Kentleşme, Toplumsal Değişme ve Toplumsal Hareketler
Özet
Kentleşme demografik, ekonomik, kültürel, sosyal ve siyasi dönüşümleri içeren bir süreci ifade etmektedir. Başlangıç olarak tarımsal üretimin sanayi ile değişim geçirmesinin ardından kentleşmenin, toplumsal değişmenin hem bir göstergesi hem de toplumsal değişme sürecinin bir aşaması olduğunu söylemek mümkündür. Toplumsal değişme kentleri ve kentlerdeki sosyal yaşamı etkilemektedir. Değişimin göstergelerini sosyal ilişkilerde, kentsel yapının kurumsal ve kültürel boyutlarında görmek mümkündür. Kentler genel olarak ilkçağlardan bugüne yerleşim yeri işlevi görmüştür. Bu işleviyle kentler, özellikle sanayi toplumları ve sanayi sonrası günümüz toplumlarında toplumsal değişmenin dışavurum alanı olmuşlardır. Kentlerde meydana gelen ve bazı grupların rıza göstermediği veya hoşlanmadığı bazı sorunsallara tepki, karşı çıkış ve yenilik isteğinden kaynaklanan toplumsal hareketler üzerine tartışmaların başlangıcı 19. yüzyıla dayanmaktadır. Değişme toplumsal hareketlerdeki temel amaçlardan biridir. Bu manada ister reform ister karşı ister devrimci toplumsal hareketler olsun talepleri dünyayı değiştirmeyi, yaşam koşullarını değiştirmeyi veya kentteki bazı oluşumları yenilemeyi ifade etmektedir. Günümüzde toplumsal hareketler sürekli yenilenen, değişip dönüşen bir oluş halindedir. Kentlerin demografik ve ekonomik faktörlerin etkisiyle hızlı değişimi, kentin mekânsal büyümesinde farklılaştırıcı bir dengesizliğe de neden olmuş, bu durum kentsel talepleri de arttırmıştır. Kentli insanın bu talepleri gerçekleştirme ideallerinin bir dizi toplumsal hareketi etkilediği söylenebilir. Günümüzde kentler toplumsalın, mekândaki eşitsizliklerin, çelişkilerin, krizlerin ya da bazen olumlu durumların yansıtıldığı yerleşim alanları olarak önemini korumaya ve etkili olmaya devam etmektedir. Bu çalışmada, kentleşme ve toplumsal değişme ilişkisi, kentlerin toplumsal hareketlerdeki rolü alan yazındaki çalışmalardan yararlanılarak ikinci veri analizi ile değerlendirilmiştir.
Referanslar
Andretta, M., Piazza, G., & Subirats, A. (2015). Urban dynamics and social movements. In D. Della Porta & M. Diani (Eds.), The Oxford handbook of social movements (ch. 62). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199678402.013.62
Aron, R. (1994). Sosyolojik düşüncenin evreleri (K. Alemdar, Çev.; 3. baskı). Bilgi Yayınevi.
Begel, E. E. (1996). Kentlerin doğuşu. Kent ve Kültürü, Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi, 8, 7–16.
Castells, M. (2006). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür. 2: Kimliğin gücü (Çev. E. Kılıç; 1. bsk.). Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Çetinkaya, D. (2015). Tarih ve kuram arasında toplumsal hareketler. D. Çetinkaya (Ed.), Toplumsal hareketler: Tarih, teori ve deneyim (3. bsk., 25–71). İletişim Yayınları.
Çetinkaya, D. (2024). Yapılar ve toplumsal hareketler. C. Özatalay (Ed.), Toplumsal yapı: Türkiye’de eşitsizlik, tahakküm, değişim (613–628). İletişim Yayınları.
Çetinkaya, D. (2025). Toplumsal hareketler: Tarih, teori ve deneyim. (Video yayını). Erişim: 16 Temmuz 2025, YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=WcYcQVJVSBY
Çımrın, Kökalan, F. (2010). Yeni toplumsal hareketler ve kentsel yaşam. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, (2), 45–58.
Çınar, Ö. (2019). Arap Baharının Mısır üzerindeki etkisi (Yüksek lisans tezi). Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli. Erişim: 17 Temmuz 2025, YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Çopuroğlu, C., & Çetin, N. B. (2010). Yeni sosyal hareketler paradigması bağlamında Türkiye'deki karşıt grupların karşılaştırılması. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 13(1), 67–100.
Dede, A. (2018). Talepkâr bir hareket olarak yeni toplumsal hareketler ve küresel toplumsal hareketler (Doktora tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
Ergün, D. (1979). 100 Soruda Sosyoloji El Kitabı, Gerçek Yayınevi.
Ertan, A. K. (1999). Kentsel hareketlerden yeni toplumsal hareketlere: Castells’in sorgulanması ve Türkiye örnekleri. Amme İdaresi Dergisi, 32(3), 115–128.
Giddens, A. (2013). Sosyoloji (C. Güzel, Hazırl.; 1. baskı). Kırmızı Yayınları.
Giddens, A. (2020). Modernliğin sonuçları (E. Kuşdil, Çev.; 9. baskı). Ayrıntı Yayınları.
Giddens, A., & Sutton, P. (2016). Sosyoloji (Senem Tüfekçioğlu, A. N. Durakbaşa & F. Karapehlivan Şenel, Hazırl.). Kırmızı Yayınları.
Giddens, A., & Sutton, P. (2024). Sosyolojide temel kavramlar (Ö. Akkaya, Çev.; 4. baskı). Phoenix.
Gökalp, Z. (1982). Köy ve şehir. A. Çay (Ed.), Makaleler VII: Küçük Mecmuadaki Yazılar (ss. 128–134). Kültür Bakanlığı.
