarihsel, hukuksal ve etik yönleriyle kapsamlı biçimde ele alan bütüncül bir çerçeve sunmaktadır. İnsan haklarının tarihsel gelişimi Antik Çağ’dan günümüze uzanan süreç içerisinde değerlendirilmiş; hak kavramının doğal hukuk ve etik ilkelerle ilişkisi kuramsal düzeyde tartışılmıştır. Hasta haklarına ilişkin kısımda, uluslararası belgelerden ulusal mevzuata kadar uzanan normatif yapı sistematik biçimde incelenmiş; sağlık hizmetlerinde özerklik, mahremiyet, bilgilendirilmiş onam ve eşitlik ilkelerinin önemi vurgulanmıştır. Ayrıca hemşirelik mesleğinin insan ve hasta haklarını koruma, savunma ve etik karar verme süreçlerinde üstlendiği sorumluluklar güncel literatür ışığında tartışılmıştır. Çocuk hakları bölümü ise Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi temel alınarak yapılandırılmış; çocukların korunma, gelişme, katılım ve ayrımcılıktan uzak olma gibi temel hakları ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Sağlık profesyonellerinin, özellikle hemşirelerin, çocukların sağlık hizmetlerine etkin katılımını desteklemedeki rolü etik ve hukuki boyutlarıyla değerlendirilmiştir. Bölüm genel olarak, insan onurunu merkeze alan hak temelli yaklaşımıyla sağlık profesyonelleri, araştırmacılar ve öğrenciler için kapsamlı bir akademik kaynak niteliği taşımaktadır.
Referanslar
İnce OM, Ulusoy A, Armutlu A, ve ark. İnsan hakları eğitiminin üniversite öğrencileri üzerindeki etkileri: algı ve bilinç düzeyleri. Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi. 2024; 7(1), 87-103. https://doi.org/10.51763/uid.1497883
Tük Dil Kurumu Https://Sozluk.Gov.Tr/ Erişim Tarihi: 26.10.2024.
Erdoğan T, Tuna C. Bilimin kötüye kullanılması olasılığına karşın insan onurunu koruma hakkı. Kosovo Educational Research Journal. 2022; 3(2). 2-18.
Çelebi C. Öğretmen adaylarının insan haklarına ilişkin algıları. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi. 2021; 3(1), 1-15.
Çiftçioğlu C. Bozkurt Ö. İnsan haklarının etik ile ilişkisi. Turkish Academic Research Review. 2021;6 (2), 661-696. https://doi.org/10.30622/tarr.909408.
Değirmenci M. Türkiye’de temel hak ve hürriyetlerin durdurulmasının anayasal çerçevesi. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2020; (10), 45-72. http://dx.doi.org/10.29157/etusbe.131.
Aksoy EG. Temel insan hakları belgelerinin tarihçesi.ВЕСТНИК БИШКЕКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА. №1(51) 2020 DOI:10.35254/bhu.2020.51.2
Özmen S. Orta Çağ Avrupa’sında insan hakları. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi. 2023;6(10), 143-164. https://doi.org/10.59162/tihek.1213968.
Durul F, Er K, Solmaz U. Kuşak hakları bağlamında insan hakları ölçeği. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2022;32, 2(753-768). https://doi.org/10.18069/firatsbed.1012433.
Bolayır MA. Yapay zeka, insan hakları ve insan haklarının korunması açısından yapay zekanın denetimi, TİDE Academıa Research. 2023; 5(2), 117-145.
Aydın N. Sağlık kurumlarına müracaat eden bireylerin hasta hak ve sorumluluk bilgi düzeyi: Erzurum ilindeki bir devlet hastanesi örneği. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi. 2024;12(3), 897-920. https://doi.org/10.33715/inonusaglik.1378187.
Kurt, H. Hasta haklarina ılişkin değerlendirmeler. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi. 2022; (51), 201-228. https://doi.org/10.54049/taad.1139385.
Gökçay G, Çevirme A. Acil servise başvuran hastaların hasta haklarını kullanma tutumları ile kaygı düzeyleri arasındaki ilişkinin belirlenmesi. International Refereed Academic Journal Of Sports, Health And Medical Sciences. 2022; Online 2147-1711. Doi: 10.17363/SSTB.2022/ABCD89/.45.4.
Kavuran E, Ulaş AH, Kaşıkçı MK. Hemşirelik öğrencilerinin hasta hakları bilgi düzeylerine yaratıcı dramanın etkisinin belirlenmesi. Sağlık ve Toplum. 2022; 32(1), 167-174.
Hasta Hakları Yönetmeliği. 1998 (26.10.2024 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4847&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5. Adresinden ulaşılmıştır).
Açıkgöz G, Baykan Ü. Hemşirelerin mesleki rolleri ve özerkliğini destekleyen yasal düzenlemeler. İstanbul Kent University J Health Sciences. 2023; 2(1), 29–34.
