Yılmaz Güney Sinemasında Toplumsal Gerçekçiliğin İdeolojik Yaklaşımı: Umut (1970) Filminde Sınıf ve Hegemonya
Özet
Bu çalışma, Yılmaz Güney sinemasının düşünsel arka planını, onun film yapım anlayışını ve sinemasının yöneldiği toplumsal ekseni daha iyi kavrayabilmek amacıyla, Umut filmi özelinde yapılmış ideolojik bir çözümlemeyi içermektedir. Bu bağlamda film, Althusser’in ideoloji kuramı ve Gramsci’nin hegemonya kavramları çerçevesinde değerlendirilmiş, çalışmada sinemasal anlatının hangi ideolojik yapılar üzerinden inşa edildiği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Umut filmi, klasik anlatı yapısından sapmalar içermekle birlikte, bu durumun yönetmenin bilinçli bir tercihi olduğu ve sinemanın toplumsal bir mücadele aracı olarak nasıl kullanılabileceğine dair özgün bir model sunduğu bu çalışmada bir kez daha ortaya konulmuştur.
Referanslar
Abisel, N. (2010). Popüler sinema ve türler. Alan Yayıncılık.
Althusser, L. (1971). Lenin and philosophy and other essays (B. Brewster, Trans.).
Althusser, L. (2010). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A.Tümertekin, Çev.). (4. Baskı). İthaki Yayınları.
Armes, R. (1971). Patterns of realism: A study of Italian neo-realist cinema. British Film Institute.
Bazin, A. (1967). What is cinema? (Vol. 1, H. Gray, Trans.). University of California Press.
Benjamin, W. (2008). The work of art in the age of mechanical reproduction. In J. C. C. M. Gray (Ed.), The work of art in the age of its technological reproducibility, and other writings on media (pp. 19-55). Harvard University Press. (Original work published 1936)
Bordwell, D., & Thompson, K. (2004). Film history: An introduction (2nd ed.). McGraw-Hill.
Brecht, B. (1990). Sanat üzerine yazılar. (K. Şipal, Çev.). Cem Yayınevi.
Bruijn, P. de. (2012). Umut filminde halk dini ve mitik anlatılar. içinde (N. Dorsay & A. Dorsay, Ed.). Türk sinemasında ideoloji ve temsil (ss. 51-57). Metis Yayınları.
Comolli, J.-L., & Narboni, J. (1971). Cinema/ideology/criticism. Screen, 12(1), 27-38. https://academic.oup.com/screen/article-abstract/12/1/27/1620647
Daldal, A. (2003). Türk Sinemasında Dönemler, Birikim aylık sosyalist kültür dergisi, Birikim yayınları.
Dorsay, A. (1984). Sinemamızda çığır açanlar. Milliyet Yayınları.
Dursun, B. (2009). Yılmaz Güney sinemasında devlet ve otorite temsili (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Eaglaton, T. (1991). İdeoloji, ( M. Özcan, Çev). Ayrıntı Yayınları.
Eagleton, T. (2014). İdeoloji (M. Belge, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
Eisenstein, S. M. (1949). Film form: Essays in film theory (J. Leyda, Ed. & Trans.). Harcourt, Brace and Company.
Esen, Ş. K. (2016). Türk sinemasının kilometre taşları. Agora Kitaplığı.
Evren, B. (1997). Değişimin dönemecinde Türk sineması. Leya Yayıncılık Antrakt Sinema Kitapları.
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks (Q. Hoare & G. Nowell Smith, Eds. ve Trans.). International Publishers.
Güney, Y. (2017). Umut. İthaki Yayınları.
Hall, S. (1980). Cultural studies: Two paradigms. Media, Culture & Society, 2(1), 57-72. https://doi.org/10.1177/016344378000200106
Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford University Press.
Heath, S. (1976). Narrative space. Screen, 17(3), 68-112. https://academic.oup.com/screen/article-abstract/17/3/68/1688363
İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 1(3), 240-271.
Jameson, F. (1991). Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Duke University Press.
Kasım, M. ve Atayeter, H. D. (2012). 1960’lı yıllarda Türk sinemasında toplumsal gerçekçilik. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(4), 19-33.
Kennedy, Emmet, (1979). Destutt de Tracy’den Marx’a ‘İdeoloji’, Fikirler tarihi dergisi, University of Pennsylvania. Cilt. 40, no: 3.
Koçak, M. ve Küçük, O. (2021). “Organize İşler” Filminde İdeolojinin İnşası, Journal of Humanities and Tourism Research.
Küçük, O ve Koçak, M. (2021). TV Dizilerinde Alt Gelir Grubunun Temsili, Journal of Humanities and Tourism Research.
Koyuncu, M. (2017). Yılmaz Güney’in politik sinemasi ve duvar filmi üzerine bir inceleme. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 196-215.