Göktuna Yaylacı, F. (2014). Toplumsal hareketler ve kuramsal yaklaşımlar. B. Kartal, B. Kümbetoğlu (Ed.), Yeni toplumsal hareketler (ss. 32-59), 3. Baskı, Anadolu Üniversitesi.
Göle, N. (2000). Melez desenler. Metis Yayınları.
Güllüpınar, Fuat, (2013), Kent Kuramları, Fadime Güneş (Ed.), Kent Sosyolojisi (ss.50-83), Atatürk Üniversitesi.
Harvey, D. (2019). Sosyal adalet ve şehir (M. Moralı, Çev.; 6. baskı). Metis Yayınları.
Harvey, D. (2025). Asi şehirler: Şehir hakkından kentsel devrime doğru (A. D. Temiz, Çev.; 5. baskı). Metis Yayınları.
Keleş, R. (1980). Kentbilim terimleri sözlüğü. TDK.
Keleş, R. (1993). Kentleşme politikası (2. baskı). İmge Kitabevi.
Kıray, M. B. (1998). Kentleşme yazıları (Toplu eserler, cilt 2). Bağlam Yayınları.
Kıray, M. B. (1998a). Modern şehirlerin gelişmesi ve Türkiye’ye has bazı eğilimler. Türköz Erder (Haz.), Kentleşme yazıları (Toplu eserler, cilt 2, ss. 9–18). Bağlam Yayınları.
Kıray, M. B. (1998b). Toplumsal değişme ve kentleşmede düşük gelirler. Türköz Erder (Haz.), Kentleşme yazıları (Toplu eserler, cilt 2, ss. 141–151). Bağlam Yayınları.
Kongar, E. (2014). Mübeccel belik kıray. E. Kongar (Ed.), Türk toplumbilimcileri I (ss.421-447). Remzi Kitabevi.
Koyuncu, A. (2011). Sosyoloji kuramlarında kent. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 25, 31–56. Erişim: 18 Temmuz 2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sefad/issue/16467/171819
Le Bon, G. (1997). Kitleler psikolojisi. Hayat Yayınları.
Lefebvre, H. (2023). Kentsel devrim (S. Sezer, Çev.; 8. baskı). Sel Yayıncılık.
Macionis, J.J. (2020). Sosyoloji, (V. Akan, Çev. Ed.; 13. Basımdan çeviri). Nobel Akademik Yayıncılık.
Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü (O. Akınhay & D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat.
Nas, F. (2021). Kente ilişkin kuramlar: Klasik ve modern kuramcıların kent çözümlemeleri. Ü. Şentürk (Ed.), Kent sosyolojisi üzerine senfonik okumalar (ss. 73–95). Paradigma Akademi.
Newman, M. D. (2016). Sosyoloji: Günlük yaşamın mimarisini keşfetmek (D.A. Arslan, Çev.; 3. baskı). Nobel Yayınları.
Özer, İ. (2002). Toplumsal değişme/gelişme. İ. Sezal (Ed.), Sosyolojiye giriş (ss. 713–748). Martı Kitap.
Özer, İ. (2013). Türkiye’de kent, kentleşme ve kentsel değişme. M. Zencirkıran (Ed.), Türkiye’nin toplumsal yapısı. (ss.269-297). (4. baskı). Dora Yayıncılık.
Parin, S. (2011). Ziya Gökalp’te şehir. K. Tuna & İ. Coşkun (Eds.), Ziya Gökalp (ss. 298–313). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Perouse, J.-F. (2024). Kentler ve toplumsal yapı. C. Özatalay (Ed.), Toplumsal yapı Türkiye’de eşitsizlik, tahakküm, değişim (ss. 227–245). İletişim Yayınları.
Simmel, G. (1996). Metropol ve zihinsel yaşam. Kent ve Kültürü, Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi, 8, 81–89.
Şahin Kütük, B. (2018). Sosyal değişme. E. B. Sağlam, A. Öğün Boyacıoğlu & A. Gelgeç Bakacak (Eds.), Sosyoloji (ss. 415–433). Siyasal Kitabevi.
Şentürk, Ü. (2006). Küresel yeni sosyal hareketler ve savaş karşıtlığı. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, 30(1), 31–46. Erişim: 19 Temmuz 2025.
Tilly, C. (2015). Toplumsal hareketler 21. yüzyıla giriyor. D. Çetinkaya (Der.), Toplumsal hareketler, tarih, teori ve deneyim (ss. 153-197). İletişim Yayınları.
Tilly, C. (2008). Toplumsal hareketler, 1768–2004 (O. Düz, Çev.). Babil Yayınları.
Touraine, A. (2002). Eşitliklerimiz ve farklılıklarımızla birlikte yaşayabilecek miyiz? (O. Kural, Çev.). Yapı Kredi Yayıncılık.
Türkdoğan, O. (1988). Sosyal hareketlerin sosyolojisi: İdeolojiler ve köylü hareketleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Tüzün, S. (2014). İbrahim Yasa. Türk toplumbilimcileri 1–2 (Üçüncü basım, ss. 207–235). Remzi Kitabevi.
Wirth, L. (2002). Bir yaşam biçimi olarak kentlileşme, (A. Alkan, B. Duru, Der., Çev.). 20. Yüzyıl kenti (ss.77-106). İmge Kitabevi.
Yaylacı, G. F. (2014). Toplumsal hareketler ve kuramsal yaklaşımlar. B. Kartal & B. Kümbetoğlu (Eds.), Yeni toplumsal hareketler (3. baskı, ss. 32–59). Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi.
Yıldırım, Y. (2013). Sosyal forumdan öfkeliler’e. İletişim Yayınları.