Tanrıkulu F, Gündoğdu, H, Dikmen Y. Hemşirelik biliminde ahlaki cesaretin yeri. Yaşam Boyu Hemşirelik Dergisi. 2022;1(1). http://dx.doi.org/10.29228/llnursing.54770.
Demirören N, Akın B. Impact of education on student nurses advocacy and ethical sensitivity. Nursing Ethics. 2022; 29(4), 899–914. doi: 10.1177/09697330211050997. Epub 2022 Feb 17. PMID: 35176913.
Batı N. Hemşirelerin etik duyarlılıkları ile hasta savunuculuk düzeyleri arasındaki ilişki. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. 2023; Danışman Dr. Öğr. Üyesi Serpil SU.
Özçelik Kaynak K, Karadağ E, Öztuna B. Covid-19 pandemi sürecinde göreve başlayan sağlık personelinde özgecilik ve etik duyarlılık düzeyleri arasındaki ilişki. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2023; 13 (2), 591-609. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1259518.
Qizi RSS, Shukhratovna TS, Karamatovna MA. Implementation of education and protection of children's rights in the age of technology. SPAST Reports. 2024; 1(7).
Georgousopoulou V, Voutetakis A, Galanis P, et al. Assessing the respect of children’s rights in pediatric hospitals. Medicina. 2023; 59(5): 955. https://doi.org/10.3390/medicina59050955
Garabeyli T. Historical overview of the concept of children’s rights. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi.2022; 24(2): 1121-1167. https://doi.org/10.33717/deuhfd.1182550
Alshammari, SM, Linden MA, Kerr H,et al. Healthcare professionals’ understanding of children’s rights: a systematic review of the empirical evidence-base. Systematic Reviews. 2025; 14(1): 9. https://doi.org/10.1186/s13643-025-02756-9
Huzaimah A, Abdillah M, Laila NQ, et al. Disregarding the reproductive rights of women in child marriage in Indonesia. Samarah: Jurnal Hukum Keluarga dan Hukum Islam. 2023; 7(2):1097-1120. DOI: 10.22373/sjhk.v7i2.17392
Fairhall N, Woods K. Children’s views on children’s rights: A systematic literature review. The International Journal of Children's Rights.2021; 29(4): 835-871. doi:10.1163/15718182-29040003
Jerome L, Starkey H. Developing children's agency within a children's rights education framework: 10 propositions. Education. 2022; 3-13, 50(4): 439-451. DOI:10.1080/03004279.2022.2052233
Croke R, Dale H, Dunhill A, et al. Integrating sustainable development and children’s rights: A case study on Wales. Social Sciences. 2021; 10(3):100. https://doi.org/10.3390/socsci10030100
Harris JC. Rights from the start: the place of children's rights in clinical dentistry. British Dental Journal. 2023; 234(11): 796-799. https://doi.org/10.1038/s41415-023-5863-0
Matthews L, Chin V,Taliangis M, et al. Childhood rare diseases and the UN convention on the rights of the child. Orphanet Journal of Rare Diseases. 2021;16(1):523. https://doi.org/10.1186/s13023-021-02153-0
WHO. Children’s rights to support and to be protected 2022. (14/11/2025 tarihinde https://www.who.int/tools/your-life-your-health/know-your-rights/rights-across-life-phases---older-children-aged-5-to-9-years/childrens-rights-to-support-and-to-be-protectedadresinden ulaşılmıştır ).
Harlow E. Children’s rights, deinstitutionalisation and the development of foster care services across the world. Practice.2022; 34(3): 171-183. DOI:10.1080/09503153.2021.1909719
Gillett‐Swan J, Monta CC, Shanks R. A systematic review of definitions of rights education for children: Children's rights education (CRE), children's human rights education (CHRE), and other rights education subtypes. Review of Education. 2025; 13(3): e70104. https://doi.org/10.1002/rev3.70104
Çiçekli M. Çocuk hakları perspektifinden spor hakkı. İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi 23 Nisan Özel Yayını. Nisan 2025: 118-126.
Brunelli L, Chan K, Tabery J,et al. A children’s rights framework for genomic medicine: newborn screening as a use case. Medical Research Archives. 2024; 12(3):5167. doi:10.18103/mra.v12i3.5167
Koller D, Espin S, Indar A, et al. hildren's participation rights and the role of pediatric healthcare teams: A critical review. Journal of Pediatric Nursing. 2024; 77: 1-12. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2024.02.023
Holden KA, Lee AR, Hawcutt DB, et al. The impact of poor housing and indoor air quality on respiratory health in children. Breathe. 2023; 19(2): 230058. https://doi.org/10.1183/20734735.0058-2023
Bani Odeh K, Lach LM. Barriers to, and facilitators of, education for children with disabilities worldwide: a descriptive review. Frontiers in Public Health. 2024; 11: 1294849. DOI 10.3389/fpubh.2023.1294849
Karlsson Lohmander M. Quality early childhood education for all children?. European Early Childhood Education Research Journal. 2022; 30(5); 653-657. DOI:10.1080/1350293X.2022.2109857