Laclau, E., & Mouffe, C. (1985). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics. Verso.
Lukács, G. (1971). Writer and critic and other essays (A. Kahn, Trans.). Merlin Press.
Macherey, P. (1978). Literature as an ideological form: Some Marxist propositions. Oxford Literary Review, 3(1), 1-17. https://doi.org/10.3366/olr.1978-1.001.
Marx, K. (2000). A Critique of The German Ideology, Marx/Engels Internet Archive, (Tim Delaney, Bob Schwartz, Çev), https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/german-ideology/ch01.htm First Published: 1932 (in full).
Marx, K. (1976). Capital: A critique of political economy. Volume I (B. Fowkes, Trans.). Penguin Books. (Original work published 1867).
Marx, K., ve Engels, F. (1970). The German ideology. International Publishers.
Marx, K ve Engels, F. (2013). Alman İdeolojisi, (Tonguç Ok, Olcay Geridönmez. Çev). İkinci basım.
McLellan, David, (2005). İdeoloji, İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları. (Barış Yıldırım Çev).
Metz, C. (1973). Some points in the semiotics of cinema. Screen, 14(1-2), 35-45.
Metz, C. (1974). Film language: A semiotics of the cinema (M. Taylor, Trans.). University of Chicago Press.
Monthly Review Press.
Nichols, B. (1991). Representing reality: Issues and concepts in documentary. Indiana University Press.
Onaran, A. Ş. (1994). Türkiye’de film sansürü içinde Türk sineması 1 (ss. 32–35). Kitle Yayınları.
Özgüç, A. (1988). Türk sinemasında on kadın. Akış Yayınları.
Piyakulchaidech, W. (2021). The Concept of Ideology in Marx, Engels and Lenin, Flinders University, College of Humanities, Arts and Social Sciences.
Poulantzas, N. (1973). On social classes. New Left Review, (78), 27-54. https://newleftreview.org/issues/i78/articles/nicos-poulantzas-on-social-classes.pdf
Pudovkin, V. I. (2013). Film technique and film acting: The cinema writings of V. I. Pudovkin. Read Books Ltd.
Saunders, D. (1982). Book review: Gramsci’s politics, by A. S. Sassoon. London: Croom Helm, 1980. The Australian and New Zealand Journal of Sociology, 18(2), 265-269. https://doi.org/10.1177/144078338201800215
Saydam, B. (2020). Türkiye’de sinema tarihyazımının gelişim süreci. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 18(36), 425-472.
Scognamillo, G. (2003). Türk sinema tarihi. Kabalcı Yayınevi.
Scognamillo, G. (2004). 1970’lerin Umut’u bugüne ne bıraktı? Sinematek Dergisi, (5), 23-24.
Solanas, F., & Getino, O. (1969). Towards a third cinema. Tricontinental. Retrieved August 17, 2025, from http://documentaryisneverneutral.com/words/camasgun.html
Stam, R. (1999). Film theory: An introduction. Blackwell Publishers.
Suner, A. (2006). Hayalet ev: Yeni Türk sinemasında aidiyet, kimlik ve bellek. Metis Yayınları.
Şeriati, A, (1996). Kültür ve İdeoloji Etrafında Konuşmalar, (Orhan Bekin, Çev). Birleşik Yayıncılık.
Şimşek, K. (2023). Yılmaz Güney sinemasında mekân kullanımı: Umut (1970) örneği. Mediarts Medya ve Sanat Çalışmaları Dergisi, 5, 63-82.
Teksoy, R. (2005). Türk sinema tarihi. Oğlak Yayıncılık.
Turan, M. O. (2013). Kuyu fı̇lmı̇ndekı̇ arzu kavramının Lacancı psı̇kanalı̇tı̇k yaklaşım çerçevesı̇nde çözümlenmesı̇. Selçuk İletişim Dergisi, 7(4), 169-188.
Türten, B, Semih K. ve Ebru Y. (2023). Tüketim Kültürü ve İzleyici Emtiası Perspektifinden “They Lıve” Filmi Çözümlemesi, Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, Cilt.11, Sayı. 2.
Vertov, D. (1984). Kino-eye: The writings of Dziga Vertov (A. Michelson, Ed. & Trans.). University of California Press.
Williams, R. (1977). Marxism and literature. Oxford University Press.
Williams, C. (1980). Realism and Cinema, Edited by Cristopher Williams, Printed in Great Britain
Wollen, P. (1972). Signs and meaning in the cinema (2nd ed.). Secker & Warburg.
Yenen, İ. (2012). Türk sinemasında İslam(cılık) pratiği: Milli sinema örneği.
Yüceer-Berker, D. (2023). 1970’lerin Türkiye’sinde umudun ekonomi politik eleştirisi: Umut (1970). içinde C. Yıldırım (Ed.), Türk sinemasında politik söylem (pp. 75-92). Literatürk.
